Prakarana 18

Verse 347 (चौपाई)

नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा। परम बिचित्र बिमानु बनावा।। गहि पद भरत मातु सब राखी। रहीं रानि दरसन अभिलाषी।। चंदन अगर भार बहु आए। अमित अनेक सुगंध सुहाए।। सरजु तीर रचि चिता बनाई। जनु सुरपुर सोपान सुहाई।। एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही। बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।। सोधि सुमृति सब बेद पुराना। कीन्ह भरत दसगात बिधाना।। जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा। तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।। भए बिसुद्ध दिए सब दाना। धेनु बाजि गज बाहन नाना।।

રાજા, જે વેદોમાં નિપુણ હતા, તેમણે અત્યંત અદ્ભુત આકાશી રથ બનાવ્યો હતો. ભરતે પોતાની માતાના ચરણ પકડ્યા અને બધાનું રક્ષણ કર્યું; રાણીઓ દર્શનની તીવ્ર ઈચ્છા રાખી રહી હતી. ચંદન અને અગરની વિપુલ માત્રામાં આવી પહોંચી, અસંખ્ય અને અનેક સુગંધિત પ્રકારની. સરયુ નદીના કિનારે તેમણે ચિતા તૈયાર કરી, જાણે દેવપુરીના સોપાનને શોભાવી રહ્યા હોય. આ રીતે બધા અગ્નિદાહ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા; વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને તિલાંજલિ અર્પણ કરી. સ્મૃતિઓ, બધા વેદો અને પુરાણોનો અભ્યાસ કરીને ભરતે દશગાત્ર વિધિ કરી. જ્યાં અને જેમ મહામુનિએ આજ્ઞા આપી હતી, ત્યાં અને તે રીતે હજારો રીતે સર્વ કાર્ય કરવામાં આવ્યું. બધું પવિત્ર થયું અને દાન આપવામાં આવ્યું: ગાયો, ઘોડા, હાથી અને અન્ય વાહનો.

Verse 348 (दोहा/सोरठा)

सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम। दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।

સિંહાસનો, આભૂષણો, વસ્ત્રો, અનાજ, જમીન, ધન અને ઘરો, ભરતે બધું દાનમાં આપ્યું, અને પૃથ્વીના રાજાઓની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ.

Verse 349 (चौपाई)

पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी। सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।। सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए। सचिव महाजन सकल बोलाए।। बैठे राजसभाँ सब जाई। पठए बोलि भरत दोउ भाई।। भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे। नीति धरममय बचन उचारे।। प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी। कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।। भूप धरमब्रतु सत्य सराहा। जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।। कहत राम गुन सील सुभाऊ। सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।। बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी। सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।

ભરતે પોતાના પિતાના હિત માટે જે કર્યું, તે કૃત્ય લાખો શબ્દોમાં પણ વર્ણન કરી શકાતું નથી. શુભ દિવસે મહામુનિ સાથે વિચારવિમર્શ કરીને તેઓ આવ્યા અને બધા મંત્રીઓ અને વડીલોને બોલાવ્યા. બધા રાજસભામાં જઈને બેઠા; ભરતે પોતાના બે ભાઈઓને બોલાવ્યા. ભરતે વસિષ્ઠને પોતાની નજીક બેસાડ્યા અને નીતિ અને ધર્મથી ભરપૂર વચનો બોલ્યા. પ્રથમ મહામુનિએ સમગ્ર કથા કહી, કેવી રીતે કપટી કૈકેયીએ કાર્ય કર્યું હતું. ધર્મબ્રત રાજાની સત્યનિષ્ઠા માટે પ્રશંસા કરવામાં આવી; જેમણે શરીર ત્યજીને પ્રેમ પૂર્ણ કર્યો. રામના ગુણો, તેમના સ્વભાવ અને ચરિત્ર વિશે કહેતાં મુનિરાજની આંખોમાં આંસુ ભરાયા અને શરીર રોમાંચિત થયું. ફરીથી તેમણે લક્ષ્મણ અને સીતાના પ્રેમનું વર્ણન કર્યું; જ્ઞાની મુનિ શોક અને સ્નેહમાં મગ્ન થયા.

Verse 350 (दोहा/सोरठा)

सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ। हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।

સાંભળ ભરત, ભવિષ્ય અત્યંત પ્રબળ છે; મુનિનાથે રડતાં રડતાં કહ્યું. હાનિ અને લાભ, જીવન અને મરણ, યશ અને અપયશ વિધાતાના હાથમાં છે.

Verse 351 (चौपाई)

अस बिचारि केहि देइअ दोसू। ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।। तात बिचारु केहि करहु मन माहीं। सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।। सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना। तजि निज धरमु बिषय लयलीना।। सोचिअ नृपति जो नीति न जाना। जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।। सोचिअ बयसु कृपन धनवानू। जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।। सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी। मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।। सोचिअ पुनि पति बंचक नारी। कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।। सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई। जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।

આમ વિચારીને કોને દોષ આપવો? કોના પર વ્યર્થ ક્રોધ કરવો? પિતાજી, તમારા મનમાં શું વિચારવું? રાજા દશરથ શોક કરવા યોગ્ય નથી. તે બ્રાહ્મણનો શોક કરો જે વેદોથી વંચિત છે, જેણે પોતાના ધર્મનો ત્યાગ કરી વિષયોમાં લીન છે. તે રાજાનો શોક કરો જે રાજનીતિ જાણતો નથી, જેને પ્રજા પ્રાણ સમાન પ્રિય નથી. તે વૃદ્ધ કંજૂસનો શોક કરો જે ધનવાન છે, જે અતિથિ, શિવ કે ભક્તિનો સન્માન કરતો નથી. તે શૂદ્રનો શોક કરો જે બ્રાહ્મણોનો અપમાન કરે છે, જે મોટેથી બોલે છે, પ્રશંસાનો પ્રેમી છે, અને મિથ્યા જ્ઞાનથી ફૂલેલો છે. ફરીથી તે સ્ત્રીનો શોક કરો જે પતિને છેતરે છે, જે કપટી, ઝઘડાપ્રિય અને સ્વેચ્છાચારી છે. તે બ્રહ્મચારીનો શોક કરો જે પોતાની પ્રતિજ્ઞા ત્યજે છે, જે ગુરુની આજ્ઞાનુસાર ચાલતો નથી.

Verse 352 (दोहा/सोरठा)

सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग। सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।

તે ગૃહસ્થનો શોક કરો જે મોહના વશીભૂત થઈ ધર્મમય કર્મના માર્ગનો ત્યાગ કરે છે. તે સંન્યાસીનો શોક કરો જે સંસારમાં આસક્ત છે, જેણે વિવેક અને વૈરાગ્ય બંને ગુમાવ્યા છે.

Verse 353 (चौपाई)

बैखानस सोइ सोचै जोगु। तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।। सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी। जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।। सब बिधि सोचिअ पर अपकारी। निज तनु पोषक निरदय भारी।। सोचनीय सबहि बिधि सोई। जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।। सोचनीय नहिं कोसलराऊ। भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।। भयउ न अहइ न अब होनिहारा। भूप भरत जस पिता तुम्हारा।। बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा। बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।

વૈખાનસ તપસ્વીને શોક કરો જેણે પોતાનું તપ ગુમાવીને ભોગની ઇચ્છા રાખી છે. જે નિંદક છે, જે કારણ વિના ક્રોધિત થાય છે, જે માતા, પિતા, ગુરુ અને સગાઓ પ્રત્યે વૈરી છે તેને શોક કરો. દરેક રીતે, તેને શોક કરો જે બીજાનું અનિષ્ટ કરે છે, જે પોતાના શરીરનું પાલન કરે છે અને અત્યંત નિર્દય છે. તે જ દરેક રીતે શોકને યોગ્ય છે જે હરિનો સેવક હોવા છતાં છળ છોડતો નથી. કોસલના સ્વામીને શોક કરવાના નથી; તેમનો પ્રભાવ ચૌદ લોકોમાં પ્રગટ છે. જે થઈ ગયું તે પાછું ફરી શકતું નથી, ને કદી થશે પણ નહિ; રાજા ભરત, આવા હતા તમારા પિતા. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, દેવોના સ્વામી અને દિશાઓના અધિપતિ બધા દશરથના ગુણોની કથા ગાય છે.

Verse 354 (दोहा/सोरठा)

कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु। राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।

કહો તાત, કયા રીતે કોઈ તેમની નિંદા કરી શકે? રામ, લક્ષ્મણ અને તમે તેમના સારા અને પવિત્ર પુત્રો જેવા છો, તેમના શત્રુઓના નાશ કરનાર.

Verse 355 (चौपाई)

सब प्रकार भूपति बड़भागी। बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।। यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू। सिर धरि राज रजायसु करहू।। राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा। पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।। तजे रामु जेहिं बचनहि लागी। तनु परिहरेउ राम बिरहागी।। नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना। करहु तात पितु बचन प्रवाना।। करहु सीस धरि भूप रजाई। हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।। परसुराम पितु अग्या राखी। मारी मातु लोक सब साखी।। तनय जजातिहि जौबनु दयऊ। पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।

દરેક રીતે રાજા અત્યંત ભાગ્યશાળી છે; તેથી શોક દૂર કરીને આ કાર્યમાં લાગો. આ સાંભળીને સમજો અને બધી ચિંતા ત્યજો; રાજાની આજ્ઞા માથે ધારણ કરો. રાજાએ તમને રાજ્ય આપ્યું છે; તમારા પિતાના વચનનું વિલંબ વિના પાલન થવું જોઈએ. જે પોતાના વચન સાથે જોડાયેલો હતો અને રામને છોડી દીધા, તે જ રામથી વિયોગ પામીને પોતાનું શરીર ત્યજી ગયો. રાજાને તેમનું વચન પ્રિય છે, પ્રાણ પણ પ્રિય નથી; તેથી પ્રિય પુત્ર, તમારા પિતાના વચનને સ્વીકાર્ય બનાવો. રાજાની આજ્ઞા માથે ધારણ કરો; દરેક રીતે તમારું ભલું થશે. પરશુરામે પિતાની આજ્ઞા રાખી અને માતાનો વધ કર્યો, સમગ્ર વિશ્વ સાક્ષી રહ્યું. જેણે પિતાની આજ્ઞાથી પોતાનું યૌવન અને જીવન ત્યજ્યું, તેને ન તો પાપ લાગ્યું ન અપકીર્તિ.

Verse 356 (दोहा/सोरठा)

अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन। ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।

જે લોકો યોગ્ય અને અયોગ્યનો વિચાર ત્યજીને પિતાના વચનનું પાલન કરે છે, તે સુખ અને સારી કીર્તિના પાત્ર બને છે અને અમરોના સ્વામીના સાનિધ્યમાં વાસ કરે છે.

Verse 357 (चौपाई)

अवसि नरेस बचन फुर करहू। पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।। सुरपुर नृप पाइहि परितोषू। तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।। बेद बिदित संमत सबही का। जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।। करहु राजु परिहरहु गलानी। मानहु मोर बचन हित जानी।। सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं। अनुचित कहब न पंडित केहीं।। कौसल्यादि सकल महतारीं। तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।। परम तुम्हार राम कर जानिहि। सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।। सौंपेहु राजु राम कै आएँ। सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।

નિશ્ચિતપણે, હે રાજન, વચનનું વિલંબ વિના પાલન કરો; તમારી પ્રજાનું રક્ષણ કરો અને બધો શોક ત્યજો. દેવોના નગરમાં રાજાને સંતોષ મળશે; તમારામાં પુણ્ય અને સારી કીર્તિ થશે, કોઈ દોષ નહિ. વેદો ઘોષણા કરે છે અને બધા સંમત છે કે જેને પિતા રાજ્ય આપે છે તેને તાજ મળે છે. રાજ્ય શાસન કરો અને બધી શરમ ત્યજો; મારા વચનો સ્વીકારો, તે તમારા ભલા માટે છે એમ જાણીને. આ સાંભળીને રામ અને જાનકી સાંત્વના પામશે; કોઈ પંડિત તેને અયોગ્ય નહિ કહે. કૌસલ્યા અને બધી માતાઓ અને તેમ જ પ્રજા સુખી અને આનંદિત થશે. રામ જાણશે કે તમે તેમના પ્રત્યે અત્યંત સમર્પિત છો; તે દરેક રીતે તમને સારા સમજશે. જ્યારે રામ પાછા ફરે ત્યારે રાજ્ય તેમને સોંપો; પ્રેમ અને ભક્તિથી તેમની સેવા કરો.

Verse 358 (दोहा/सोरठा)

कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि। रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।

તમારે ગુરુની આજ્ઞા ચોક્કસપણે પાલવી જ પડશે; એમ મંત્રીઓ જોડેલા હાથે કહે છે. જ્યારે રઘુપતિ પાછા ફરશે, ત્યારે આપણે પ્રસંગ મુજબ યોગ્ય તે કરીશું.

Verse 359 (चौपाई)

कौसल्या धरि धीरजु कहई। पूत पथ्य गुर आयसु अहई।। सो आदरिअ करिअ हित मानी। तजिअ बिषादु काल गति जानी।। बन रघुपति सुरपति नरनाहू। तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।। परिजन प्रजा सचिव सब अंबा। तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।। लखि बिधि बाम कालु कठिनाई। धीरजु धरहु मातु बलि जाई।। सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू। प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।। गुर के बचन सचिव अभिनंदनु। सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।। सुनी बहोरि मातु मृदु बानी। सील सनेह सरल रस सानी।।

કૌસલ્યાએ ધૈર્ય ધરીને કહ્યું, "પુત્ર, ગુરુની આજ્ઞા હિતકારી અને લાભદાયી છે." તેથી તેનો આદર કરો અને તમારા ભલા માટે સ્વીકારો; શોક ત્યજો, સમયની ગતિ જાણીને. રઘુપતિ વનમાં ગયા છે, દેવોના સ્વામી, મનુષ્યોના સ્વામી; તમે, મારા પુત્ર, આ રીતે દુઃખમાં છો. તમારા સગાઓ, તમારી પ્રજા, તમારા મંત્રીઓ, હે માતા, બધા માત્ર તમારા પર જ આધાર રાખે છે, મારા પુત્ર. ભાગ્યની પ્રતિકૂળ ગતિ જોઈને, સમયની કઠિનાઈ જોઈને, ધૈર્ય ધરો, હે માતા; હું તમને બલિદાન કરું છું. ગુરુની આજ્ઞા માથે ધારણ કરો અને તેનું અનુસરણ કરો; પ્રજાનું રક્ષણ કરો અને સગાઓનું દુઃખ દૂર કરો. ગુરુના વચનો સાંભળીને મંત્રીઓએ આનંદ કર્યો; ભરતે સાંભળ્યા અને તેમનું હૃદય ચંદનથી શાંત થયું જેમ. પછી તેણે ફરીથી તેમની માતાની મૃદુ વાણી સાંભળી, જે ગુણ, પ્રેમ અને સરળ કૃપાથી ભરેલી હતી.

Verse 360 (छंद)

सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए। लोचन सरोरुह स्त्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।। सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की। तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।

માતાના વચનો સાંભળીને, જે સરળ અને મૃદુ સ્વરમાં હતા, ભરત અત્યંત વ્યાકુળ થયા. તેમની કમળ આંખોમાંથી આંસુ વહી રહ્યા હતા, જે તેમના હૃદયમાં વિયોગના દુઃખના નવા અંકુરોને સીંચતા હતા. તેમની આ દશા જોઈને, તે જ ક્ષણમાં તેઓ પોતાના શરીરની બધી ચેતના ભૂંસી ગયા. તુલસી તે બધાની સ્તુતિ કરે છે જે આદરભાવથી શિવના સહજ પ્રેમને પોષે છે.

Verse 361 (दोहा/सोरठा)

भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि। बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।

ભરતે પોતાના કમળ જેવા હાથ જોડ્યા, અને પોતાની શૂરવીરતા હોવા છતાં તેમણે પોતાની શૂરવીરતાને રોકી રાખી અને ધૈર્ય ધારણ કર્યું. તેમણે બધાને યોગ્ય જવાબો આપ્યા, જાણે તેમના વચનોમાં અમૃત રેડી રહ્યા હોય.

Verse 362 (चौपाई)

मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका। प्रजा सचिव संमत सबही का।। मातु उचित धरि आयसु दीन्हा। अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।। गुर पितु मातु स्वामि हित बानी। सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।। उचित कि अनुचित किएँ बिचारू। धरमु जाइ सिर पातक भारू।। तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई। जो आचरत मोर भल होई।। जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें। तदपि होत परितोषु न जी कें।। अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू। मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।। ऊतरु देउँ छमब अपराधू। दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।

મારા ગુરુએ મને સારો ઉપદેશ આપ્યો છે, જે પ્રજા અને મંત્રીઓ બધા સ્વીકારે છે. મારી માતાએ મને યોગ્ય આજ્ઞા આપી છે, તેને યોગ્ય સમજીને; અને મારે માથે નમીને તેનું પાલન કરવું જ પડશે. ગુરુ, પિતા, માતા અને સ્વામીના વચનો મારા ભલા માટે છે; તે સાંભળીને હૃદયને આનંદ થવો જોઈએ અને તેમને સાચા જાણવા જોઈએ. તે યોગ્ય છે કે અયોગ્ય, મેં વિચાર્યું છે; જો ધર્મ નાશ પામે, તો પાપનો ભાર મારા માથે પડે છે. તમારે મને માત્ર તે સરળ સલાહ આપવી જોઈએ જેનું પાલન કરવાથી મારું ભલું થશે. જોકે હું આને સારી રીતે સમજું છું, તો પણ મારા હૃદયને સંતોષ મળતો નથી. હવે તમે મારી વિનંતી સાંભળો અને મને અનુસરવા માટે શિક્ષણ આપો. હું મારો જવાબ આપીશ; મારા અપરાધને ક્ષમા કરો. દુઃખી વ્યક્તિને દોષો કે ગુણો ગણવામાં કોઈ ઉપાય મળતો નથી.

Verse 363 (दोहा/सोरठा)

पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु। एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।

માતા, મને કહો: સીતા અને રામને વન જવા દો, અને મને રાજ્ય આપો. જાણો કે આ મારા હિત માટે છે, અને તમારા પોતાના મોટા કાર્ય માટે.

Verse 364 (चौपाई)

हित हमार सियपति सेवकाई। सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।। मैं अनुमानि दीख मन माहीं। आन उपायँ मोर हित नाहीं।। सोक समाजु राजु केहि लेखें। लखन राम सिय बिनु पद देखें।। बादि बसन बिनु भूषन भारू। बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।। सरुज सरीर बादि बहु भोगा। बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।। जायँ जीव बिनु देह सुहाई। बादि मोर सबु बिनु रघुराई।। जाउँ राम पहिं आयसु देहू। एकहिं आँक मोर हित एहू।। मोहि नृप करि भल आपन चहहू। सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।

મારું હિત સીતાપતિની સેવામાં છે; તે હરિએ મારી માતાની કુટિલતા દ્વારા લઈ લીધું. મેં આનું ચિંતન કર્યું અને હૃદયમાં જોયું કે મારા હિત માટે બીજો કોઈ ઉપાય નથી. શોક, સમાજ કે રાજ્યનું શું મહત્વ? લક્ષ્મણ, રામ અને સીતા વિના મને પોતાના માટે કોઈ સ્થાન દેખાતું નથી. આ વસ્ત્ર અને આભૂષણ વિનાના શરીર જેવું છે; પરમાત્માના ચિંતન વિનાના વૈરાગ્ય જેવું છે. સુંદર શરીર પણ અનેક ભોગો વિના જેવું છે; ધ્યાનના અભ્યાસ વિનાની હરિભક્તિ જેવું છે. સુંદર શરીર વિનાનો જીવ જેવું છે; એવું છે મારું સર્વસ્વ રઘુરાઈ વિના. મને રામ પાસે જવા દો; મને તમારો આદેશ આપો. આ જ મારા હિત માટેનો એકમાત્ર વિચાર છે. જો તમે મને મારા પોતાના હિત માટે રાજા બનાવવા માંગો છો, તો જાણો કે તે પ્રેમ માત્ર મૂર્ખાઈ છે.

Verse 365 (दोहा/सोरठा)

कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज। तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।

કૈકેઈનો પુત્ર, કુટિલ બુદ્ધિવાળો, રામથી વિમુખ થયો અને સર્વ લજ્જા ગુમાવી. તમે મોહના આધિપત્યમાં સુખ શોધો છો; મારા માટે તમે રાજાઓમાં સૌથી અધમ છો.

Verse 366 (चौपाई)

कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू। चाहिअ धरमसील नरनाहू।। मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं। रसा रसातल जाइहि तबहीं।। मोहि समान को पाप निवासू। जेहि लगि सीय राम बनबासू।। रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा। बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।। मैं सठु सब अनरथ कर हेतू। बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।। बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू। रहे प्रान सहि जग उपहासू।। राम पुनीत बिषय रस रूखे। लोलुप भूमि भोग के भूखे।। कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई। निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।

હું સત્ય બોલું છું, હે મારા સ્વામી; મને સાંભળો: રાજા ધર્મશીલ સ્વભાવવાળો હોવો જોઈએ. જ્યારે તમે હઠપૂર્વક મને રાજ્ય આપશો, તે જ ક્ષણે પૃથ્વી રસાતળમાં ડૂબી જશે. મારા જેવો કોણ પાપી વસે છે, જેના કારણે સીતા અને રામ વનવાસમાં જાય છે? રામને રાજાએ વન આપ્યું; વિયોગ સમયે તેણે દેવલોકની યાત્રા કરી. હું દુષ્ટ છું, સર્વ વિપત્તિનું કારણ; જાગૃત રહીને બેસું છું અને સર્વ સાંભળું છું. રઘુવીર વિના, મારા નિવાસને જોઈને, મારું જીવન જગતના ઉપહાસને સહન કરીને રહ્યું છે. રામ પવિત્ર છે; જગતના ભોગો તેમના માટે શુષ્ક છે; તે તૃષ્ણાથી મુક્ત છે, માત્ર પૃથ્વીના ભોગ માટે ભૂખ્યા છે. હું મારા હૃદયની કઠિનતાનું ક્યાં સુધી વર્ણન કરું? તેણે મહાનતા પ્રાપ્ત કરી છે, વજ્રથી પણ કઠિન.

Verse 367 (दोहा/सोरठा)

कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर। कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।

મારા કારણે કાર્ય કઠિન બન્યું છે; દોષ મારો નથી. વજ્ર હાડકાથી કઠિન છે, પથ્થર પર્વતથી કઠિન છે, લોખંડ ભયંકર કઠિન છે.