Prakarana 18
त्याग–धर्म–मर्यादा का सोपान: यहाँ ‘राज्य’ बाह्य सत्ता नहीं, बल्कि मन-राज्य (अहं-राज) का परित्याग है। अयोध्या काण्ड साधक को शोक से विवेक, और अधिकार-लालसा से सेवाभाव की ओर ले जाता है—पितृवचन-पालन, गुरु-आज्ञा, और लोकधर्म के माध्यम से ‘निज हित’ को ‘राम-हित’ में विलीन करना। यह सीढ़ी बताती है कि मुक्ति का द्वार राजसुख नहीं, बल्कि मर्यादा-पालन और अनासक्ति है।
ఈ పద్యాలలో కరుణరసపు మూలప్రవాహం (దశరథ దాహకర్మ, తిలాంజలి, దశగాత్ర) క్రమంగా శాంతరసం, ధర్మరసంగా రూపాంతరం చెందుతుంది. భరతచరిత్ర ఇక్కడ ‘దుఃఖోన్నతీకరణ’: శోకాన్ని ఆత్మనిందగా కాక, ఆత్మశుద్ధి సాధనంగా మలచడం. వశిష్ఠుని ఉపదేశం ‘హాని-లాభ, జీవన-మరణ’ అన్నిటినీ విధి-హస్తంగా చూపి క్రోధాన్ని శమింపజేస్తుంది—ఇదే మానస-తత్త్వశాస్త్ర కేంద్రం: ఈశ్వరలీలలో వ్యక్తి మర్యాద-భూమిక. ఆపై నీతి-సూచనలు (ఎవరి కోసం శోకించాలి, ఎవరి కోసం కాదు) లోకధర్మాన్ని ఆధ్యాత్మిక వివేక సాధనంగా చేస్తాయి. భరతుని ప్రత్యుత్తరం భక్తి-లక్షణాన్ని ఉద్ధరిస్తుంది—రాజ్యం ‘బాది’ (అల్పం); రఘురాయుడు లేకుండా దేహభోగం, జపం, యోగం అన్నీ నిరర్థకం. ఈ విధంగా అయోధ్యాకాండంలోని ఈ ఖండం ‘వైరాగ్యజన్య దాస్యభక్తి’ని స్థాపించి, తదుపరి సోపానం—రామసేవ/పాదుకారాజ్యానికి—సిద్ధత కల్పిస్తుంది.
Verses
చౌపాయి 170.1-4
नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा।परम बिचित्र बिमानु बनावा।।
गहि पद भरत मातु सब राखी।रहीं रानि दरसन अभिलाषी।।
चंदन अगर भार बहु आए।अमित अनेक सुगंध सुहाए।।
सरजु तीर रचि चिता बनाई।जनु सुरपुर सोपान सुहाई।।
एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही।बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।।
सोधि सुमृति सब बेद पुराना।कीन्ह भरत दसगात बिधाना।।
जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा।तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।।
भए बिसुद्ध दिए सब दाना।धेनु बाजि गज बाहन नाना।।
nṛpatanu beda bidita anhavāvā |parama bicitra bimānu banāvā ||
gahi pada bharata mātu saba rākhī |rahīṁ rāni darasana abhilāṣī ||
caṁdana agara bhāra bahu āe |amita aneka sugaṁdha suhāe ||
saraju tīra raci citā banāī |janu surapura sopāna suhāī ||
ehi bidhi dāha kriyā saba kīnhī |bidhivata nhāi tilāṁjuli dīnhī ||
sodhi sumṛti saba beda purānā |kīnha bharata dasagāta bidhānā ||
jahã jasa munibara āyasu dīnhā |tahã tasa sahasa bhā̃ti sabu kīnhā ||
bhae bisuddha die saba dānā |dhenu bāji gaja bāhana nānā ||
వేదాలలో చెప్పినట్లు రాజు శరీరాన్ని స్నానం చేయగా, అత్యద్భుతమైన ఒక అంత్యక్రియా రథాన్ని నిర్మించారు. భరతుడు అన్ని తల్లుల పాదాలను పట్టుకొని వారిని తడిపి నిలిపాడు; రాణులు రాముని దర్శనాకాంక్షతో ఉండిపోయారు. గంధపు చెక్క, అగరు పల బరువులుగా వచ్చాయి; అపరిమితమైన, అనేక రకాల సువాసన భరితమైన సుందర వస్తువులు వచ్చాయి. సరయూ నది ఒడ్డున చితిని నిర్మించారు; అది దేవతల నగరానికి చేరుకునే అందమైన మెట్లు వలె కనిపించింది. ఈ విధంగా అన్ని దహన క్రియలు చేయబడ్డాయి; భరతుడు నియమానుసారం స్నానం చేసి, నువ్వులతో కూడిన నీటిని అర్పించాడు. అన్ని స్మృతులు, వేదాలు, పురాణాలను పరిశీలించి, భరతుడు దశమ దిన క్రియలను చేశాడు. ముని ఎక్కడ, ఎలా ఆజ్ఞ ఇచ్చాడో, అక్కడ అలాగే వెయ్యి విధాలుగా అన్నీ చేశాడు. పవిత్రుడై, అన్ని విధాల దానాలు ఇచ్చాడు; ఆవులు, గుఱ్ఱాలు, ఏనుగులు, అనేక వాహనాలు.
దోహా 170
सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम।दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।
siṁghāsana bhūṣana basana anna dharani dhana dhāma |die bharata lahi bhūmisura bhe paripūrana kāma ||170||
సింహాసనం, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, ధాన్యం, భూమి, సంపద, గృహాలను భరతుడు ఇచ్చాడు, భూమియొక్క దేవతలైన బ్రాహ్మణులు వాటిని స్వీకరించి సర్వకోరికలు నెరవేరాయి.
చౌపాయి 171.1-4
पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी।सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।।
सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
बैठे राजसभाँ सब जाई।पठए बोलि भरत दोउ भाई।।
भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे।नीति धरममय बचन उचारे।।
प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी।कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।।
भूप धरमब्रतु सत्य सराहा।जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।।
कहत राम गुन सील सुभाऊ।सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।।
बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी।सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।
pitu hita bharata kīnhi jasi karanī |so mukha lākha jāi nahiṁ baranī ||
sudinu sodhi munibara taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
baiṭhe rājasabhā̃ saba jāī |paṭhae boli bharata dou bhāī ||
bharatu basiṣṭha nikaṭa baiṭhāre |nīti dharamamaya bacana ucāre ||
prathama kathā saba munibara baranī |kaikai kuṭila kīnhi jasi karanī ||
bhūpa dharamabratu satya sarāhā |jehiṁ tanu parihari premu nibāhā ||
kahata rāma guna sīla subhāū |sajala nayana pulakeu munirāū ||
bahuri lakhana siya prīti bakhānī |soka saneha magana muni gyānī ||
తన తండ్రి హితం కోసం భరతుడు చేసిన క్రియలను లక్ష నోరులతో కూడా వర్ణించలేము. తరువాత మహాముని శుభమైన రోజును ఎంచుకొని వచ్చాడు, మంత్రులను, ప్రధాన పౌరులను అందరినీ పిలిచాడు. అందరూ రాజసభకు వెళ్లి కూర్చున్నారు, భరతుడు మరియు అతని సోదరుడు ఇద్దరినీ పిలిచారు. భరతుడు వశిష్టుడి దగ్గర కూర్చున్నాడు, అతడు నీతి మరియు ధర్మముతో నిండిన మాటలను పలికాడు. ముందుగా ముని అంతా కథను వర్ణించాడు, కైకేయి చేసిన కుటిలమైన క్రియను. రాజు యొక్క ధర్మవ్రతాన్ని మరియు సత్యాన్ని పొగడాడు, దానివల్ల తన శరీరాన్ని విడిచి తన ప్రేమను నిలబెట్టాడు. రాముని గుణాలు, శీలం, స్వభావం గురించి చెప్పుతుండగా, ముని కళ్ళలో నీళ్లు తిరిగి శరీరం పులకించింది. తరువాత లక్ష్మణుడు మరియు సీత యొక్క ప్రేమను వర్ణించాడు, జ్ఞానియైన ముని దుఃఖం మరియు స్నేహంలో మునిగిపోయాడు.
దోహా 171
सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ।हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।
sunahu bharata bhāvī prabala bilakhi kaheu muninātha |hāni lābhu jīvana maranu jasu apajasu bidhi hātha ||171||
"విను, భరతా," అని మునీశ్రేష్ఠుడు దుఃఖిస్తూ చెప్పాడు, "విధి అత్యంత బలవంతమైనది; నష్టము, లాభము, జీవితము, మరణము, కీర్తి, అపకీర్తి అన్నీ విధి చేతిలోనే ఉన్నాయి."
చౌపాయి 172.1-4
अस बिचारि केहि देइअ दोसू।ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।।
तात बिचारु केहि करहु मन माहीं।सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।।
सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना।तजि निज धरमु बिषय लयलीना।।
सोचिअ नृपति जो नीति न जाना।जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।।
सोचिअ बयसु कृपन धनवानू।जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।।
सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी।मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।।
सोचिअ पुनि पति बंचक नारी।कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।।
सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई।जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।
asa bicāri kehi deia dosū |byaratha kāhi para kījia rosū ||
tāta bicāru kehi karahu mana māhīṁ |soca jogu dasarathu nṛpu nāhīṁ ||
socia bipra jo beda bihīnā |taji nija dharamu biṣaya layalīnā ||
socia nṛpati jo nīti na jānā |jehi na prajā priya prāna samānā ||
socia bayasu kṛpana dhanavānū |jo na atithi siva bhagati sujānū ||
socia sūdru bipra avamānī |mukhara mānapriya gyāna gumānī ||
socia puni pati baṁcaka nārī |kuṭila kalahapriya icchācārī ||
socia baṭu nija bratu pariharaī |jo nahiṁ gura āyasu anusaraī ||
ఇలా ఆలోచించి, ఎవరిని నిందించడం, ఎవరి మీద వృథాగా కోపం తెచ్చుకోవడం? కుమారా, నీ మనసులో దీన్ని ఆలోచించు: దశరథ చక్రవర్తి కలత పడదగినవాడు కాదు. వేదాలు లేని, తన ధర్మాన్ని విడిచి, ఇంద్రియ విషయాలలో పూర్తిగా మునిగిన బ్రాహ్మణుని కోసం కలత పడు. నీతి తెలియని, తన ప్రజలను తన ప్రాణంలా ప్రేమించని రాజు కోసం కలత పడు. ధనవంతుడై కంజుడై, అతిథుల సేవలోను శివ భక్తిలోను జ్ఞానం లేని వణికుని కోసం కలత పడు. బ్రాహ్మణులను అవమానించే, ఎక్కువ మాట్లాడే, గౌరవాన్ని ఇష్టపడే, తన జ్ఞానంలో గర్వించే శూద్రుని కోసం కలత పడు. భర్తను మోసం చేసే, కుటిలురాలైన, కలహాన్ని ఇష్టపడే, తన ఇష్టం ప్రకారం నడచుకునే భార్య కోసం మళ్లీ కలత పడు. తన వ్రతాన్ని విడిచి, గురువు ఆజ్ఞను అనుసరించని బ్రహ్మచారి కోసం కలత పడు.
దోహా 172
सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग।सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।
socia gṛhī jo moha basa karai karama patha tyāga |socia jati praṁpaca rata bigata bibeka birāga ||172||
మోహానికి లోబడి ధర్మమార్గాన్ని విడచిన గృహస్థు హతాశుడు; ప్రపంచ వ్యవహారాలలో మునిగి, వివేకాన్ని వైరాగ్యాన్ని కోల్పోయిన యతి కూడ హతాశుడే.
చౌపాయి 173.1-4
बैखानस सोइ सोचै जोगु।तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।।
सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी।जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।।
सब बिधि सोचिअ पर अपकारी।निज तनु पोषक निरदय भारी।।
सोचनीय सबहि बिधि सोई।जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।।
सोचनीय नहिं कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
भयउ न अहइ न अब होनिहारा।भूप भरत जस पिता तुम्हारा।।
बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा।बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।
baikhānasa soi socai jogu |tapu bihāi jehi bhāvai bhogū ||
socia pisuna akārana krodhī |janani janaka gura baṁdhu birodhī ||
saba bidhi socia para apakārī |nija tanu poṣaka niradaya bhārī ||
socanīya sabahi bidhi soī |jo na chāṛi chalu hari jana hoī ||
socanīya nahiṁ kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
bhayau na ahai na aba honihārā |bhūpa bharata jasa pitā tumhārā ||
bidhi hari haru surapati disināthā |baranahiṁ saba dasaratha guna gāthā ||
తపము విడచి భోగములలో ఆనందించే ఆ తపస్వి అనుకంపకు అర్హుడు. నిందించువాడు, కారణము లేకుండా కోపించువాడు, తల్లి, తండ్రి, గురువు, బంధువులకు విరోధి అయినవాడు అనుకంపకు అర్హుడు. పరులకు హాని చేయువాడు, తన శరీరమును మాత్రమే పోషించువాడు, అత్యంత కరుణరహితుడు అయినవాడు ప్రతి విధముగా అనుకంపకు అర్హుడు. మోసము విడవక హరి భక్తుడు కానివాడు కూడా ప్రతి విధముగా అనుకంపకు అర్హుడు. కాని కోసల రాజు అనుకంపకు అర్హుడు కాడు, అతని కీర్తి పధ్నాలుగు లోకములలో ప్రకాశిస్తున్నది. భరతా, నీ తండ్రి వంటి రాజు మునుపు కాదు, ఇప్పుడు లేడు, ఇకముందు కాబోడు. బ్రహ్మ, విష్ణు, శివ, దేవతల పతి అయిన ఇంద్ర, దిక్కుల అధిపతులు అందరూ దశరథుని గుణగాథను వర్ణిస్తున్నారు.
దోహా 173
कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु।राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।
kahahu tāta kehi bhā̃ti kou karihi baṛāī tāsu |rāma lakhana tumha satruhana sarisa suana suci jāsu ||173||
నా కుమారా, రాముడు, లక్ష్మణుడు, నీవు, శత్రుఘ్నుడు అతనికి ఇంత పవిత్రమైన కుమారులుగా ఉండగా, ఎవరు ఎలా అతనిని మహిమపరచగలరు చెప్పు?
చౌపాయి 174.1-4
सब प्रकार भूपति बड़भागी।बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।।
यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू।सिर धरि राज रजायसु करहू।।
राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा।पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।।
तजे रामु जेहिं बचनहि लागी।तनु परिहरेउ राम बिरहागी।।
नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना।करहु तात पितु बचन प्रवाना।।
करहु सीस धरि भूप रजाई।हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।।
परसुराम पितु अग्या राखी।मारी मातु लोक सब साखी।।
तनय जजातिहि जौबनु दयऊ।पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।
saba prakāra bhūpati baṛabhāgī |bādi biṣādu karia tehi lāgī ||
yahu suni samujhi socu pariharahū |sira dhari rāja rajāyasu karahū ||
rā̃ya rājapadu tumha kahũ dīnhā |pitā bacanu phura cāhia kīnhā ||
taje rāmu jehiṁ bacanahi lāgī |tanu parihareu rāma birahāgī ||
nṛpahi bacana priya nahiṁ priya prānā |karahu tāta pitu bacana pravānā ||
karahu sīsa dhari bhūpa rajāī |hai tumha kahã saba bhā̃ti bhalāī ||
parasurāma pitu agyā rākhī |mārī mātu loka saba sākhī ||
tanaya jajātihi jaubanu dayaū |pitu agyā̃ agha ajasu na bhayaū ||
ప్రతి విధంగా రాజు మహా భాగ్యశాలి; ఆయన కోసం నీవు దుఃఖించడం వ్యర్థం. దీనిని విని గ్రహించి నీ దుఃఖాన్ని విడనాడు; తలపై ధరించి రాజు ఆజ్ఞను నెరవేర్చు. రాజు నీకు రాజ్యాసనాన్ని ఇచ్చాడు; నీ తండ్రి మాటను నిజం చేయవలసిందే. తన మాట కోసం ఆయన రాముని విడిచాడు; రాముని వియోగాగ్నిలో తన దేహాన్ని త్యజించాడు. రాజుకు ఆయన మాట ప్రియమైనది, ప్రాణం ప్రియమైనది కాదు. కనుక కుమారా, తండ్రి మాటను ప్రమాణంగా స్వీకరించి నెరవేర్చు. తలపై ధరించి రాజు ఆజ్ఞను పాటించు; అది నీకు ప్రతి విధంగా మంచిదే. పరశురాముడు తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించి తల్లిని చంపాడు; దీనికి సాక్షిగా సమస్త లోకం ఉంది. కుమారుడు తన యవ్వనాన్ని యయాతికి ఇచ్చాడు; తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించడంలో పాపమో అపకీర్తియో కలగలేదు.
దోహా 174
अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन।ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।
anucita ucita bicāru taji je pālahiṁ pitu baina |te bhājana sukha sujasa ke basahiṁ amarapati aina ||174||
తగినది తగనిదనే ఆలోచనను విడనాడి, తమ తండ్రి మాటను పాటించువారు సుఖానికిని సుకీర్తికిని పాత్రములగుచు, అమరుల ప్రభువైన ఇంద్రుని భవనమున నివసింతురు.
చౌపాయి 175.1-4
अवसि नरेस बचन फुर करहू।पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।।
सुरपुर नृप पाइहि परितोषू।तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।।
बेद बिदित संमत सबही का।जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।।
करहु राजु परिहरहु गलानी।मानहु मोर बचन हित जानी।।
सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं।अनुचित कहब न पंडित केहीं।।
कौसल्यादि सकल महतारीं।तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।।
परम तुम्हार राम कर जानिहि।सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।।
सौंपेहु राजु राम कै आएँ।सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।
avasi naresa bacana phura karahū |pālahu prajā soku pariharahū ||
surapura nṛpa pāihi paritoṣū |tumha kahũ sukṛta sujasu nahiṁ doṣū ||
beda bidita saṁmata sabahī kā |jehi pitu dei so pāvai ṭīkā ||
karahu rāju pariharahu galānī |mānahu mora bacana hita jānī ||
suni sukhu lahaba rāma baidehīṁ |anucita kahaba na paṁḍita kehīṁ ||
kausalyādi sakala mahatārīṁ |teu prajā sukha hohiṁ sukhārīṁ ||
parama tumhāra rāma kara jānihi |so saba bidhi tumha sana bhala mānihi ||
sauṁpehu rāju rāma kai āẽ |sevā karehu saneha suhāẽ ||
తప్పనిసరిగా రాజుగారి మాటను నిజం చేయాలి. ప్రజలను పాలించి, మీ దుఃఖాన్ని విడనాడండి. దేవతల నగరంలో రాజు సంతృప్తి పొందుతారు, మీకు ఇది పుణ్యము, మంచి కీర్తి కలిగిస్తుంది, దోషం కాదు. వేదాలలో ప్రకటించబడి అందరిచే ఆమోదించబడింది, తండ్రి ఎవరికి ఇస్తాడో వారు రాజ్య చిహ్నాన్ని పొందుతారు. రాజ్యాన్ని పాలించండి, వ్యాకులతను విడనాడండి; ఇది మీకు హితమని తెలిసి నా మాటను అంగీకరించండి. విన్న రాముడు, సీత సంతోషిస్తారు, ఏ పండితుడు దీనిని అనుచితమని చెప్పరు. కౌసల్య మొదలైన అన్ని తల్లులు కూడా ప్రజల సుఖంలో సుఖిస్తారు. రాముడు మీ పరమ భక్తిని తెలుసుకొని, అన్ని విధాలుగా మిమ్మల్ని మంచిగా భావిస్తాడు. రాముడు వచ్చినప్పుడు రాజ్యాన్ని అతనికి అప్పగించి, ప్రేమతో అతనికి సేవ చేయండి.
దోహా 175
कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि।रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।
kījia gura āyasu avasi kahahiṁ saciva kara jori |raghupati āẽ ucita jasa tasa taba karaba bahori ||175||
చేతులు జోడించి మంత్రులు, "గురువు ఆజ్ఞను తప్పక నిర్వర్తించాలి. రఘుపతి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, అప్పుడు తగినట్లు ఏది ఉచితమో దానిని చేయవచ్చు" అన్నారు.
చౌపాయి 176.1-4
कौसल्या धरि धीरजु कहई।पूत पथ्य गुर आयसु अहई।।
सो आदरिअ करिअ हित मानी।तजिअ बिषादु काल गति जानी।।
बन रघुपति सुरपति नरनाहू।तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।।
परिजन प्रजा सचिव सब अंबा।तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।।
लखि बिधि बाम कालु कठिनाई।धीरजु धरहु मातु बलि जाई।।
सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू।प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।।
गुर के बचन सचिव अभिनंदनु।सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।।
सुनी बहोरि मातु मृदु बानी।सील सनेह सरल रस सानी।।
kausalyā dhari dhīraju kahaī |pūta pathya gura āyasu ahaī ||
so ādaria karia hita mānī |tajia biṣādu kāla gati jānī ||
bana raghupati surapati naranāhū |tumha ehi bhā̃ti tāta kadarāhū ||
parijana prajā saciva saba aṁbā |tumhahī suta saba kahã avalaṁbā ||
lakhi bidhi bāma kālu kaṭhināī |dhīraju dharahu mātu bali jāī ||
sira dhari gura āyasu anusarahū |prajā pāli parijana dukhu harahū ||
gura ke bacana saciva abhinaṁdanu |sune bharata hiya hita janu caṁdanu ||
sunī bahori mātu mṛdu bānī |sīla saneha sarala rasa sānī ||
కౌసల్య ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించి అన్నది: కుమారా, నీ గురువు ఆజ్ఞే నీకు మంచి మందు. దానిని గౌరవించు, అది నీ మంచికే అని తెలుసుకుని ఆచరించు. కాలం మరియు విధి గతిని తెలుసుకుని దుఃఖాన్ని విడుదల చేయు. రాముడు అడవిలో ఉన్నాడు, మనుషుల ప్రభువైన రాజు దేవతల ప్రభువు వద్దకు వెళ్ళాడు. కుమారా, నీవు ఈ విధంగా పిరికితనంగా ప్రవర్తిస్తున్నావు. బంధువులు, ప్రజలు, మంత్రులు, అన్ని తల్లులకు, కుమారా, నీవే అందరికీ ఆధారం. విధి వ్యతిరేకంగా ఉండటాన్ని మరియు కాలం కఠినంగా ఉండటాన్ని చూసి, ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించు; నీ తల్లి నీ కోసం తనను తాను బలిగా అర్పించుకుంటుంది. గురువు ఆజ్ఞను తలపై మోసి అనుసరించు; ప్రజలను రక్షించి బంధువుల దుఃఖాన్ని పోగొట్టు. గురువు మాటలను మరియు మంత్రుల ప్రశంసను భరతుడు విన్నాడు, అవి అతని హృదయానికి మంచి తెచ్చే చందనం వలె ఉన్నాయి. తరువాత అతను తన తల్లి మృదువైన మాటలను విన్నాడు, అవి సద్గుణం, ప్రేమ, సరళత యొక్క మధుర భావంతో నిండి ఉన్నాయి.
ఛందం 176
सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए।लोचन सरोरुह स्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।।
सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की।तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।
sānī sarala rasa mātu bānī suni bharata byākula bhae |locana saroruha sravata sīṁcata biraha ura aṁkura nae ||
so dasā dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī |tulasī sarāhata sakala sādara sīvã sahaja saneha kī ||
తల్లి యొక్క సరళమైన ప్రేమతో నిండిన మృదువైన మాటలను విని భరతుడు అత్యంత వ్యాకులపడెను. అతని కమల నయనాల నుండి ధారలుగా స్రవించిన కన్నీళు, వియోగ దుఃఖం యొక్క కొత్త మొక్కలను అతని హృదయంలో సీయించెను. ఆ క్షణంలో అతని స్థితిని చూచి, అందరూ తమ శరీరాల గురించిన స్పృహను మరచిపోయిరి. తులసీదాసు చెప్పుచున్నారు: అందరూ గౌరవంగా అతనిని సహజ ప్రేమ యొక్క సీమగా కీర్తించిరి.
సోరఠా 176
भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि।बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।
bharatu kamala kara jori dhīra dhuraṁdhara dhīra dhari |bacana amiã janu bori deta ucita uttara sabahi ||176||
భరతుడు, స్థిరమైన వారిలో భారాన్ని మోసే అగ్రగణ్యుడు, తన కమలం వంటి చేతులను జోడించి, ధైర్యాన్ని ధరించాడు. తన మాటలను అమృతంలో ముంచినట్లు, అందరికీ తగిన సమాధానమిచ్చాడు.
చౌపాయి 177.1-4
मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका।प्रजा सचिव संमत सबही का।।
मातु उचित धरि आयसु दीन्हा।अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।।
गुर पितु मातु स्वामि हित बानी।सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।।
उचित कि अनुचित किएँ बिचारू।धरमु जाइ सिर पातक भारू।।
तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई।जो आचरत मोर भल होई।।
जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें।तदपि होत परितोषु न जी कें।।
अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू।मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।।
ऊतरु देउँ छमब अपराधू।दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।
mohi upadesu dīnha gura nīkā |prajā saciva saṁmata sabahī kā ||
mātu ucita dhari āyasu dīnhā |avasi sīsa dhari cāhaũ kīnhā ||
gura pitu mātu svāmi hita bānī |suni mana mudita karia bhali jānī ||
ucita ki anucita kiẽ bicārū |dharamu jāi sira pātaka bhārū ||
tumha tau dehu sarala sikha soī |jo ācarata mora bhala hoī ||
jadyapi yaha samujhata haũ nīkeṁ |tadapi hota paritoṣu na jī keṁ ||
aba tumha binaya mori suni lehū |mohi anuharata sikhāvanu dehū ||
ūtaru deũ chamaba aparādhū |dukhita doṣa guna ganahiṁ na sādhū ||
గురువు నాకు ఉత్తమోపదేశం ఇచ్చారు, ప్రజలు మరియు మంత్రులు అందరూ దానికి సమ్మతించారు. తల్లి కూడా ఉచితమైన ఆజ్ఞను ఇచ్చింది, దానిని తప్పనిసరిగా తలపై ధరించి నెరవేర్చాలి. గురువు, తండ్రి, తల్లి, స్వామి మంచి కోసం చెప్పే మాటలను విని, మనసు ఆనందించి, అవి మంచివని తెలిసి నెరవేర్చాలి. వాటిని పాటించేటప్పుడు అది ధర్మమా అధర్మమా అని ఆలోచించడం ధర్మాన్ని కోల్పోయి తలపై పాపభారాన్ని మోయడమే. మీరు నాకు సరళమైన ఉపదేశం ఇస్తున్నారు, దానిని పాటిస్తే నాకు మంచి జరుగుతుంది. దీనిని నేను బాగా అర్థం చేసుకున్నా, అయినా నా మనసుకు తృప్తి కలుగుట లేదు. ఇప్పుడు నా వినయపూర్వక మనవి వినండి, నాకు తగిన ఉపదేశం ఇవ్వండి. నేను మీకు సమాధానం చెబుతున్నాను, కాబట్టి నా తప్పును క్షమించండి; దుఃఖంలో ఉన్నవాని దోషాలను గుణాలను మంచివారు లెక్కచేయరు.
దోహా 177
पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु।एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।
pitu surapura siya rāmu bana karana kahahu mohi rāju |ehi teṁ jānahu mora hita kai āpana baṛa kāju ||177||
నా తండ్రి దేవతల నగరానికి వెళ్ళారు, సీతా రాములు అరణ్యంలో ఉన్నారు, మీరు నాకు రాజ్యాన్ని స్వీకరించమని చెబుతున్నారు. దీనిని బట్టి తెలుసుకోండి, మీరు నా మంచి కోసమా చెబుతున్నారు, లేక మీ స్వంత పెద్ద పని కోసమా?
చౌపాయి 178.1-4
हित हमार सियपति सेवकाई।सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।।
मैं अनुमानि दीख मन माहीं।आन उपायँ मोर हित नाहीं।।
सोक समाजु राजु केहि लेखें।लखन राम सिय बिनु पद देखें।।
बादि बसन बिनु भूषन भारू।बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।।
सरुज सरीर बादि बहु भोगा।बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।।
जायँ जीव बिनु देह सुहाई।बादि मोर सबु बिनु रघुराई।।
जाउँ राम पहिं आयसु देहू।एकहिं आँक मोर हित एहू।।
मोहि नृप करि भल आपन चहहू।सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।
hita hamāra siyapati sevakāī |so hari līnha mātu kuṭilāī ||
maiṁ anumāni dīkha mana māhīṁ |āna upāyã mora hita nāhīṁ ||
soka samāju rāju kehi lekheṁ |lakhana rāma siya binu pada dekheṁ ||
bādi basana binu bhūṣana bhārū |bādi birati binu brahma bicārū ||
saruja sarīra bādi bahu bhogā |binu haribhagati jāyã japa jogā ||
jāyã jīva binu deha suhāī |bādi mora sabu binu raghurāī ||
jāũ rāma pahiṁ āyasu dehū |ekahiṁ ā̃ka mora hita ehū ||
mohi nṛpa kari bhala āpana cahahū |sou saneha jaṛatā basa kahahū ||
నా మంచి సీతాపతిని సేవించడంలోనే ఉంది, దానిని నా తల్లి యొక్క కుటిలత్వం నా నుండి తీసివేసింది. నా మనసులో ఆలోచించి స్పష్టంగా చూశాను, నా మంచికి వేరే మార్గం లేదు. లక్ష్మణ, రామ, సీత ల పాదాలను చూడలేకపోతే, దుఃఖ సమూహమైన రాజ్యం ఏమి విలువ? వస్త్రం లేకుండా ఆభరణాల బరువు పనికిమాలినది, బ్రహ్మ చింతన లేకుండా వైరాగ్యం పనికిమాలినది. రోగగ్రస్త శరీరానికి అనేక భోగాలు పనికిమాలినవి, హరి భక్తి లేకుండా జపము, యోగము వృథా. ప్రాణం పోయిన అందమైన శరీరం పనికిమాలినది; అట్లే రఘురాజు లేకుండా నాకు అంతా పనికిమాలినది. నాకు అనుమతి ఇవ్వండి, నేను రాముని దగ్గరకు వెళ్తాను. ఒక్క మాటలో, ఇదే నా మంచి. నన్ను రాజును చేయడం వల్ల నాకు మంచి చేస్తున్నానని మీరు అనుకుంటున్నారు, కాని అది కూడా అనురాగం, అజ్ఞానం ప్రభావంలోనే మీరు చెబుతున్నారు.
దోహా 178
कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज।तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।
kaikeī sua kuṭilamati rāma bimukha gatalāja |tumha cāhata sukhu mohabasa mohi se adhama keṁ rāja ||178||
నేను కైకేయి కుమారుడు, కుటిల మనస్సు గలవాడు, రాముని విడిచి ముఖం తిప్పినవాడు, సిగ్గు కోల్పోయినవాడు; అయినా నీవు మోహంలో నా వంటి హీనుని పాలనలో సుఖాన్ని కోరుతున్నావు.
చౌపాయి 179.1-4
कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू।चाहिअ धरमसील नरनाहू।।
मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं।रसा रसातल जाइहि तबहीं।।
मोहि समान को पाप निवासू।जेहि लगि सीय राम बनबासू।।
रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा।बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।।
मैं सठु सब अनरथ कर हेतू।बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।।
बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू।रहे प्रान सहि जग उपहासू।।
राम पुनीत बिषय रस रूखे।लोलुप भूमि भोग के भूखे।।
कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई।निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।
kahaũ sā̃cu saba suni patiāhū |cāhia dharamasīla naranāhū ||
mohi rāju haṭhi deihahu jabahīṁ |rasā rasātala jāihi tabahīṁ ||
mohi samāna ko pāpa nivāsū |jehi lagi sīya rāma banabāsū ||
rāyã rāma kahũ kānanu dīnhā |bichurata gamanu amarapura kīnhā ||
maiṁ saṭhu saba anaratha kara hetū |baiṭha bāta saba sunaũ sacetū ||
binu raghubīra biloki abāsū |rahe prāna sahi jaga upahāsū ||
rāma punīta biṣaya rasa rūkhe |lolupa bhūmi bhoga ke bhūkhe ||
kahã lagi kahauṁ hṛdaya kaṭhināī |nidari kulisu jehiṁ lahī baṛāī ||
నేను సత్యము చెబుతున్నాను; మీరందరూ వినండి, నమ్మండి: రాజు ధర్మములో నిమగ్నమైనవాడై ఉండవలెను. మీరు నాకు బలవంతముగా రాజ్యమును ఇచ్చే క్షణములోనే, భూమి పాతాళములో మునిగిపోవును. నాకు సమానమైన పాపస్థానము ఎవరున్నారు, ఎవరి కారణముగా సీతా రాములు అరణ్యమునకు వనవాసము వెళ్ళినారో? రాజు రాముని అరణ్యమునకు పంపినాడు, అతనిని విడిచి అమరపురమునకు పయనమైనాడు. నేను ఈ దుష్టుడు, అన్ని ఆపదలకు కారణమును, అయినా ఇక్కడ కూర్చుని జ్ఞానముతో అన్నిటిని వింటున్నాను. రఘువీరుడైన రాముడు లేకుండా భవనమును చూచి, లోకము యొక్క అపహాస్యమును భరించి నా ప్రాణము ఇంకనూ నాలో నిలిచియున్నది. రాముడు పవిత్రుడు, ఇంద్రియ సుఖములపై వ్యామోహము లేనివాడు; నేను మాత్రము లోభియైన భూమి యొక్క ప్రభువు, భోగములకు ఆకలిగొన్నవాడు. నా హృదయము యొక్క కఠినతను ఎంతవరకు వర్ణించుదును, వజ్రమును సైతం సిగ్గుపడునట్లు దాని కీర్తి పెరిగినది?
దోహా 179
कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर।कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।
kārana teṁ kāraju kaṭhina hoi dosu nahi mora |kulisa asthi teṁ upala teṁ loha karāla kaṭhora ||179||
కారణము కంటే కార్యము కఠినముగా ఉంటుంది, దీనిలో నా దోషము లేదు. ఎముక నుండి పుట్టిన వజ్రాయుధము ఎముక కంటే కఠినముగా ఉంటుంది, రాయి నుండి పుట్టిన ఇనుము రాయి కంటే భయంకరమైనదిగాను కఠినమైనదిగాను ఉంటుంది.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-श्राद्ध/स्मृति’ और ‘धर्म-स्थैर्य’ का फल देता है: शोक का शमन, क्रोध-रोष की निवृत्ति, और गुरु-आज्ञा/पितृ-वचन पालन की बुद्धि। विशेषतः भरत-वैराग्य के श्रवण से ‘राजसुख-आसक्ति’ घटती और दास्य-भक्ति दृढ़ होती है।
सत्संग-परंपराओं में सामान्यतः रामनाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’—विशेषकर ‘बचन अमिअँ’ और ‘बिनु हरिभगति’ जैसे स्थलों पर। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदल सकती है।)
Ask anything about Prakarana 18 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
