त्याग–धर्म–मर्यादा का सोपान: यहाँ ‘राज्य’ बाह्य सत्ता नहीं, बल्कि मन-राज्य (अहं-राज) का परित्याग है। अयोध्या काण्ड साधक को शोक से विवेक, और अधिकार-लालसा से सेवाभाव की ओर ले जाता है—पितृवचन-पालन, गुरु-आज्ञा, और लोकधर्म के माध्यम से ‘निज हित’ को ‘राम-हित’ में विलीन करना। यह सीढ़ी बताती है कि मुक्ति का द्वार राजसुख नहीं, बल्कि मर्यादा-पालन और अनासक्ति है।
अस्मिन् पद-समूहे करुण-रसस्य मूल-प्रवाहः (दशरथ-दाहः, तिलाञ्जलिः, दशगात्र-क्रिया) शनैः शान्त-रसधर्म-रसयोः रूपान्तरं गच्छति। भरत-चरित्रम् अत्र ‘दुःखस्य उदात्तीकरणम्’—शोकः आत्म-निन्दा न, आत्म-शुद्धेः साधनं कृतः। वसिष्ठस्य उपदेशः ‘हानि-लाभौ, जीवन-मरणे’ विधेर्हस्तौ इति दर्शयन् रोषं निर्वापयति—एष एव मानस-तत्त्वस्य केन्द्रः: ईश्वर-लीलायां व्यक्तेः मर्यादा-भूमिका। ततः नीति-सूचयः (कस्य शोकः योग्यः, कस्य न) लोकधर्मं आध्यात्मिक-विवेकस्य उपकरणं कुर्वन्ति। भरतस्य प्रत्युत्तरं भक्ति-लक्षणं प्रकाशयति—राज्यं ‘बाह्यम्’; रघुरायं विना देह-भोग-जप-योगाः सर्वे निरर्थकाः। एवं अयोध्या-काण्डस्य अयं खण्डः ‘वैराग्य-जन्य-दास्य-भक्तिं’ प्रतिष्ठाप्य सोपाने परं चरणं—राम-सेवा/पादुका-राज्य—प्रति सिद्धतां जनयति।
दशरथ का दाह-संस्कार, विधिवत स्नान-तिलांजलि, दशगात्र-दान; तत्पश्चात वसिष्ठ का राजसभा में भरत को नीति-धर्म उपदेश; भरत का ‘राज्य-त्याग-भाव’ और राम-सेवा को एकमात्र हित बताना।
चौपाई 170.1-4
नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा।परम बिचित्र बिमानु बनावा।।
गहि पद भरत मातु सब राखी।रहीं रानि दरसन अभिलाषी।।
चंदन अगर भार बहु आए।अमित अनेक सुगंध सुहाए।।
सरजु तीर रचि चिता बनाई।जनु सुरपुर सोपान सुहाई।।
एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही।बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।।
सोधि सुमृति सब बेद पुराना।कीन्ह भरत दसगात बिधाना।।
जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा।तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।।
भए बिसुद्ध दिए सब दाना।धेनु बाजि गज बाहन नाना।।
nṛpatanu beda bidita anhavāvā |parama bicitra bimānu banāvā ||
gahi pada bharata mātu saba rākhī |rahīṁ rāni darasana abhilāṣī ||
caṁdana agara bhāra bahu āe |amita aneka sugaṁdha suhāe ||
saraju tīra raci citā banāī |janu surapura sopāna suhāī ||
ehi bidhi dāha kriyā saba kīnhī |bidhivata nhāi tilāṁjuli dīnhī ||
sodhi sumṛti saba beda purānā |kīnha bharata dasagāta bidhānā ||
jahã jasa munibara āyasu dīnhā |tahã tasa sahasa bhā̃ti sabu kīnhā ||
bhae bisuddha die saba dānā |dhenu bāji gaja bāhana nānā ||
नृपस्य शरीरं वेदविहितं स्नापयित्वा परमविचित्रं शवयानं निर्मितम्। भरतः सर्वमातृणां पादौ गृहीत्वा ताः अवारयत्। राज्ञ्यः रामदर्शनाभिलाषिण्यः तिष्ठन्ति स्म। चन्दनस्य अगरुश्च बहवः भारा आनीताः। असंख्यानि अनेकानि सुगन्धिनि सुभगानि वस्तूनि। सरय्वाः तीरे चितां विधाय ससजयत्, यथा देवपुरस्य सोपानं सुरम्यम्। एवं सर्वा दाहक्रिया सम्पादिता। विधिवत् स्नात्वा तिलाञ्जलिः प्रदत्ता। स्मृतीन् सर्वान् वेदान् पुराणानि च अधीत्य भरतेन दशगात्रविधानं कृतम्। यत्र यथा मुनिश्रेष्ठेण आज्ञा दत्ता, तत्र तथा सहस्रप्रकारेण सर्वं कृतम्। शुद्धो भूत्वा सर्वप्रकारदानानि दत्तानि - धेनवः, हयाः, गजाः, बहुविधानि च वाहनानि।
दोहा 170
सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम।दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।
siṁghāsana bhūṣana basana anna dharani dhana dhāma |die bharata lahi bhūmisura bhe paripūrana kāma ||170||
भरतेन सिंहासनं भूषणं वस्त्राणि अन्नं भूमिः धनं गृहाणि च दत्तानि, भूमिसुराः ब्राह्मणाः तानि प्राप्य सर्वकामैः परिपूर्णाः अभवन्।
चौपाई 171.1-4
पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी।सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।।
सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
बैठे राजसभाँ सब जाई।पठए बोलि भरत दोउ भाई।।
भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे।नीति धरममय बचन उचारे।।
प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी।कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।।
भूप धरमब्रतु सत्य सराहा।जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।।
कहत राम गुन सील सुभाऊ।सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।।
बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी।सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।
pitu hita bharata kīnhi jasi karanī |so mukha lākha jāi nahiṁ baranī ||
sudinu sodhi munibara taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
baiṭhe rājasabhā̃ saba jāī |paṭhae boli bharata dou bhāī ||
bharatu basiṣṭha nikaṭa baiṭhāre |nīti dharamamaya bacana ucāre ||
prathama kathā saba munibara baranī |kaikai kuṭila kīnhi jasi karanī ||
bhūpa dharamabratu satya sarāhā |jehiṁ tanu parihari premu nibāhā ||
kahata rāma guna sīla subhāū |sajala nayana pulakeu munirāū ||
bahuri lakhana siya prīti bakhānī |soka saneha magana muni gyānī ||
यानि कर्माणि भरतः पितुः हिताय अकरोत्, तानि लक्षमुखैरपि न वर्णयितुं शक्यानि। ततः शुभदिनमन्विष्य महामुनिरागच्छत्, सचिवान् महाजनान् च सर्वानाहूतवान्। सर्वे राजसभायामुपविश्य दौ भ्रातरौ आहूतवन्तः। वसिष्ठः भरतं समीपे उपवेश्य नीतिधर्ममयानि वचनान्युवाच। प्रथमं महामुनिः सम्पूर्णं वृत्तान्तमकथयत्, यद् कैकेय्याः कुटिलं कर्म कृतम्। राज्ञः धर्मव्रतं सत्यतां च प्रशशंस, येन तनुं त्यक्त्वा प्रेमानुवर्तितवान्। रामस्य गुणान् शीलं स्वभावं च कथयतः मुनेः नेत्रे अश्रुपूर्णे अभवताम्, रोमाणि च पुलकितान्यभवन्। ततः लक्ष्मणस्य सीतायाश्च प्रेमाख्यातवान्, ज्ञानी मुनिः शोकेण स्नेहेन च मग्नोऽभवत्।
दोहा 171
सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ।हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।
sunahu bharata bhāvī prabala bilakhi kaheu muninātha |hāni lābhu jīvana maranu jasu apajasu bidhi hātha ||171||
शृणु भरत, विलपन् मुनिपतिः अवोचत्, विधिः प्रबलः, हानिः लाभः च, जीवनं मरणं च, यशः अपयशः च सर्वं विधेः हस्ते अस्ति।
चौपाई 172.1-4
अस बिचारि केहि देइअ दोसू।ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।।
तात बिचारु केहि करहु मन माहीं।सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।।
सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना।तजि निज धरमु बिषय लयलीना।।
सोचिअ नृपति जो नीति न जाना।जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।।
सोचिअ बयसु कृपन धनवानू।जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।।
सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी।मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।।
सोचिअ पुनि पति बंचक नारी।कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।।
सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई।जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।
asa bicāri kehi deia dosū |byaratha kāhi para kījia rosū ||
tāta bicāru kehi karahu mana māhīṁ |soca jogu dasarathu nṛpu nāhīṁ ||
socia bipra jo beda bihīnā |taji nija dharamu biṣaya layalīnā ||
socia nṛpati jo nīti na jānā |jehi na prajā priya prāna samānā ||
socia bayasu kṛpana dhanavānū |jo na atithi siva bhagati sujānū ||
socia sūdru bipra avamānī |mukhara mānapriya gyāna gumānī ||
socia puni pati baṁcaka nārī |kuṭila kalahapriya icchācārī ||
socia baṭu nija bratu pariharaī |jo nahiṁ gura āyasu anusaraī ||
एवं विचार्य कस्मै दोषं दद्यात्, कस्मिन् च व्यर्थं कोपं कुर्यात्। हे तात, मनसि एतत् विचारय: राजा दशरथः शोकार्हः नास्ति। शोच्यः सः ब्राह्मणः यः वेदरहितः, स्वधर्मं त्यक्त्वा विषयेषु लीनः। शोच्यः सः राजा यः नीतिं न जानाति, यस्य प्रजा प्राणसमाना प्रिया न। शोच्यः सः वैश्यः यः धनवान् सन् कृपणः, यः अतिथिसेवायां शिवभक्तौ च सुजानः न। शोच्यः सः शूद्रः यः ब्राह्मणान् अवमानयति, यः मुखरः, मानप्रियः, ज्ञानगर्वी च। पुनः शोच्या सा नारी या पतिं वञ्चयति, या कुटिला, कलहप्रिया, स्वेच्छाचारिणी च। शोच्यः सः ब्रह्मचारी यः स्वव्रतं परिहरति, यः गुरोः आज्ञाम् अनुसरति न।
दोहा 172
सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग।सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।
socia gṛhī jo moha basa karai karama patha tyāga |socia jati praṁpaca rata bigata bibeka birāga ||172||
शोचनीयः स गृही यो मोहवशं गत्वा कर्ममार्गं त्यजति। शोचनीयः स तपस्वी अपि यः सांसारिकविषयेषु रतः सन् विवेकं वैराग्यं च नष्टवान्।
चौपाई 173.1-4
बैखानस सोइ सोचै जोगु।तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।।
सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी।जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।।
सब बिधि सोचिअ पर अपकारी।निज तनु पोषक निरदय भारी।।
सोचनीय सबहि बिधि सोई।जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।।
सोचनीय नहिं कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
भयउ न अहइ न अब होनिहारा।भूप भरत जस पिता तुम्हारा।।
बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा।बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।
baikhānasa soi socai jogu |tapu bihāi jehi bhāvai bhogū ||
socia pisuna akārana krodhī |janani janaka gura baṁdhu birodhī ||
saba bidhi socia para apakārī |nija tanu poṣaka niradaya bhārī ||
socanīya sabahi bidhi soī |jo na chāṛi chalu hari jana hoī ||
socanīya nahiṁ kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
bhayau na ahai na aba honihārā |bhūpa bharata jasa pitā tumhārā ||
bidhi hari haru surapati disināthā |baranahiṁ saba dasaratha guna gāthā ||
सोऽयं वैखानसः अनुकम्पनीयः यः तपः त्यक्त्वा भोगेषु रमते। अनुकम्पनीयः च अपिशुनः अकारणक्रोधी च, यः मातरं पितरं गुरुं बान्धवांश्च विरुध्यते। सर्वथा अनुकम्पनीयः सः यः परान् अपकारयति, यः स्वशरीरमेव पोषयति, यश्च अतिनिर्दयः। सोऽपि सर्वथा अनुकम्पनीयः यः छलं न त्यजति, हरौ भक्तो न भवति च। किन्तु कोसलराजः न अनुकम्पनीयः, यस्य प्रभावः चतुर्दशभुवनेषु प्रकटितः। न भूतः, न वर्तमानः, न भविष्यति च एवं राजा, यथा तव पिता, हे भरत। ब्रह्मा विष्णुः शिवः देवराजः दिग्नाथाश्च सर्वे दशरथस्य गुणगाथां वर्णयन्ति।
दोहा 173
कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु।राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।
kahahu tāta kehi bhā̃ti kou karihi baṛāī tāsu |rāma lakhana tumha satruhana sarisa suana suci jāsu ||173||
ब्रूहि वत्स, कथं कश्चित् तस्य स्तुतिं कुर्यात्, यस्य पुत्राः एतावन्तः शुद्धाः - रामः, लक्ष्मणः, त्वम्, शत्रुघ्नः च?
चौपाई 174.1-4
सब प्रकार भूपति बड़भागी।बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।।
यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू।सिर धरि राज रजायसु करहू।।
राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा।पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।।
तजे रामु जेहिं बचनहि लागी।तनु परिहरेउ राम बिरहागी।।
नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना।करहु तात पितु बचन प्रवाना।।
करहु सीस धरि भूप रजाई।हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।।
परसुराम पितु अग्या राखी।मारी मातु लोक सब साखी।।
तनय जजातिहि जौबनु दयऊ।पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।
saba prakāra bhūpati baṛabhāgī |bādi biṣādu karia tehi lāgī ||
yahu suni samujhi socu pariharahū |sira dhari rāja rajāyasu karahū ||
rā̃ya rājapadu tumha kahũ dīnhā |pitā bacanu phura cāhia kīnhā ||
taje rāmu jehiṁ bacanahi lāgī |tanu parihareu rāma birahāgī ||
nṛpahi bacana priya nahiṁ priya prānā |karahu tāta pitu bacana pravānā ||
karahu sīsa dhari bhūpa rajāī |hai tumha kahã saba bhā̃ti bhalāī ||
parasurāma pitu agyā rākhī |mārī mātu loka saba sākhī ||
tanaya jajātihi jaubanu dayaū |pitu agyā̃ agha ajasu na bhayaū ||
सर्वप्रकारेण नृपः सुमहाभाग्यवान्; तस्य कृते व्यर्थं शोकं करोषि। इदं श्रुत्वा बुद्ध्वा च शोकं परित्यज; शिरसि नृपस्य आज्ञां धारयित्वा तां सम्पादय। नृपः त्वयि राजपदं दत्तवान्; पितुः वचनं शीघ्रं सत्यं कर्तव्यम्। यः स्ववचने निबद्धः आसीत् सः रामं त्यजति स्म; रामविरहेण च शरीरं परित्यजति स्म। नृपाय वचनं प्रियम् आसीत्, प्राणाः तु न प्रियाः; अतः तात, पितुः वचनं प्रमाणम् इति स्वीकृत्य सम्पादय। शिरसि नृपस्य आज्ञां धारयित्वा राज्यं कुरु; त्वयि सर्वप्रकारेण कल्याणं भविष्यति। परशुरामः पितुः आज्ञां रक्षितवान्, मातरं च मारितवान्, सर्वलोकः साक्षी अभवत्। पुत्रेण ययातये यौवनं प्रदत्तम्; पितुः आज्ञायां पापम् अपकीर्तिः च न अभवत्।
दोहा 174
अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन।ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।
anucita ucita bicāru taji je pālahiṁ pitu baina |te bhājana sukha sujasa ke basahiṁ amarapati aina ||174||
ये उचितमनुचितविचारं त्यक्त्वा पितुः वचनं पालयन्ति, ते सुखस्य सुयशसः च भाजनं भवन्ति, अमरपतेः इन्द्रस्य दरबारे च निवसन्ति।
चौपाई 175.1-4
अवसि नरेस बचन फुर करहू।पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।।
सुरपुर नृप पाइहि परितोषू।तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।।
बेद बिदित संमत सबही का।जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।।
करहु राजु परिहरहु गलानी।मानहु मोर बचन हित जानी।।
सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं।अनुचित कहब न पंडित केहीं।।
कौसल्यादि सकल महतारीं।तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।।
परम तुम्हार राम कर जानिहि।सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।।
सौंपेहु राजु राम कै आएँ।सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।
avasi naresa bacana phura karahū |pālahu prajā soku pariharahū ||
surapura nṛpa pāihi paritoṣū |tumha kahũ sukṛta sujasu nahiṁ doṣū ||
beda bidita saṁmata sabahī kā |jehi pitu dei so pāvai ṭīkā ||
karahu rāju pariharahu galānī |mānahu mora bacana hita jānī ||
suni sukhu lahaba rāma baidehīṁ |anucita kahaba na paṁḍita kehīṁ ||
kausalyādi sakala mahatārīṁ |teu prajā sukha hohiṁ sukhārīṁ ||
parama tumhāra rāma kara jānihi |so saba bidhi tumha sana bhala mānihi ||
sauṁpehu rāju rāma kai āẽ |sevā karehu saneha suhāẽ ||
अवश्य राज्ञः वचनं सिद्धं कुरु। प्रजाः पालय, शोकं त्यज। देवलोके राजा संतोषं लप्स्यते, तव च पुण्यं कीर्तिश्च भविष्यति, न दोषः। वेदेषु विदितं सर्वैः सम्मतं च यस्मै पिता ददाति सः राजतिलकं लभते। राज्यं कुरु, लज्जां त्यज, मम वचनं हितं ज्ञात्वा स्वीकुरु। श्रुत्वा रामः वैदेही च प्रीतिं लभेते, न च कश्चित् पण्डितः इदमनुचितं वदेत्। कौसल्याद्याः सर्वाः मातरः अपि प्रजानां सुखे सुखिन्यः भविष्यन्ति। रामः तव परमं भक्तिं जानिष्यति, सः सर्वथा त्वां भद्रं मन्यते। रामे आगते राज्यं तस्मै समर्पय, स्नेहेन तस्य सेवां कुरु।
दोहा 175
कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि।रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।
kījia gura āyasu avasi kahahiṁ saciva kara jori |raghupati āẽ ucita jasa tasa taba karaba bahori ||175||
सचिवाः करौ संयम्य ऊचुः - "गुरोः आज्ञां निश्चयेन पालयतु। रघुपतौ प्रत्यागते सति यथायोग्यं तदा कर्तुं शक्यते।"
चौपाई 176.1-4
कौसल्या धरि धीरजु कहई।पूत पथ्य गुर आयसु अहई।।
सो आदरिअ करिअ हित मानी।तजिअ बिषादु काल गति जानी।।
बन रघुपति सुरपति नरनाहू।तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।।
परिजन प्रजा सचिव सब अंबा।तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।।
लखि बिधि बाम कालु कठिनाई।धीरजु धरहु मातु बलि जाई।।
सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू।प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।।
गुर के बचन सचिव अभिनंदनु।सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।।
सुनी बहोरि मातु मृदु बानी।सील सनेह सरल रस सानी।।
kausalyā dhari dhīraju kahaī |pūta pathya gura āyasu ahaī ||
so ādaria karia hita mānī |tajia biṣādu kāla gati jānī ||
bana raghupati surapati naranāhū |tumha ehi bhā̃ti tāta kadarāhū ||
parijana prajā saciva saba aṁbā |tumhahī suta saba kahã avalaṁbā ||
lakhi bidhi bāma kālu kaṭhināī |dhīraju dharahu mātu bali jāī ||
sira dhari gura āyasu anusarahū |prajā pāli parijana dukhu harahū ||
gura ke bacana saciva abhinaṁdanu |sune bharata hiya hita janu caṁdanu ||
sunī bahori mātu mṛdu bānī |sīla saneha sarala rasa sānī ||
कौसल्या धैर्यं धारय्य अवोचत् - हे पुत्र, गुरोः आज्ञा तव हितौषधम् अस्ति। तां समादर्य हितकरीमिति मत्वा अनुष्ठेयम्। कालविधिगतिं ज्ञात्वा शोकं त्यज। रामः वने अस्ति, नरेशः सुरपतिं प्रति गतः। हे पुत्र, त्वं एवं भीरुत्वं प्रदर्शयसि। बान्धवाः प्रजा अमात्याः सर्वमातॄश्च त्वामेव पुत्र सर्वेषाम् आश्रयं प्रतिपन्नाः। विधिं प्रतिकूलं कालं च दुष्करं दृष्ट्वा धैर्यं धारय, माता त्वत्कृते बलिं गच्छति। गुरोः आज्ञां शिरसि धारय अनुसर, प्रजां पालय बान्धवानां दुःखं हर। गुरोः वचनानि अमात्यानां च अभिनन्दनं भरतः श्रुत्वा हृदये हितकरं चन्दनमिव अनुभवत्। ततः मातुः मृदुं वचनं श्रुतवान्, शीलस्नेहसरलरससंयुक्तम्।
छन्दः 176
सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए।लोचन सरोरुह स्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।।
सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की।तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।
sānī sarala rasa mātu bānī suni bharata byākula bhae |locana saroruha sravata sīṁcata biraha ura aṁkura nae ||
so dasā dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī |tulasī sarāhata sakala sādara sīvã sahaja saneha kī ||
मातुः सरलस्निग्धां वाणीं श्रुत्वा भरतः अतिव्याकुलः अभवत्। तस्य कमलनयनयोः अश्रुप्रवाहः हृदये विरहस्य नूतनान् अङ्कुरान् सिञ्चति स्म। तस्मिन् काले तां दशां दृष्ट्वा सर्वे स्वशरीरस्मृतिम् विस्मृतवन्तः। तुलसीदासः कथयति - सर्वे आदरेण सहजस्नेहस्य सीमानं तं प्रशंसितवन्तः।
सोरठा 176
भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि।बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।
bharatu kamala kara jori dhīra dhuraṁdhara dhīra dhari |bacana amiã janu bori deta ucita uttara sabahi ||176||
भरतः धीराणां धुरंधराणां श्रेष्ठः करकमलौ संयोज्य धैर्यं धारयामास। यथा अमृते वचनानि अवगाह्य सर्वेभ्यः उचितमुत्तरं दद्यात् तथा समुचितमुत्तरं प्रायच्छत्।
चौपाई 177.1-4
मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका।प्रजा सचिव संमत सबही का।।
मातु उचित धरि आयसु दीन्हा।अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।।
गुर पितु मातु स्वामि हित बानी।सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।।
उचित कि अनुचित किएँ बिचारू।धरमु जाइ सिर पातक भारू।।
तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई।जो आचरत मोर भल होई।।
जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें।तदपि होत परितोषु न जी कें।।
अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू।मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।।
ऊतरु देउँ छमब अपराधू।दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।
mohi upadesu dīnha gura nīkā |prajā saciva saṁmata sabahī kā ||
mātu ucita dhari āyasu dīnhā |avasi sīsa dhari cāhaũ kīnhā ||
gura pitu mātu svāmi hita bānī |suni mana mudita karia bhali jānī ||
ucita ki anucita kiẽ bicārū |dharamu jāi sira pātaka bhārū ||
tumha tau dehu sarala sikha soī |jo ācarata mora bhala hoī ||
jadyapi yaha samujhata haũ nīkeṁ |tadapi hota paritoṣu na jī keṁ ||
aba tumha binaya mori suni lehū |mohi anuharata sikhāvanu dehū ||
ūtaru deũ chamaba aparādhū |dukhita doṣa guna ganahiṁ na sādhū ||
गुरुः मह्यम् उत्तमम् उपदेशम् अयच्छत्, प्रजा च सचिवाः च सर्वे तत् अनुमोदन्ते। माता अपि उचितम् आज्ञाम् अयच्छत्, अहम् अवश्यम् शिरसा धारयित्वा तत् कर्तुम् इच्छामि। गुरुः पिता माता स्वामी वा हितकारिणः वाक्यानि श्रुत्वा मनसा प्रीत्या भलम् इति ज्ञात्वा आचरणीयानि। तेषु आचरणे सति उचितम् अनुचितम् वा विचारयितुम् धर्मः नश्यति, शिरसि च पापस्य गुरुभारः आगच्छति। त्वम् तु ताम् एव सरलाम् शिक्षाम् देहि यस्याः आचरणे सति मम हितम् भवेत्। यद्यपि अहम् एतत् सुष्ठु जानामि, तथापि मे चित्तस्य तृप्तिः न भवति। इदानीम् त्वम् मम प्रार्थनाम् शृणु, मम अनुरूपम् उपदेशम् च देहि। अहम् तव उत्तरम् ददामि, अतः मम अपराधम् क्षमस्व, यतः साधवः दुःखितस्य दोषगुणौ न गणयन्ति।
दोहा 177
पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु।एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।
pitu surapura siya rāmu bana karana kahahu mohi rāju |ehi teṁ jānahu mora hita kai āpana baṛa kāju ||177||
पिता स्वर्गपुरं गतः, सीता रामश्च वने स्थितौ, त्वं च मां राज्यं ग्रहीतुं कथयसि। अतः विचारय, त्वं मम हितम् इच्छसि उत स्वकीयं किञ्चित् महत् कार्यम्।
चौपाई 178.1-4
हित हमार सियपति सेवकाई।सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।।
मैं अनुमानि दीख मन माहीं।आन उपायँ मोर हित नाहीं।।
सोक समाजु राजु केहि लेखें।लखन राम सिय बिनु पद देखें।।
बादि बसन बिनु भूषन भारू।बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।।
सरुज सरीर बादि बहु भोगा।बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।।
जायँ जीव बिनु देह सुहाई।बादि मोर सबु बिनु रघुराई।।
जाउँ राम पहिं आयसु देहू।एकहिं आँक मोर हित एहू।।
मोहि नृप करि भल आपन चहहू।सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।
hita hamāra siyapati sevakāī |so hari līnha mātu kuṭilāī ||
maiṁ anumāni dīkha mana māhīṁ |āna upāyã mora hita nāhīṁ ||
soka samāju rāju kehi lekheṁ |lakhana rāma siya binu pada dekheṁ ||
bādi basana binu bhūṣana bhārū |bādi birati binu brahma bicārū ||
saruja sarīra bādi bahu bhogā |binu haribhagati jāyã japa jogā ||
jāyã jīva binu deha suhāī |bādi mora sabu binu raghurāī ||
jāũ rāma pahiṁ āyasu dehū |ekahiṁ ā̃ka mora hita ehū ||
mohi nṛpa kari bhala āpana cahahū |sou saneha jaṛatā basa kahahū ||
मम हितं सीतापतेः सेवायाम् अस्ति, तत् तु मातुः कुटिलतया हृतम्। अहं मनसि अनुमान्य दृष्टवान्, मम हिताय अन्यः उपायः नास्ति। शोकसमूहं राज्यं केन लेखेन, लक्ष्मण-राम-सीतापाददर्शनं विना? वस्त्रं विना भूषणभारः निष्फलः, ब्रह्मविचारं विना वैराग्यं निष्फलम्। रुग्णशरीराय बहवः भोगाः निष्फलाः, हरिभक्तिं विना जपयोगौ निष्फलौ। सुन्दरः देहः जीवेन विना निष्फलः, रघुपतेः विना मम सर्वं निष्फलम्। मां रामं प्रति गन्तुं आज्ञां देहि, एकेन शब्देन मम हितम् इदम् एव। मां राजानं कृत्वा भद्रम् आत्मनः इच्छसि, तत् अपि स्नेहमोहाभ्यां वशीकृतः कथयसि।
दोहा 178
कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज।तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।
kaikeī sua kuṭilamati rāma bimukha gatalāja |tumha cāhata sukhu mohabasa mohi se adhama keṁ rāja ||178||
अहं कैकेय्याः पुत्रः, कुटिलमतिः, रामात् विमुखः, लज्जारहितः च; त्वं तु मोहवशात् अधमस्य मम राज्ये सुखम् इच्छसि।
चौपाई 179.1-4
कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू।चाहिअ धरमसील नरनाहू।।
मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं।रसा रसातल जाइहि तबहीं।।
मोहि समान को पाप निवासू।जेहि लगि सीय राम बनबासू।।
रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा।बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।।
मैं सठु सब अनरथ कर हेतू।बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।।
बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू।रहे प्रान सहि जग उपहासू।।
राम पुनीत बिषय रस रूखे।लोलुप भूमि भोग के भूखे।।
कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई।निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।
kahaũ sā̃cu saba suni patiāhū |cāhia dharamasīla naranāhū ||
mohi rāju haṭhi deihahu jabahīṁ |rasā rasātala jāihi tabahīṁ ||
mohi samāna ko pāpa nivāsū |jehi lagi sīya rāma banabāsū ||
rāyã rāma kahũ kānanu dīnhā |bichurata gamanu amarapura kīnhā ||
maiṁ saṭhu saba anaratha kara hetū |baiṭha bāta saba sunaũ sacetū ||
binu raghubīra biloki abāsū |rahe prāna sahi jaga upahāsū ||
rāma punīta biṣaya rasa rūkhe |lolupa bhūmi bhoga ke bhūkhe ||
kahã lagi kahauṁ hṛdaya kaṭhināī |nidari kulisu jehiṁ lahī baṛāī ||
सत्यम् अहं ब्रवीमि, सर्वे शृण्वन्तु विश्रुण्वन्तु च, राजा धर्मशीलः भवेत्। यदा एव मां बलात् राज्यं दास्यथ, तदा एव पृथ्वी रसातलं गमिष्यति। मत्समः पापनिवासः कः अस्ति, यस्मात् कारणात् सीता रामः च वनवासं गतौ। राजा रामाय वनं प्रैषयत्, वियोगे च सति अमरपुरं गतः। अहं दुष्टः सर्वेषाम् अनर्थानां हेतुः, तथापि उपविश्य सर्वं सम्यक् शृणोमि। रघुवीरं रामं विना भवनं वीक्ष्य, प्राणाः जगतः उपहासं सहमाणाः तिष्ठन्ति। रामः पवित्रः विषयरसेभ्यः उदासीनः, अहं तु भूमेः लुब्धः स्वामी भोगेषु क्षुधितः। कियत्पर्यन्तं हृदयस्य काठिन्यं वदेयम्, येन वज्रमपि लज्जया पराजितम्।
दोहा 179
कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर।कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।
kārana teṁ kāraju kaṭhina hoi dosu nahi mora |kulisa asthi teṁ upala teṁ loha karāla kaṭhora ||179||
कारणात् कार्यं कठिनतरं भवति, न च अत्र मे दोषः। अस्थिनिर्मितः वज्रः अस्थ्यपेक्षया कठिनतरः, पाषाणनिर्मितः च लोहः पाषाणात् भयङ्करतरः कठोरश्च भवति।
1) शोक का शोधन: करुणा को आत्म-विनाश नहीं, आत्म-शुद्धि बनाना—भक्ति में ‘दुःख’ भी साधन हो सकता है। 2) मर्यादा-पालन ही मुक्ति-द्वार: पितृधर्म/संस्कार-धर्म का निर्वाह, गुरु-वचन का मान—भक्ति का अनुशासनात्मक रूप। 3) विधि-हस्त/ईश्वर-लीला दृष्टि: जीवन-मरण, हानि-लाभ को दैवी विधान मानकर रोष-त्याग; इससे शान्त-रस और समर्पण जन्मता है। 4) वैराग्यजन्य दास्य-भक्ति: भरत का निष्कर्ष—राम के बिना देह-भोग, जप-योग, राज्य-सुख सब निष्फल; ‘राम-हित’ में ‘निज-हित’ का विलय ही सच्चा धर्म। 5) लोकधर्म से आध्यात्मिक विवेक: नीति-सूचियाँ बताती हैं कि शोक/आसक्ति का चयन भी साधना है—जहाँ राम-सम्बन्ध सर्वोपरि है।
इन पदों में करुण-रस का मूल प्रवाह (दशरथ-दाह, तिलांजलि, दशगात्र) धीरे-धीरे शान्त-रस और धर्म-रस में रूपान्तरित होता है। भरत का चरित्र यहाँ ‘दुःख का उदात्तीकरण’ है: शोक को आत्म-निन्दा नहीं, आत्म-शुद्धि का साधन बनाया गया है। वशिष्ठ का उपदेश ‘हानि-लाभ, जीवन-मरण’ को विधि-हस्त बताकर रोष-निर्वापित करता है—यही मानस-थियोलॉजी का केन्द्र है: ईश्वर-लीला में व्यक्ति की मर्यादा-भूमिका। फिर नीति-सूचियाँ (किसका शोक योग्य है, किसका नहीं) लोकधर्म को आध्यात्मिक विवेक का उपकरण बनाती हैं। भरत का प्रत्युत्तर भक्ति-लक्षण को उभारता है—राज्य ‘बादि’ है, रघुराई बिना देह-भोग-जप-योग सब निरर्थक। इस प्रकार अयोध्या काण्ड का यह खंड ‘वैराग्य-जन्य दास्य-भक्ति’ को स्थापित कर के सोपान में अगले चरण—राम-सेवा/पादुका-राज—की तैयारी करता है।
करुण-रस से आरम्भ: दशरथ-दाह/तिलांजलि/दशगात्र के प्रसंग में शोक का सामूहिक ज्वार। फिर भरत के भीतर शोक ‘विलाप’ से ‘आत्म-शुद्धि’ की ओर उठता है—दुःख उदात्त बनकर अपराध-बोध/आत्मनिग्रह में ढलता है। वशिष्ठ के उपदेश से रोष-निर्वापण और शान्त-रस का प्रवेश: जीवन-मरण, हानि-लाभ को ‘विधि-हस्त’ मानकर मन स्थिर होता है। इसके बाद धर्म-रस/नीति-रस: किसका शोक योग्य है, किसका नहीं—लोकमर्यादा को विवेक का उपकरण बनाया जाता है। अंततः दास्य-भक्ति का उत्कर्ष: भरत के लिए राज्य-लाभ तुच्छ, ‘रघुराई बिना’ देह-भोग, जप-योग सब निष्फल—वैराग्यजन्य समर्पण अगले चरण (राम-सेवा/पादुका-राज) की भूमिका बनता है।
दास्य-भक्ति (सेवकाई) प्रधान; साथ में शान्त-भक्ति का स्थायीभाव (वैराग्य, अनासक्ति, नीति-विवेक).
यहाँ ‘विधि हाथ’ (171) और ‘भयउ न अहइ न अब होनिहारा’ (173) जैसे वाक्य नियति/ईश्वरीय विधान को स्वीकार कराते हैं—यह निर्गुण-तत्त्व की सर्वव्यापक व्यवस्था-छाया है। पर भरत का निष्कर्ष सगुण-भक्ति पर टिकता है: ‘बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा’ और ‘बादि मोर सबु बिनु रघुराई’ (177-178 भाव) — अर्थात ज्ञान/कर्म/योग भी राम-सम्बन्ध बिना निष्फल। तुलसी यहाँ अद्वैत की ‘अनासक्ति’ को विशिष्टाद्वैत/रामानुजी भक्ति की ‘शरणागति’ में रूपान्तरित करते हैं: संसार मिथ्या नहीं, पर ‘राम-सेवा’ के बिना सारहीन।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्या काण्ड: दशरथ का अन्त्येष्टि संस्कार; भरत का विलाप/स्व-निन्दा; वसिष्ठ का उपदेश और राज्य-ग्रहण हेतु आग्रह (समांतर प्रसंग).
सिर धरि (आज्ञा/भार को मस्तक पर रखना), बादि (व्यर्थ/निष्फल), कहँ लगि कहौं (कितना कहूँ/सीमा-बोध), धरि धीरजु (धैर्य धारण करना), मन माहीं (मन में), परिहरहू (त्यागो/छोड़ो), टीका पावइ (राज्याभिषेक/अधिकार-चिह्न पाना), कुटिलमति (कुटिल बुद्धि—नैतिक मूल्यांकन का लोक-विशेषण)
170-179; 9 चौपाइयाँ; दोहा/सोरठा (170-175, 177-179), छंद (176 के पूर्व एक छंद)
दोहा 170 से दोहा 179 (अयोध्या काण्ड)
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-श्राद्ध/स्मृति’ और ‘धर्म-स्थैर्य’ का फल देता है: शोक का शमन, क्रोध-रोष की निवृत्ति, और गुरु-आज्ञा/पितृ-वचन पालन की बुद्धि। विशेषतः भरत-वैराग्य के श्रवण से ‘राजसुख-आसक्ति’ घटती और दास्य-भक्ति दृढ़ होती है।
सत्संग-परंपराओं में सामान्यतः रामनाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’—विशेषकर ‘बचन अमिअँ’ और ‘बिनु हरिभगति’ जैसे स्थलों पर। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदल सकती है।)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.