त्याग–धर्म–मर्यादा का सोपान: यहाँ ‘राज्य’ बाह्य सत्ता नहीं, बल्कि मन-राज्य (अहं-राज) का परित्याग है। अयोध्या काण्ड साधक को शोक से विवेक, और अधिकार-लालसा से सेवाभाव की ओर ले जाता है—पितृवचन-पालन, गुरु-आज्ञा, और लोकधर्म के माध्यम से ‘निज हित’ को ‘राम-हित’ में विलीन करना। यह सीढ़ी बताती है कि मुक्ति का द्वार राजसुख नहीं, बल्कि मर्यादा-पालन और अनासक्ति है।
या पदांत करुण-रसाचा मूल प्रवाह (दशरथ-दाह, तिलांजलि, दशगात्र) हळूहळू शान्त-रस आणि धर्म-रसात रूपांतरित होतो. भरतांचे चरित्र येथे ‘दुःखाचे उदात्तीकरण’ आहे: शोक आत्म-निंदेत न विरघळता आत्म-शुद्धीचे साधन बनतो. वसिष्ठांचा उपदेश ‘हानि-लाभ, जीवन-मरण’ यांना विधी-हस्त मानून रोष शांत करतो—हेच मानस-तत्त्वज्ञानाचे केंद्र आहे: ईश्वर-लीलेत व्यक्तीची मर्यादित, पण अर्थपूर्ण भूमिका. पुढे नीति-सूच्यांमुळे (कशाचा शोक योग्य, कशाचा नाही) लोकधर्म आध्यात्मिक विवेकाचे साधन बनतो. भरतांचे प्रत्युत्तर भक्ती-लक्षण उभारते—राज्य ‘बादी’ आहे; रघुराईविना देह-भोग, जप, योग सर्व निरर्थक. अशा प्रकारे अयोध्या-काण्डाचा हा खंड ‘वैराग्य-जन्य दास्य-भक्ती’ स्थापन करून पुढील सोपान—राम-सेवा/पादुका-राज—यासाठी तयारी करतो.
दशरथ का दाह-संस्कार, विधिवत स्नान-तिलांजलि, दशगात्र-दान; तत्पश्चात वसिष्ठ का राजसभा में भरत को नीति-धर्म उपदेश; भरत का ‘राज्य-त्याग-भाव’ और राम-सेवा को एकमात्र हित बताना।
चौपाई 170.1-4
नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा।परम बिचित्र बिमानु बनावा।।
गहि पद भरत मातु सब राखी।रहीं रानि दरसन अभिलाषी।।
चंदन अगर भार बहु आए।अमित अनेक सुगंध सुहाए।।
सरजु तीर रचि चिता बनाई।जनु सुरपुर सोपान सुहाई।।
एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही।बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।।
सोधि सुमृति सब बेद पुराना।कीन्ह भरत दसगात बिधाना।।
जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा।तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।।
भए बिसुद्ध दिए सब दाना।धेनु बाजि गज बाहन नाना।।
nṛpatanu beda bidita anhavāvā |parama bicitra bimānu banāvā ||
gahi pada bharata mātu saba rākhī |rahīṁ rāni darasana abhilāṣī ||
caṁdana agara bhāra bahu āe |amita aneka sugaṁdha suhāe ||
saraju tīra raci citā banāī |janu surapura sopāna suhāī ||
ehi bidhi dāha kriyā saba kīnhī |bidhivata nhāi tilāṁjuli dīnhī ||
sodhi sumṛti saba beda purānā |kīnha bharata dasagāta bidhānā ||
jahã jasa munibara āyasu dīnhā |tahã tasa sahasa bhā̃ti sabu kīnhā ||
bhae bisuddha die saba dānā |dhenu bāji gaja bāhana nānā ||
राजाचे शरीर वेदांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे स्नान घालून अत्यंत विचित्र शोभेचे शवयान बनविले। भरताने सर्व मातांचे पाय धरून त्यांना रोखले। राण्या रामाच्या दर्शनाच्या अभिलाषेने राहिल्या। चंदन आणि अगरूचे अनेक भार आले, असंख्य अनेक प्रकारच्या सुगंधित सुंदर वस्तू। सरयूच्या तीरावर चिता बनवून सजविली, जणू देवपुराची सुंदर पायरी आहे। याप्रमाणे सर्व दाहक्रिया केली। विधीप्रमाणे स्नान करून तिळांजलि दिली। स्मृती, सर्व वेद आणि पुराणे अभ्यासून भरताने दशगात्राचे विधान केले। जेथे जसा मुनिश्रेष्ठाने आदेश दिला, तेथे त्याप्रमाणे हजार प्रकारे सर्व केले। शुद्ध होऊन सर्व प्रकारचे दान दिले - गाई, घोडे, हत्ती आणि अनेक प्रकारची वाहने।
दोहा 170
सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम।दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।
siṁghāsana bhūṣana basana anna dharani dhana dhāma |die bharata lahi bhūmisura bhe paripūrana kāma ||170||
भरताने सिंहासन, भूषण, वस्त्र, अन्न, भूमी, धन आणि घरे दिली, आणि भूमीचे देव ब्राह्मणांनी ती घेऊन सर्व कामना पूर्ण केल्या।
चौपाई 171.1-4
पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी।सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।।
सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
बैठे राजसभाँ सब जाई।पठए बोलि भरत दोउ भाई।।
भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे।नीति धरममय बचन उचारे।।
प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी।कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।।
भूप धरमब्रतु सत्य सराहा।जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।।
कहत राम गुन सील सुभाऊ।सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।।
बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी।सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।
pitu hita bharata kīnhi jasi karanī |so mukha lākha jāi nahiṁ baranī ||
sudinu sodhi munibara taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
baiṭhe rājasabhā̃ saba jāī |paṭhae boli bharata dou bhāī ||
bharatu basiṣṭha nikaṭa baiṭhāre |nīti dharamamaya bacana ucāre ||
prathama kathā saba munibara baranī |kaikai kuṭila kīnhi jasi karanī ||
bhūpa dharamabratu satya sarāhā |jehiṁ tanu parihari premu nibāhā ||
kahata rāma guna sīla subhāū |sajala nayana pulakeu munirāū ||
bahuri lakhana siya prīti bakhānī |soka saneha magana muni gyānī ||
पित्याच्या हितासाठी भरताने ज्या क्रिया केल्या, त्या लाख तोंडांनीही वर्णन करता येत नाहीत. मग शुभ दिन ठरवून महामुनी आले, आणि सर्व मंत्री व प्रमुख नागरिकांना बोलावले. सर्वजण राजसभेत जाऊन बसले, आणि दोन्ही बंधूंना बोलावले. वशिष्ठांनी भरताला जवळ बसवले आणि नीती व धर्माने युक्त वचने बोलले. आदी महामुनींनी संपूर्ण कथा सांगितली, कैकेयीने जो कपटी कृत्य केला तो. त्यांनी राजाच्या धर्मव्रत व सत्यतेची प्रशंसा केली, ज्याने शरीर सोडून प्रेम पूर्ण केले. रामाचे गुण, शील व स्वभाव सांगताना मुनिराजांचे डोळे अश्रूंनी भरले व त्यांचे शरीर पुलकित झाले. मग लक्ष्मण व सीतेच्या प्रेमाचे वर्णन केले, आणि ज्ञानी मुनी शोक व स्नेहात मग्न झाले.
दोहा 171
सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ।हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।
sunahu bharata bhāvī prabala bilakhi kaheu muninātha |hāni lābhu jīvana maranu jasu apajasu bidhi hātha ||171||
ऐक भरत, विलाप करत मुनींचे श्रेष्ठ म्हणाले, नियती प्रबल आहे: हानी आणि लाभ, जीवन आणि मरण, यश आणि अपयश हे सर्व विधीच्या हातात आहे.
चौपाई 172.1-4
अस बिचारि केहि देइअ दोसू।ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।।
तात बिचारु केहि करहु मन माहीं।सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।।
सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना।तजि निज धरमु बिषय लयलीना।।
सोचिअ नृपति जो नीति न जाना।जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।।
सोचिअ बयसु कृपन धनवानू।जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।।
सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी।मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।।
सोचिअ पुनि पति बंचक नारी।कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।।
सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई।जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।
asa bicāri kehi deia dosū |byaratha kāhi para kījia rosū ||
tāta bicāru kehi karahu mana māhīṁ |soca jogu dasarathu nṛpu nāhīṁ ||
socia bipra jo beda bihīnā |taji nija dharamu biṣaya layalīnā ||
socia nṛpati jo nīti na jānā |jehi na prajā priya prāna samānā ||
socia bayasu kṛpana dhanavānū |jo na atithi siva bhagati sujānū ||
socia sūdru bipra avamānī |mukhara mānapriya gyāna gumānī ||
socia puni pati baṁcaka nārī |kuṭila kalahapriya icchācārī ||
socia baṭu nija bratu pariharaī |jo nahiṁ gura āyasu anusaraī ||
असा विचार करून कोणाला दोष द्यावा, आणि कोणावर व्यर्थ राग करावा? हे तात, मनात हा विचार कर: राजा दशरथ शोक करण्यास योग्य नाहीत. शोक करा त्या ब्राह्मणाचा जो वेदरहित आहे, जो स्वतःचा धर्म सोडून विषयांमध्ये लीन आहे. शोक करा त्या राजाचा जो नीती जाणत नाही, ज्याला प्रजा प्राणांसारखी प्रिय नाही. शोक करा त्या वैश्याचा जो श्रीमंत असून कृपण आहे, जो अतिथी सेवा आणि शिव भक्तीत जाणकार नाही. शोक करा त्या शूद्राचा जो ब्राह्मणांचा अपमान करतो, जो बडबड्या, मानप्रिय आणि आपल्या ज्ञानाच्या गर्वाने जगतो. पुन्हा शोक करा त्या स्त्रीचा जी पतीला फसवते, जी कपटी, कलहप्रिय आणि स्वैराचारी आहे. शोक करा त्या ब्रह्मचाऱ्याचा जो स्वतःचे व्रत सोडतो, जो गुरूंच्या आज्ञेचे पालन करत नाही.
दोहा 172
सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग।सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।
socia gṛhī jo moha basa karai karama patha tyāga |socia jati praṁpaca rata bigata bibeka birāga ||172||
दयनीय आहे तो गृहस्थ जो मोहाच्या वशी होऊन कर्ममार्गाचा त्याग करतो। दयनीय आहे तो तपस्वी सुद्धा जो सांसारिक विषयांमध्ये लीन असतो आणि ज्याचा विवेक व वैराग्य नष्ट झाले आहे.
चौपाई 173.1-4
बैखानस सोइ सोचै जोगु।तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।।
सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी।जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।।
सब बिधि सोचिअ पर अपकारी।निज तनु पोषक निरदय भारी।।
सोचनीय सबहि बिधि सोई।जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।।
सोचनीय नहिं कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
भयउ न अहइ न अब होनिहारा।भूप भरत जस पिता तुम्हारा।।
बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा।बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।
baikhānasa soi socai jogu |tapu bihāi jehi bhāvai bhogū ||
socia pisuna akārana krodhī |janani janaka gura baṁdhu birodhī ||
saba bidhi socia para apakārī |nija tanu poṣaka niradaya bhārī ||
socanīya sabahi bidhi soī |jo na chāṛi chalu hari jana hoī ||
socanīya nahiṁ kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
bhayau na ahai na aba honihārā |bhūpa bharata jasa pitā tumhārā ||
bidhi hari haru surapati disināthā |baranahiṁ saba dasaratha guna gāthā ||
तो तपस्वी दयनीय आहे जो तप सोडून भोगांमध्ये आनंद घेतो. दयनीय आहे तो हेळकारणी करणारा आणि निरर्थक क्रोध करणारा, जो आई, वडील, गुरु आणि बांधवांचा विरोधी आहे. सर्व प्रकारे दयनीय आहे तो जो दुसऱ्यांचा अपकार करतो, जो फक्त आपले शरीर पाळतो आणि अतिशय निर्दयी आहे. तोही सर्व प्रकारे दयनीय आहे जो छल सोडत नाही आणि हरिचा भक्त होत नाही. पण कोसलराज दयनीय नाहीत, ज्यांचा प्रभाव चौदा भुवनांमध्ये प्रकट आहे. असा राजा न झाला, न आहे, न होणार, जसा तुमचे पिता, हे भरत. ब्रह्मा, विष्णु, शिव, देवराज इंद्र आणि दिग्पाल सर्व दशरथाच्या गुणांची गाथा गातात.
दोहा 173
कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु।राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।
kahahu tāta kehi bhā̃ti kou karihi baṛāī tāsu |rāma lakhana tumha satruhana sarisa suana suci jāsu ||173||
सांग वत्सा, कसा प्रकारे कोणी त्याची स्तुती करील, ज्याचे पुत्र असे पवित्र आहेत - राम, लक्ष्मण, तू आणि शत्रुघ्न?
चौपाई 174.1-4
सब प्रकार भूपति बड़भागी।बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।।
यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू।सिर धरि राज रजायसु करहू।।
राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा।पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।।
तजे रामु जेहिं बचनहि लागी।तनु परिहरेउ राम बिरहागी।।
नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना।करहु तात पितु बचन प्रवाना।।
करहु सीस धरि भूप रजाई।हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।।
परसुराम पितु अग्या राखी।मारी मातु लोक सब साखी।।
तनय जजातिहि जौबनु दयऊ।पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।
saba prakāra bhūpati baṛabhāgī |bādi biṣādu karia tehi lāgī ||
yahu suni samujhi socu pariharahū |sira dhari rāja rajāyasu karahū ||
rā̃ya rājapadu tumha kahũ dīnhā |pitā bacanu phura cāhia kīnhā ||
taje rāmu jehiṁ bacanahi lāgī |tanu parihareu rāma birahāgī ||
nṛpahi bacana priya nahiṁ priya prānā |karahu tāta pitu bacana pravānā ||
karahu sīsa dhari bhūpa rajāī |hai tumha kahã saba bhā̃ti bhalāī ||
parasurāma pitu agyā rākhī |mārī mātu loka saba sākhī ||
tanaya jajātihi jaubanu dayaū |pitu agyā̃ agha ajasu na bhayaū ||
सर्व प्रकारे राजा अत्यंत भाग्यवान आहेत; त्यांच्यासाठी व्यर्थ शोक करणे तुम्हाला शोभत नाही. हे ऐकून समजून घेऊन शोक सोडून द्या; डोक्यावर राजाची आज्ञा धारण करून ती पालन करा. राजाने तुम्हाला राजपद दिले आहे; पित्याचे वचन लवकर पूर्ण करावे. जो स्वतःच्या वचनात बद्ध होता, त्याने रामाला सोडले, आणि रामाच्या विरहाने त्याने आपले शरीर सोडले. राजाला आपले वचन प्रिय होते, प्राण प्रिय नव्हते. मुला, पित्याचे वचन प्रमाण मानून ते पालन करा. डोक्यावर राजाची आज्ञा धारण करून राज्य करा; तुम्हाला सर्व प्रकारे भलाई होईल. परशुरामाने पित्याची आज्ञा पाळली आणि मातेला ठार मारले, सर्व लोक साक्षी राहिले. पुत्राने ययातीला आपले तारुण्य दिले; पित्याच्या आज्ञेत न पाप झाले न अप्रतिष्ठा.
दोहा 174
अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन।ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।
anucita ucita bicāru taji je pālahiṁ pitu baina |te bhājana sukha sujasa ke basahiṁ amarapati aina ||174||
जे योग्य-अयोग्य विचार सोडून पित्याच्या आज्ञेचे पालन करतात, ते सुख आणि कीर्तीचे भाजन होतात आणि अमरांचे स्वामी इंद्राच्या दरबारात वास्तव्य करतात।
चौपाई 175.1-4
अवसि नरेस बचन फुर करहू।पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।।
सुरपुर नृप पाइहि परितोषू।तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।।
बेद बिदित संमत सबही का।जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।।
करहु राजु परिहरहु गलानी।मानहु मोर बचन हित जानी।।
सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं।अनुचित कहब न पंडित केहीं।।
कौसल्यादि सकल महतारीं।तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।।
परम तुम्हार राम कर जानिहि।सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।।
सौंपेहु राजु राम कै आएँ।सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।
avasi naresa bacana phura karahū |pālahu prajā soku pariharahū ||
surapura nṛpa pāihi paritoṣū |tumha kahũ sukṛta sujasu nahiṁ doṣū ||
beda bidita saṁmata sabahī kā |jehi pitu dei so pāvai ṭīkā ||
karahu rāju pariharahu galānī |mānahu mora bacana hita jānī ||
suni sukhu lahaba rāma baidehīṁ |anucita kahaba na paṁḍita kehīṁ ||
kausalyādi sakala mahatārīṁ |teu prajā sukha hohiṁ sukhārīṁ ||
parama tumhāra rāma kara jānihi |so saba bidhi tumha sana bhala mānihi ||
sauṁpehu rāju rāma kai āẽ |sevā karehu saneha suhāẽ ||
नक्की राजाचे वचन पूर्ण करा. प्रजेचे पालन करा आणि शोक सोडा. देवलोकात राजाला समाधान मिळेल, आणि तुमच्यासाठी हे पुण्य आणि कीर्ती ठरेल, दोष नाही. वेदांमध्ये सांगितले आणि सर्वांनी मान्य केले आहे की ज्याला पिता देतो त्याला राज्याचे चिन्ह मिळते. राज्य करा आणि लज्जा सोडा; माझे वचन हितवाचक जाणून स्वीकारा. ऐकून राम आणि सीता आनंदित होतील, आणि कोणताही पंडित ते अनुचित म्हणणार नाही. कौसल्या आदी सर्व माता प्रजेच्या सुखात सुखी होतील. राम तुमची परम भक्ती ओळखतील, आणि ते सर्व प्रकारे तुम्हाला चांगले मानतील. राम आल्यावर राज्य त्यांच्या सुपूर्त करा, आणि प्रेमाने त्यांची सेवा करा.
दोहा 175
कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि।रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।
kījia gura āyasu avasi kahahiṁ saciva kara jori |raghupati āẽ ucita jasa tasa taba karaba bahori ||175||
सचिवांनी हात जोडून सांगितले, "तुम्ही नक्की गुरुंची आज्ञा पाळावी. रघुपती परत आल्यावर जसे योग्य असेल तसे तुम्ही करू शकाल."
चौपाई 176.1-4
कौसल्या धरि धीरजु कहई।पूत पथ्य गुर आयसु अहई।।
सो आदरिअ करिअ हित मानी।तजिअ बिषादु काल गति जानी।।
बन रघुपति सुरपति नरनाहू।तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।।
परिजन प्रजा सचिव सब अंबा।तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।।
लखि बिधि बाम कालु कठिनाई।धीरजु धरहु मातु बलि जाई।।
सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू।प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।।
गुर के बचन सचिव अभिनंदनु।सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।।
सुनी बहोरि मातु मृदु बानी।सील सनेह सरल रस सानी।।
kausalyā dhari dhīraju kahaī |pūta pathya gura āyasu ahaī ||
so ādaria karia hita mānī |tajia biṣādu kāla gati jānī ||
bana raghupati surapati naranāhū |tumha ehi bhā̃ti tāta kadarāhū ||
parijana prajā saciva saba aṁbā |tumhahī suta saba kahã avalaṁbā ||
lakhi bidhi bāma kālu kaṭhināī |dhīraju dharahu mātu bali jāī ||
sira dhari gura āyasu anusarahū |prajā pāli parijana dukhu harahū ||
gura ke bacana saciva abhinaṁdanu |sune bharata hiya hita janu caṁdanu ||
sunī bahori mātu mṛdu bānī |sīla saneha sarala rasa sānī ||
कौसल्याने धैर्य धरून सांगितले: "हे पुत्रा, गुरुंचा आदेश तुझ्यासाठी हितकारक औषध आहे। त्याचा आदर कर आणि हितकारक समजून त्यावर चल. काळ आणि विधाची गती जाणून शोक सोड. रघुपति राम वनात आहेत आणि नरेश राजा सुरपतीकडे गेले आहेत. हे पुत्रा, तू असा कायरपणा करत आहेस. गोतावळा, प्रजा, सचिव आणि सर्व आईंसाठी तूच पुत्रा सर्वांचा आधार आहेस. विधाचा अनुकूल नसलेला आणि काळाची कठिणता पाहून धैर्य धर; माता तुझ्यासाठी बली जाते. गुरुंचा आदेश डोक्यावर धर आणि त्याचे पालन कर; प्रजेचे पालन कर आणि गोतावळ्याचे दुःख दूर कर." गुरुंचे वचन आणि सचिवांचे अभिनंदन भरताने ऐकले, आणि ते त्याच्या हृदयाला चंदनासारखे हितकारक वाटले. मग त्याने मातेचे कोमल वचन ऐकले, जे शील, स्नेह आणि सरलता यांच्या रसाने युक्त होते.
छंद 176
सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए।लोचन सरोरुह स्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।।
सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की।तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।
sānī sarala rasa mātu bānī suni bharata byākula bhae |locana saroruha sravata sīṁcata biraha ura aṁkura nae ||
so dasā dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī |tulasī sarāhata sakala sādara sīvã sahaja saneha kī ||
आईच्या सरळ आणि कोमळ स्नेहाने भरलेल्या वाणी ऐकून भरत अत्यंत व्याकुल झाले. त्यांच्या कमळासारख्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, ज्यांनी त्यांच्या हृदयात विरहाच्या नवीन अंकुरांना सिंचन केले. त्या क्षणी त्यांची ती दशा पाहून सर्वांनी आपल्या शरीराची सुधी विसरली. तुलसीदास म्हणतात की सर्वांनी आदराने त्यांच्या सहज स्नेहाच्या सीमेची प्रशंसा केली.
सोरठा 176
भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि।बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।
bharatu kamala kara jori dhīra dhuraṁdhara dhīra dhari |bacana amiã janu bori deta ucita uttara sabahi ||176||
भरत, स्थिर धैर्याच्या धुरंधरांमध्ये श्रेष्ठ, कमळासारखे हात जोडून धैर्य धारण केले। म्हणजे अमृतात बुडवून अमृतमय शब्दांनी सर्वांना योग्य उत्तर दिले।
चौपाई 177.1-4
मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका।प्रजा सचिव संमत सबही का।।
मातु उचित धरि आयसु दीन्हा।अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।।
गुर पितु मातु स्वामि हित बानी।सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।।
उचित कि अनुचित किएँ बिचारू।धरमु जाइ सिर पातक भारू।।
तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई।जो आचरत मोर भल होई।।
जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें।तदपि होत परितोषु न जी कें।।
अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू।मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।।
ऊतरु देउँ छमब अपराधू।दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।
mohi upadesu dīnha gura nīkā |prajā saciva saṁmata sabahī kā ||
mātu ucita dhari āyasu dīnhā |avasi sīsa dhari cāhaũ kīnhā ||
gura pitu mātu svāmi hita bānī |suni mana mudita karia bhali jānī ||
ucita ki anucita kiẽ bicārū |dharamu jāi sira pātaka bhārū ||
tumha tau dehu sarala sikha soī |jo ācarata mora bhala hoī ||
jadyapi yaha samujhata haũ nīkeṁ |tadapi hota paritoṣu na jī keṁ ||
aba tumha binaya mori suni lehū |mohi anuharata sikhāvanu dehū ||
ūtaru deũ chamaba aparādhū |dukhita doṣa guna ganahiṁ na sādhū ||
गुरूंनी मला उत्तम उपदेश दिला आहे, आणि प्रजा व सचिव सर्व त्यास मान्य करतात। मातानेही उचित आज्ञा दिली आहे, आणि मला अवश्य ती शिरोवर धारण करून पालन करणे आहे। गुरु, पिता, माता किंवा स्वामी यांचे हितकारी वचन ऐकून मनाने आनंदित होऊन ती भली समजून पालन करावी। त्यांच्यावर चालताना हे उचित की अनुचित असे विचारणे, धर्माचा नाश होणे आणि शिरोवर पापाचा भारी भार येणे होय। तुम्ही तर तीच सरळ शिक्षा द्या, जिचे आचरण केल्याने माझे भले होईल। जरी मी हे उत्तम समजतो, तरी माझ्या मनाला समाधान होत नाही। आता तुम्ही माझी विनंती ऐका, आणि मला अनुरूप शिक्षा द्या। मी तुम्हाला उत्तर देतो, म्हणून माझा अपराध क्षमा करा, कारण दुःखीच्या दोष-गुणांची गणती साधू करीत नाहीत।
दोहा 177
पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु।एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।
pitu surapura siya rāmu bana karana kahahu mohi rāju |ehi teṁ jānahu mora hita kai āpana baṛa kāju ||177||
पिता स्वर्गपुरी गेले आहेत, सीता आणि राम वनात आहेत, आणि तू मला राज्य घेण्यास सांगतेस। यावरून समज की तू माझे हित इच्छतेस की स्वतःचे काही मोठे कार्य।
चौपाई 178.1-4
हित हमार सियपति सेवकाई।सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।।
मैं अनुमानि दीख मन माहीं।आन उपायँ मोर हित नाहीं।।
सोक समाजु राजु केहि लेखें।लखन राम सिय बिनु पद देखें।।
बादि बसन बिनु भूषन भारू।बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।।
सरुज सरीर बादि बहु भोगा।बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।।
जायँ जीव बिनु देह सुहाई।बादि मोर सबु बिनु रघुराई।।
जाउँ राम पहिं आयसु देहू।एकहिं आँक मोर हित एहू।।
मोहि नृप करि भल आपन चहहू।सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।
hita hamāra siyapati sevakāī |so hari līnha mātu kuṭilāī ||
maiṁ anumāni dīkha mana māhīṁ |āna upāyã mora hita nāhīṁ ||
soka samāju rāju kehi lekheṁ |lakhana rāma siya binu pada dekheṁ ||
bādi basana binu bhūṣana bhārū |bādi birati binu brahma bicārū ||
saruja sarīra bādi bahu bhogā |binu haribhagati jāyã japa jogā ||
jāyã jīva binu deha suhāī |bādi mora sabu binu raghurāī ||
jāũ rāma pahiṁ āyasu dehū |ekahiṁ ā̃ka mora hita ehū ||
mohi nṛpa kari bhala āpana cahahū |sou saneha jaṛatā basa kahahū ||
माझे हित सीतापतीच्या सेवेत आहे, ते मातोश्रीच्या कपटाने हिरावले. मी मनात अनुमान करून पाहिले, माझ्या हिताचा दुसरा उपाय नाही. शोकाचा समूह असलेले राज्य कोणत्या लेखात येते, लक्ष्मण, राम आणि सीतेचे चरण न पाहता? वस्त्र विना भूषणांचा भार व्यर्थ आहे, ब्रह्म विचार विना वैराग्य व्यर्थ आहे. रोगग्रस्त शरीराला अनेक भोग व्यर्थ आहेत, हरिभक्ती विना जप आणि योग व्यर्थ आहेत. सुंदर देह जीव विना व्यर्थ आहे, रघुराय विना माझे सर्व काही व्यर्थ आहे. मला रामाकडे जाण्याची आज्ञा द्या, एकाच शब्दात माझे हित हेच आहे. मला राजा करून तुम्ही माझे भले इच्छिता, तेही स्नेह आणि जडतेच्या वशीभूत होऊन सांगता.
दोहा 178
कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज।तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।
kaikeī sua kuṭilamati rāma bimukha gatalāja |tumha cāhata sukhu mohabasa mohi se adhama keṁ rāja ||178||
मी कैकेयीचा पुत्र, कुटिल बुद्धी, रामापासून विमुख आणि लाजबुद्धी नसलेला आहे; आणि तू मोहाच्या ताब्यात एका अधमासारख्या माझ्या राज्यात सुखाची अपेक्षा करतेस।
चौपाई 179.1-4
कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू।चाहिअ धरमसील नरनाहू।।
मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं।रसा रसातल जाइहि तबहीं।।
मोहि समान को पाप निवासू।जेहि लगि सीय राम बनबासू।।
रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा।बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।।
मैं सठु सब अनरथ कर हेतू।बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।।
बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू।रहे प्रान सहि जग उपहासू।।
राम पुनीत बिषय रस रूखे।लोलुप भूमि भोग के भूखे।।
कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई।निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।
kahaũ sā̃cu saba suni patiāhū |cāhia dharamasīla naranāhū ||
mohi rāju haṭhi deihahu jabahīṁ |rasā rasātala jāihi tabahīṁ ||
mohi samāna ko pāpa nivāsū |jehi lagi sīya rāma banabāsū ||
rāyã rāma kahũ kānanu dīnhā |bichurata gamanu amarapura kīnhā ||
maiṁ saṭhu saba anaratha kara hetū |baiṭha bāta saba sunaũ sacetū ||
binu raghubīra biloki abāsū |rahe prāna sahi jaga upahāsū ||
rāma punīta biṣaya rasa rūkhe |lolupa bhūmi bhoga ke bhūkhe ||
kahã lagi kahauṁ hṛdaya kaṭhināī |nidari kulisu jehiṁ lahī baṛāī ||
मी सत्य सांगतो, सर्व ऐका आणि माना, राजा धर्मशील असावा. ज्या क्षणी तुम्ही मला जबरदस्तीने राज्य देल, त्याच क्षणी पृथ्वी रसातळाला जाईल. माझ्यासमान पापाचे निवास आणखी कोण आहे, ज्याच्यामुळे सीता आणि रामाला वनवास मिळाला. राजाने रामाला वन दिले, आणि विरहात अमरपुराला गेले. मी दुष्ट सर्व अनर्थांचे कारण आहे, तरीही बसून सर्व गोष्टी होशीत ऐकतो. रघुवीर रामाशिवाय राजवाडा पाहून, प्राण जगाचा उपहास सहन करत राहतात. राम पवित्र आहेत आणि विषयरसांशी अनासक्त आहेत, तर मी भूमीचा लोभी स्वामी भोगांचा भुकेला आहे. कुठपर्यंत सांगू हृदयाची कठोरता, ज्याने वज्रालाही लाजविले.
दोहा 179
कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर।कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।
kārana teṁ kāraju kaṭhina hoi dosu nahi mora |kulisa asthi teṁ upala teṁ loha karāla kaṭhora ||179||
कारणापेक्षा कार्य कठीण होते, यात माझा दोष नाही. हाडापासून बनलेला वज्र हाडापेक्षा कठीण असतो, आणि दगडापासून बनलेले लोखण दगडापेक्षा भयंकर व कठोर असते.
1) शोक का शोधन: करुणा को आत्म-विनाश नहीं, आत्म-शुद्धि बनाना—भक्ति में ‘दुःख’ भी साधन हो सकता है। 2) मर्यादा-पालन ही मुक्ति-द्वार: पितृधर्म/संस्कार-धर्म का निर्वाह, गुरु-वचन का मान—भक्ति का अनुशासनात्मक रूप। 3) विधि-हस्त/ईश्वर-लीला दृष्टि: जीवन-मरण, हानि-लाभ को दैवी विधान मानकर रोष-त्याग; इससे शान्त-रस और समर्पण जन्मता है। 4) वैराग्यजन्य दास्य-भक्ति: भरत का निष्कर्ष—राम के बिना देह-भोग, जप-योग, राज्य-सुख सब निष्फल; ‘राम-हित’ में ‘निज-हित’ का विलय ही सच्चा धर्म। 5) लोकधर्म से आध्यात्मिक विवेक: नीति-सूचियाँ बताती हैं कि शोक/आसक्ति का चयन भी साधना है—जहाँ राम-सम्बन्ध सर्वोपरि है।
इन पदों में करुण-रस का मूल प्रवाह (दशरथ-दाह, तिलांजलि, दशगात्र) धीरे-धीरे शान्त-रस और धर्म-रस में रूपान्तरित होता है। भरत का चरित्र यहाँ ‘दुःख का उदात्तीकरण’ है: शोक को आत्म-निन्दा नहीं, आत्म-शुद्धि का साधन बनाया गया है। वशिष्ठ का उपदेश ‘हानि-लाभ, जीवन-मरण’ को विधि-हस्त बताकर रोष-निर्वापित करता है—यही मानस-थियोलॉजी का केन्द्र है: ईश्वर-लीला में व्यक्ति की मर्यादा-भूमिका। फिर नीति-सूचियाँ (किसका शोक योग्य है, किसका नहीं) लोकधर्म को आध्यात्मिक विवेक का उपकरण बनाती हैं। भरत का प्रत्युत्तर भक्ति-लक्षण को उभारता है—राज्य ‘बादि’ है, रघुराई बिना देह-भोग-जप-योग सब निरर्थक। इस प्रकार अयोध्या काण्ड का यह खंड ‘वैराग्य-जन्य दास्य-भक्ति’ को स्थापित कर के सोपान में अगले चरण—राम-सेवा/पादुका-राज—की तैयारी करता है।
करुण-रस से आरम्भ: दशरथ-दाह/तिलांजलि/दशगात्र के प्रसंग में शोक का सामूहिक ज्वार। फिर भरत के भीतर शोक ‘विलाप’ से ‘आत्म-शुद्धि’ की ओर उठता है—दुःख उदात्त बनकर अपराध-बोध/आत्मनिग्रह में ढलता है। वशिष्ठ के उपदेश से रोष-निर्वापण और शान्त-रस का प्रवेश: जीवन-मरण, हानि-लाभ को ‘विधि-हस्त’ मानकर मन स्थिर होता है। इसके बाद धर्म-रस/नीति-रस: किसका शोक योग्य है, किसका नहीं—लोकमर्यादा को विवेक का उपकरण बनाया जाता है। अंततः दास्य-भक्ति का उत्कर्ष: भरत के लिए राज्य-लाभ तुच्छ, ‘रघुराई बिना’ देह-भोग, जप-योग सब निष्फल—वैराग्यजन्य समर्पण अगले चरण (राम-सेवा/पादुका-राज) की भूमिका बनता है।
दास्य-भक्ति (सेवकाई) प्रधान; साथ में शान्त-भक्ति का स्थायीभाव (वैराग्य, अनासक्ति, नीति-विवेक).
यहाँ ‘विधि हाथ’ (171) और ‘भयउ न अहइ न अब होनिहारा’ (173) जैसे वाक्य नियति/ईश्वरीय विधान को स्वीकार कराते हैं—यह निर्गुण-तत्त्व की सर्वव्यापक व्यवस्था-छाया है। पर भरत का निष्कर्ष सगुण-भक्ति पर टिकता है: ‘बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा’ और ‘बादि मोर सबु बिनु रघुराई’ (177-178 भाव) — अर्थात ज्ञान/कर्म/योग भी राम-सम्बन्ध बिना निष्फल। तुलसी यहाँ अद्वैत की ‘अनासक्ति’ को विशिष्टाद्वैत/रामानुजी भक्ति की ‘शरणागति’ में रूपान्तरित करते हैं: संसार मिथ्या नहीं, पर ‘राम-सेवा’ के बिना सारहीन।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्या काण्ड: दशरथ का अन्त्येष्टि संस्कार; भरत का विलाप/स्व-निन्दा; वसिष्ठ का उपदेश और राज्य-ग्रहण हेतु आग्रह (समांतर प्रसंग).
सिर धरि (आज्ञा/भार को मस्तक पर रखना), बादि (व्यर्थ/निष्फल), कहँ लगि कहौं (कितना कहूँ/सीमा-बोध), धरि धीरजु (धैर्य धारण करना), मन माहीं (मन में), परिहरहू (त्यागो/छोड़ो), टीका पावइ (राज्याभिषेक/अधिकार-चिह्न पाना), कुटिलमति (कुटिल बुद्धि—नैतिक मूल्यांकन का लोक-विशेषण)
170-179; 9 चौपाइयाँ; दोहा/सोरठा (170-175, 177-179), छंद (176 के पूर्व एक छंद)
दोहा 170 से दोहा 179 (अयोध्या काण्ड)
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-श्राद्ध/स्मृति’ और ‘धर्म-स्थैर्य’ का फल देता है: शोक का शमन, क्रोध-रोष की निवृत्ति, और गुरु-आज्ञा/पितृ-वचन पालन की बुद्धि। विशेषतः भरत-वैराग्य के श्रवण से ‘राजसुख-आसक्ति’ घटती और दास्य-भक्ति दृढ़ होती है।
सत्संग-परंपराओं में सामान्यतः रामनाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’—विशेषकर ‘बचन अमिअँ’ और ‘बिनु हरिभगति’ जैसे स्थलों पर। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदल सकती है।)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.