Prakarana 18

Verse 347 (चौपाई)

नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा। परम बिचित्र बिमानु बनावा।। गहि पद भरत मातु सब राखी। रहीं रानि दरसन अभिलाषी।। चंदन अगर भार बहु आए। अमित अनेक सुगंध सुहाए।। सरजु तीर रचि चिता बनाई। जनु सुरपुर सोपान सुहाई।। एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही। बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।। सोधि सुमृति सब बेद पुराना। कीन्ह भरत दसगात बिधाना।। जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा। तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।। भए बिसुद्ध दिए सब दाना। धेनु बाजि गज बाहन नाना।।

ਰਾਜਾ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਨ ਸੀ, ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਵਿਮਾਨ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਪਕੜੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਰਾਣੀਆਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰਹੀਆਂ। ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਅਣਗਿਣਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੁਗੰਧਾਂ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਮਾਨੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਸਜਾਈਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਦਸ਼ਗਾਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ: ਗਾਵਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨ।

Verse 348 (दोहा/सोरठा)

सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम। दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।

ਸਿੰਘਾਸਣ, ਗਹਿਣੇ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਅੰਨ, ਜ਼ਮੀਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਘਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਸਭ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।

Verse 349 (चौपाई)

पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी। सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।। सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए। सचिव महाजन सकल बोलाए।। बैठे राजसभाँ सब जाई। पठए बोलि भरत दोउ भाई।। भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे। नीति धरममय बचन उचारे।। प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी। कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।। भूप धरमब्रतु सत्य सराहा। जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।। कहत राम गुन सील सुभाऊ। सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।। बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी। सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।

ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਕਾਰਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਲੱਖਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਮਹਾਮੁਨੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਸਭ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਜਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਸਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ; ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੁਟਿਲ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਜੋ ਧਰਮਬ੍ਰਤ ਸੀ, ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੋਇਆ; ਉਸਨੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋਇਆ। ਪੁਨਾ ਉਸਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ।

Verse 350 (दोहा/सोरठा)

सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ। हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।

ਸੁਣ ਭਰਤ, ਭਵਿੱਖ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ; ਮੁਨੀਨਾਥ ਨੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਲਾਭ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਰਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਯਸ਼ ਵਿਧੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 351 (चौपाई)

अस बिचारि केहि देइअ दोसू। ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।। तात बिचारु केहि करहु मन माहीं। सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।। सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना। तजि निज धरमु बिषय लयलीना।। सोचिअ नृपति जो नीति न जाना। जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।। सोचिअ बयसु कृपन धनवानू। जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।। सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी। मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।। सोचिअ पुनि पति बंचक नारी। कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।। सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई। जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਵਿਅਰਥ ਗੁੱਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਕੰਜੂਸ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਤਿਥੀ, ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਸ ਸ਼ੂਦਰ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਅਵਮਾਨਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਨਾ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਪਤੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਟਿਲ, ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਆਪਣੀ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 352 (दोहा/सोरठा)

सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग। सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।

ਉਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਨਿਆਸੀ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੋਵੇਂ ਗੁਆ ਲਏ ਹਨ।

Verse 353 (चौपाई)

बैखानस सोइ सोचै जोगु। तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।। सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी। जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।। सब बिधि सोचिअ पर अपकारी। निज तनु पोषक निरदय भारी।। सोचनीय सबहि बिधि सोई। जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।। सोचनीय नहिं कोसलराऊ। भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।। भयउ न अहइ न अब होनिहारा। भूप भरत जस पिता तुम्हारा।। बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा। बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।

ਉਸ ਵੈਖਾਨਸ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਗੁਆ ਕੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਿੰਦਕ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰੋ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਅਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਦਈ ਹੈ। ਉਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਗ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਛਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਕੋਸਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ; ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਜੋ ਬੀਤ ਗਿਆ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ; ਰਾਜਾ ਭਰਤ, ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸਭ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 354 (दोहा/सोरठा)

कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु। राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।

ਦੱਸੋ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਮ, ਲਖਨ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ।

Verse 355 (चौपाई)

सब प्रकार भूपति बड़भागी। बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।। यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू। सिर धरि राज रजायसु करहू।। राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा। पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।। तजे रामु जेहिं बचनहि लागी। तनु परिहरेउ राम बिरहागी।। नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना। करहु तात पितु बचन प्रवाना।। करहु सीस धरि भूप रजाई। हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।। परसुराम पितु अग्या राखी। मारी मातु लोक सब साखी।। तनय जजातिहि जौबनु दयऊ। पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।

ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੋਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਓ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਜਣਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰੋ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਜਪਾਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਲਈ ਉਸਦਾ ਵਚਨ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਬਣਾਓ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਜਣਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਜਣਾ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਜਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਪਾਪ ਲੱਗਾ ਨਾ ਅਪਮਾਨ।

Verse 356 (दोहा/सोरठा)

अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन। ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।

ਜੋ ਠੀਕ ਤੇ ਗਲਤ ਦੀ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 357 (चौपाई)

अवसि नरेस बचन फुर करहू। पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।। सुरपुर नृप पाइहि परितोषू। तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।। बेद बिदित संमत सबही का। जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।। करहु राजु परिहरहु गलानी। मानहु मोर बचन हित जानी।। सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं। अनुचित कहब न पंडित केहीं।। कौसल्यादि सकल महतारीं। तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।। परम तुम्हार राम कर जानिहि। सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।। सौंपेहु राजु राम कै आएँ। सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।

ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਚਨ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਪੂਰਾ ਕਰੋ; ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸੋਗ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਕੀਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਵੇਦ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਤਾਜ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ਼ਰਮ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਮਿਲੇਗੀ; ਕੋਈ ਵੀ ਪੰਡਤ ਇਸਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗਾ। ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾ, ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਮ ਜਾਣੇਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਮ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ; ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਸਮਝੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤਾਂ ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਵੋ; ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ।

Verse 358 (दोहा/सोरठा)

कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि। रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।

ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਜਣਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮੰਤਰੀ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਘੂਪਤਿ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ, ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਉਚਿਤ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ।

Verse 359 (चौपाई)

कौसल्या धरि धीरजु कहई। पूत पथ्य गुर आयसु अहई।। सो आदरिअ करिअ हित मानी। तजिअ बिषादु काल गति जानी।। बन रघुपति सुरपति नरनाहू। तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।। परिजन प्रजा सचिव सब अंबा। तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।। लखि बिधि बाम कालु कठिनाई। धीरजु धरहु मातु बलि जाई।। सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू। प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।। गुर के बचन सचिव अभिनंदनु। सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।। सुनी बहोरि मातु मृदु बानी। सील सनेह सरल रस सानी।।

ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਜਣਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ; ਸੋਗ ਨੂੰ ਛੱਡੋ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ। ਰਘੂਪਤਿ ਵਣ ਗਏ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ; ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਜਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਤਰੀ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ। ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਮੋੜ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਾਤਾ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਜਣਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰੋ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ; ਭਰਤ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਗੁਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਰਲ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।

Verse 360 (छंद)

सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए। लोचन सरोरुह स्त्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।। सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की। तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।

ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਰਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀਂਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵੀ ਸੁਧ ਭੁੱਲ ਗਈ। ਤੁਲਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 361 (दोहा/सोरठा)

भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि। बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।

ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਮਾਨੋ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰ ਕੇ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ।

Verse 362 (चौपाई)

मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका। प्रजा सचिव संमत सबही का।। मातु उचित धरि आयसु दीन्हा। अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।। गुर पितु मातु स्वामि हित बानी। सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।। उचित कि अनुचित किएँ बिचारू। धरमु जाइ सिर पातक भारू।। तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई। जो आचरत मोर भल होई।। जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें। तदपि होत परितोषु न जी कें।। अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू। मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।। ऊतरु देउँ छमब अपराधू। दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।

ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਚਿਤ ਆਜਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਬਚਨ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹਨ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਚਿਤ ਹਨ ਜਾਂ ਅਨੁਚਿਤ, ਮੈਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ; ਜੇ ਧਰਮ ਗੁੰਮ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਬੋਝ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਹੋ ਸਰਲ ਸਲਾਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੰਨਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਾਈ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰੋ। ਦੁਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 363 (दोहा/सोरठा)

पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु। एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।

ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ: ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਨ ਜਾਣ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿਓ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣੋ।

Verse 364 (चौपाई)

हित हमार सियपति सेवकाई। सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।। मैं अनुमानि दीख मन माहीं। आन उपायँ मोर हित नाहीं।। सोक समाजु राजु केहि लेखें। लखन राम सिय बिनु पद देखें।। बादि बसन बिनु भूषन भारू। बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।। सरुज सरीर बादि बहु भोगा। बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।। जायँ जीव बिनु देह सुहाई। बादि मोर सबु बिनु रघुराई।। जाउँ राम पहिं आयसु देहू। एकहिं आँक मोर हित एहू।। मोहि नृप करि भल आपन चहहू। सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।

ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਹ ਹਰੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕੁਟਿਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੋਗ, ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਹਿਸਾਬ ਹੈ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਜਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਬਿਨਾਂ ਵੈਰਾਗ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੋਗਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਿਨਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਰਘੂ ਦੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਬਿਨਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਆਪਣਾ ਆਪ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਿਓ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦਿਓ। ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮੇਰੀ ਇੱਕੋ ਸੋਚ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿਰਫ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ।

Verse 365 (दोहा/सोरठा)

कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज। तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।

ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਟਿਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸ਼ਰਮ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੋ।

Verse 366 (चौपाई)

कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू। चाहिअ धरमसील नरनाहू।। मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं। रसा रसातल जाइहि तबहीं।। मोहि समान को पाप निवासू। जेहि लगि सीय राम बनबासू।। रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा। बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।। मैं सठु सब अनरथ कर हेतू। बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।। बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू। रहे प्रान सहि जग उपहासू।। राम पुनीत बिषय रस रूखे। लोलुप भूमि भोग के भूखे।। कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई। निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।

ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਸ੍ਵਾਮੀ; ਮੈਨੂੰ ਸੁਣੋ: ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਧਰਮਮਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਸੇ ਪਲ ਧਰਤੀ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਨ ਪਾਪੀ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਨ ਦਿੱਤਾ; ਵਿਛੋੜੇ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਅਯੋਗ ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਫਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ; ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ। ਰਘੂ ਦੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਖੌਲ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਦ ਉਸ ਲਈ ਸੁੱਕੇ ਹਨ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਭੁੱਖਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਕਠਿਨਤਾ ਦਾ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂ? ਇਸਨੇ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਵਜਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸਖਤ।

Verse 367 (दोहा/सोरठा)

कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर। कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।

ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੋਸ਼ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਜਰ ਹੱਡੀ ਤੋਂ ਸਖਤ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ, ਲੋਹਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹੈ।