Prakarana 18
त्याग–धर्म–मर्यादा का सोपान: यहाँ ‘राज्य’ बाह्य सत्ता नहीं, बल्कि मन-राज्य (अहं-राज) का परित्याग है। अयोध्या काण्ड साधक को शोक से विवेक, और अधिकार-लालसा से सेवाभाव की ओर ले जाता है—पितृवचन-पालन, गुरु-आज्ञा, और लोकधर्म के माध्यम से ‘निज हित’ को ‘राम-हित’ में विलीन करना। यह सीढ़ी बताती है कि मुक्ति का द्वार राजसुख नहीं, बल्कि मर्यादा-पालन और अनासक्ति है।
Dasarath ji ka dahakaram ho gaya aur das din ke sanskar bhi pure ho gaye. Bharat ka dukh ab shant ho raha hai aur woh apne aap ko saaf kar rahe hain. Vasistha ji ne kaha ki janana aur marana Vidhi ke haath mein hai, isliye gussa chodo. Bharat ne kaha ki bina Ram ke rajya, sukh, jap aur yoga sab bekaar hai. Ab Bharat ki bhakti aur Ram ki seva sabse zaroori ban gayi hai.
Verses
Chaupai 170.1-4
नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा।परम बिचित्र बिमानु बनावा।।
गहि पद भरत मातु सब राखी।रहीं रानि दरसन अभिलाषी।।
चंदन अगर भार बहु आए।अमित अनेक सुगंध सुहाए।।
सरजु तीर रचि चिता बनाई।जनु सुरपुर सोपान सुहाई।।
एहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही।बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।।
सोधि सुमृति सब बेद पुराना।कीन्ह भरत दसगात बिधाना।।
जहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा।तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।।
भए बिसुद्ध दिए सब दाना।धेनु बाजि गज बाहन नाना।।
nṛpatanu beda bidita anhavāvā |parama bicitra bimānu banāvā ||
gahi pada bharata mātu saba rākhī |rahīṁ rāni darasana abhilāṣī ||
caṁdana agara bhāra bahu āe |amita aneka sugaṁdha suhāe ||
saraju tīra raci citā banāī |janu surapura sopāna suhāī ||
ehi bidhi dāha kriyā saba kīnhī |bidhivata nhāi tilāṁjuli dīnhī ||
sodhi sumṛti saba beda purānā |kīnha bharata dasagāta bidhānā ||
jahã jasa munibara āyasu dīnhā |tahã tasa sahasa bhā̃ti sabu kīnhā ||
bhae bisuddha die saba dānā |dhenu bāji gaja bāhana nānā ||
Raja ki body ko Ved ke hisaab se nahalaya. Ek kamaal ki khoobsurat chita ki gaadi banayi. Bharat ne sab maataon ke pair pakde aur unhe khud ko jalne se roka. Raniyan wahi ruki reh gayi, Ram ko dekhne ki chahat mein. Bahut saara chandan aur agar laaya gaya. Na ginti ki khushbu wali cheezein aayi, jo bahut pasand aati hain. Sarayu ke kinare par chita banayi aur sajayi. Aisi lagi jaise devtaon ke shehar ki seedhi ho. Is tarah poora jalne ka kaam hua. Bharat ne niyam ke mutabik nahaya aur til wala paani chada diya. Sab Smriti, Ved aur Puran padh kar Bharat ne dasve din ki saari kriya ki. Bade rishi ne jahan jaisa hukum diya, wahan Bharat ne waisa hi sab kuch hazaron tarah se kar diya. Paak ho kar usne har tarah ka daan diya. Gaay, ghode, haathi, aur kai tarah ki sawaariyan.
Doha 170
सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम।दिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।
siṁghāsana bhūṣana basana anna dharani dhana dhāma |die bharata lahi bhūmisura bhe paripūrana kāma ||170||
Bharat ne rishi logon ko singhasan, gaahne, kapde, anaaj, zameen, paisa aur ghar diye. Rishi log zameen ke bhagwan maane jaate hain. Unhone sab kuch le liya aur unki har khwahish poori ho gayi.
Chaupai 171.1-4
पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी।सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।।
सुदिनु सोधि मुनिबर तब आए।सचिव महाजन सकल बोलाए।।
बैठे राजसभाँ सब जाई।पठए बोलि भरत दोउ भाई।।
भरतु बसिष्ठ निकट बैठारे।नीति धरममय बचन उचारे।।
प्रथम कथा सब मुनिबर बरनी।कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।।
भूप धरमब्रतु सत्य सराहा।जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।।
कहत राम गुन सील सुभाऊ।सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।।
बहुरि लखन सिय प्रीति बखानी।सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।
pitu hita bharata kīnhi jasi karanī |so mukha lākha jāi nahiṁ baranī ||
sudinu sodhi munibara taba āe |saciva mahājana sakala bolāe ||
baiṭhe rājasabhā̃ saba jāī |paṭhae boli bharata dou bhāī ||
bharatu basiṣṭha nikaṭa baiṭhāre |nīti dharamamaya bacana ucāre ||
prathama kathā saba munibara baranī |kaikai kuṭila kīnhi jasi karanī ||
bhūpa dharamabratu satya sarāhā |jehiṁ tanu parihari premu nibāhā ||
kahata rāma guna sīla subhāū |sajala nayana pulakeu munirāū ||
bahuri lakhana siya prīti bakhānī |soka saneha magana muni gyānī ||
Bharat ne apne pitu ke liye jo kary kiya, wo lakh muh se bhi nahi bayaan ja sakta. Phir ek achha din dekh kar bade rishi aaye, aur saare mantri aur shehar ke bade logon ko bulaya. Sab log raj sabha mein jaakar baith gaye, aur Bharat aur uske bhai ko bulane ka kaha. Vasishth ne Bharat ko apne paas bithaya, aur dharam aur niti wali baatein kahi. Pehle bade rishi ne poori kahaani sunayi, ki Kaikeyi ne kaisa chalak kaam kiya tha. Raja ke dharam ke vrat aur sachayi ki tareef ki, jismein apni jaan dekar apne pyar ko nibhaya. Ram ke gun, bhalayi aur swabhav ke baare mein jab kaha, to rishi ke aanson aakar badan ke baal khade ho gaye. Phir Lakshman aur Sita ka pyar bayaan kiya, aur samajhdar rishi dukh aur prema mein doob gaya.
Doha 171
सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ।हानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।
sunahu bharata bhāvī prabala bilakhi kaheu muninātha |hāni lābhu jīvana maranu jasu apajasu bidhi hātha ||171||
Sun Bharat, rishiyon ke swami ne dukhi hokar kaha, bhagya bahut taqatwar hai. Nuksan aur fayda, zinda rehna aur marna, accha naam aur bura naam, sab Bhagwan ke haath mein hai.
Chaupai 172.1-4
अस बिचारि केहि देइअ दोसू।ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।।
तात बिचारु केहि करहु मन माहीं।सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।।
सोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना।तजि निज धरमु बिषय लयलीना।।
सोचिअ नृपति जो नीति न जाना।जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।।
सोचिअ बयसु कृपन धनवानू।जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।।
सोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी।मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।।
सोचिअ पुनि पति बंचक नारी।कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।।
सोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई।जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।
asa bicāri kehi deia dosū |byaratha kāhi para kījia rosū ||
tāta bicāru kehi karahu mana māhīṁ |soca jogu dasarathu nṛpu nāhīṁ ||
socia bipra jo beda bihīnā |taji nija dharamu biṣaya layalīnā ||
socia nṛpati jo nīti na jānā |jehi na prajā priya prāna samānā ||
socia bayasu kṛpana dhanavānū |jo na atithi siva bhagati sujānū ||
socia sūdru bipra avamānī |mukhara mānapriya gyāna gumānī ||
socia puni pati baṁcaka nārī |kuṭila kalahapriya icchācārī ||
socia baṭu nija bratu pariharaī |jo nahiṁ gura āyasu anusaraī ||
Ye sab soch kar kisi ko kya dosh dein, aur kisi par bekaar gussa kyun karein. Beta, apne man mein socho, raja Dasharath dukh manne layak nahi hain. Dukh us brahman ka karo jo bina Ved ke ho, apna dharam chhod de aur vishay ke maze mein laga rahe. Dukh us raja ka karo jo rajneeti nahi jaanta, aur jiski praja uske pran jitni pyari na ho. Dukh us seth ka karo jo ameer hone par bhi kanjoos hai, aur mehmaan ki seva aur Shiv ki bhakti mein samajhdar na ho. Dukh us shudra ka karo jo brahman ki beizzati kare, zyada bolne wala ho, izzat ka pyara ho, aur apne janne ka ghamand kare. Phir dukh us patni ka karo jo apne pati ko dhoka de, tedhi ho, jhagde pasand kare, aur apni marzi chalaye. Dukh us vidyarthi ka karo jo apna vrat chhod de, aur guru ke aadesh ka palan na kare.
Doha 172
सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग।सोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।
socia gṛhī jo moha basa karai karama patha tyāga |socia jati praṁpaca rata bigata bibeka birāga ||172||
Ek ghar mein rehne wala aadmi dukh ke kabil hai agar woh maya mein phans kar dharam ke raaste ko chhod de. Aur woh sanyasi bhi dukh ke kabil hai jo duniyadaari mein laga rahe aur samajh aur vairagya dono kho de.
Chaupai 173.1-4
बैखानस सोइ सोचै जोगु।तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।।
सोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी।जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।।
सब बिधि सोचिअ पर अपकारी।निज तनु पोषक निरदय भारी।।
सोचनीय सबहि बिधि सोई।जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।।
सोचनीय नहिं कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
भयउ न अहइ न अब होनिहारा।भूप भरत जस पिता तुम्हारा।।
बिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा।बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।
baikhānasa soi socai jogu |tapu bihāi jehi bhāvai bhogū ||
socia pisuna akārana krodhī |janani janaka gura baṁdhu birodhī ||
saba bidhi socia para apakārī |nija tanu poṣaka niradaya bhārī ||
socanīya sabahi bidhi soī |jo na chāṛi chalu hari jana hoī ||
socanīya nahiṁ kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
bhayau na ahai na aba honihārā |bhūpa bharata jasa pitā tumhārā ||
bidhi hari haru surapati disināthā |baranahiṁ saba dasaratha guna gāthā ||
Us aadmi ko dukh hona chahiye jo tapasya chhod ke khali maze mein lage rehta hai. Us aadmi ko bhi dukh hona chahiye jo doosron ki burai karta hai, jo bina wajah gussa karta hai, aur apni maa, baap, guru aur apne parivar ke khilaf hota hai. Har tarah se us aadmi ko dukh hona chahiye jo doosron ko nuksaan pahunchata hai, jo sirf apna pet bharta hai, aur bilkul daya nahi rakhta. Us aadmi ko bhi har tarah se dukh hona chahiye jo chalakpana chhod ke bhagwan ka bhakt nahi banta. Lekin Kosal ke raja ko dukh nahi hona chahiye, jiski mahima chaaroh loka mein sabke saamne chamak rahi hai. Aisa raja kabhi nahi tha, ab nahi hai, aur aage bhi kabhi nahi hoga jaisa tumhara baap Dasarath tha, Bharat. Brahma, Vishnu, Mahadev, Indra aur disha ke rakshak sab milkar Dasarath ke gunon ki katha gaate hain.
Doha 173
कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु।राम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।
kahahu tāta kehi bhā̃ti kou karihi baṛāī tāsu |rāma lakhana tumha satruhana sarisa suana suci jāsu ||173||
Bete bata, koi kaise uski badaai karega, jiske bete itne paak hain, Ram, Lakshman, tum, aur Shatrughna?
Chaupai 174.1-4
सब प्रकार भूपति बड़भागी।बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।।
यहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू।सिर धरि राज रजायसु करहू।।
राँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा।पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।।
तजे रामु जेहिं बचनहि लागी।तनु परिहरेउ राम बिरहागी।।
नृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना।करहु तात पितु बचन प्रवाना।।
करहु सीस धरि भूप रजाई।हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।।
परसुराम पितु अग्या राखी।मारी मातु लोक सब साखी।।
तनय जजातिहि जौबनु दयऊ।पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।
saba prakāra bhūpati baṛabhāgī |bādi biṣādu karia tehi lāgī ||
yahu suni samujhi socu pariharahū |sira dhari rāja rajāyasu karahū ||
rā̃ya rājapadu tumha kahũ dīnhā |pitā bacanu phura cāhia kīnhā ||
taje rāmu jehiṁ bacanahi lāgī |tanu parihareu rāma birahāgī ||
nṛpahi bacana priya nahiṁ priya prānā |karahu tāta pitu bacana pravānā ||
karahu sīsa dhari bhūpa rajāī |hai tumha kahã saba bhā̃ti bhalāī ||
parasurāma pitu agyā rākhī |mārī mātu loka saba sākhī ||
tanaya jajātihi jaubanu dayaū |pitu agyā̃ agha ajasu na bhayaū ||
Raja har tarah se bahut bhaagyavaan hai. Unke liye dukhi hona bekaar hai. Ye baat sun kar samajho aur dukh chhod do. Raja ke hukum ko sar par rakh kar usko poora karo. Raja ne tumhe rajgaddi di hai. Apne pita ke bol ko turant sach karna chahiye. Jis bol ke liye usne Ram ko chhoda, usi Ram ke bichhad me apni jaan de di. Raja ko apna bol pyaara tha, jaan pyaari nahi thi. To tata, pita ke bol ko maan kar usko poora karo. Raja ke hukum ko sar par rakh kar usko maano. Tumhare har tarah se bhalai hogi. Parashuram ne pita ka aadesh rakha aur apni maata ko maara, aur saari duniya iski gavaah hai. Beta ne Yayati ko apna jawaani de di. Pita ke aadesh maanne me na paap hua na badnaami.
Doha 174
अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन।ते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।
anucita ucita bicāru taji je pālahiṁ pitu baina |te bhājana sukha sujasa ke basahiṁ amarapati aina ||174||
Jo log sahi galat soch chhod ke apne pita ka bol mante hain, wo sukh aur acchi naam ki bante hain, aur Indra ke mahal me rehte hain.
Chaupai 175.1-4
अवसि नरेस बचन फुर करहू।पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।।
सुरपुर नृप पाइहि परितोषू।तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।।
बेद बिदित संमत सबही का।जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।।
करहु राजु परिहरहु गलानी।मानहु मोर बचन हित जानी।।
सुनि सुखु लहब राम बैदेहीं।अनुचित कहब न पंडित केहीं।।
कौसल्यादि सकल महतारीं।तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।।
परम तुम्हार राम कर जानिहि।सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।।
सौंपेहु राजु राम कै आएँ।सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।
avasi naresa bacana phura karahū |pālahu prajā soku pariharahū ||
surapura nṛpa pāihi paritoṣū |tumha kahũ sukṛta sujasu nahiṁ doṣū ||
beda bidita saṁmata sabahī kā |jehi pitu dei so pāvai ṭīkā ||
karahu rāju pariharahu galānī |mānahu mora bacana hita jānī ||
suni sukhu lahaba rāma baidehīṁ |anucita kahaba na paṁḍita kehīṁ ||
kausalyādi sakala mahatārīṁ |teu prajā sukha hohiṁ sukhārīṁ ||
parama tumhāra rāma kara jānihi |so saba bidhi tumha sana bhala mānihi ||
sauṁpehu rāju rāma kai āẽ |sevā karehu saneha suhāẽ ||
Raja ka bol pakka karna padega. Praja ka khayal rakhna aur apna dukh chhod dena. Raja ko devta logon ke sheher mein bhi santosh milega, aur tumhare liye ye punya aur accha naam banega, koi dosh nahi lagega. Ved mein likha hai aur sabko thik lagta hai, jise pita de, wahi raja ka tilak milta hai. Raj karo aur apni sharam chhod do. Mera bol maan lo, samajh lo ye tumhare bhale ke liye hai. Ram aur Sita sun kar khush honge, aur koi bhi pandit ise galat nahi kahega. Kausalya aur saari maa sab khush honge, kyunki praja khush hai to woh bhi khush honge. Ram tumhara sabse bada pyar samjhega, aur har tarah se tumhe accha hi maanega. Jab Ram wapas aaye, raj unko de dena, aur pyar se unki sewa karna.
Doha 175
कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि।रघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।
kījia gura āyasu avasi kahahiṁ saciva kara jori |raghupati āẽ ucita jasa tasa taba karaba bahori ||175||
Mantri haath jod ke bole, aapko guru ka aadesh zaroor manna chahiye. Jab Raghu ke swami wapas aaye, tab jo theek lage waisa karna.
Chaupai 176.1-4
कौसल्या धरि धीरजु कहई।पूत पथ्य गुर आयसु अहई।।
सो आदरिअ करिअ हित मानी।तजिअ बिषादु काल गति जानी।।
बन रघुपति सुरपति नरनाहू।तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।।
परिजन प्रजा सचिव सब अंबा।तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।।
लखि बिधि बाम कालु कठिनाई।धीरजु धरहु मातु बलि जाई।।
सिर धरि गुर आयसु अनुसरहू।प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।।
गुर के बचन सचिव अभिनंदनु।सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।।
सुनी बहोरि मातु मृदु बानी।सील सनेह सरल रस सानी।।
kausalyā dhari dhīraju kahaī |pūta pathya gura āyasu ahaī ||
so ādaria karia hita mānī |tajia biṣādu kāla gati jānī ||
bana raghupati surapati naranāhū |tumha ehi bhā̃ti tāta kadarāhū ||
parijana prajā saciva saba aṁbā |tumhahī suta saba kahã avalaṁbā ||
lakhi bidhi bāma kālu kaṭhināī |dhīraju dharahu mātu bali jāī ||
sira dhari gura āyasu anusarahū |prajā pāli parijana dukhu harahū ||
gura ke bacana saciva abhinaṁdanu |sune bharata hiya hita janu caṁdanu ||
sunī bahori mātu mṛdu bānī |sīla saneha sarala rasa sānī ||
Kausalya ne himmat ki aur boli, beta, guru ka aadesh tumhare liye dawa hai. Uski izzat karo aur samjho ki ye tumhare bhalai ke liye hai. Udaas mat raho, samay aur kismat ka chal samajh lo. Ram jungle mein hain, aur raja, logon ke swami, ab bhagwan ke paas chale gaye hain. Beta, tum aise darpok ki tarah behave kar rahe ho. Parivaar, praja, mantri aur saari maa, sabke liye tum beta hi sahara ho. Kismat hamare khilaaf hai aur waqt bahut mushkil hai, ye dekh kar himmat rakho; tumhari maa tumhare liye jaan de sakti hai. Guru ke aadesh ko sir pe rakho aur uske piche chalo; praja ki raksha karo aur parivaar ka dukh door karo. Guru ke bol aur mantriyon ki taali Bharat ne sun li, aur un baaton ne uske dil ko thanda chandan ki tarah acha laga. Phir usne apni maa ki naram boli suni, jisme acche pan, pyar aur seedhe pan ka ras tha.
Chhand 176
सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए।लोचन सरोरुह स्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।।
सो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की।तुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।
sānī sarala rasa mātu bānī suni bharata byākula bhae |locana saroruha sravata sīṁcata biraha ura aṁkura nae ||
so dasā dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī |tulasī sarāhata sakala sādara sīvã sahaja saneha kī ||
Bharat apni mata ki baatein sun raha tha. Mata ki baaton mein seedha pyar aur narmi thi. Ye sun kar Bharat bahot pareshan ho gaya. Uski aankhon se aansoo behne lage. Wo aansoo uske dil mein judai ke naye dukh ko paani de rahe the. Us waqt uski halat dekh kar sab apne shareer ki fikar bhool gaye. Tulsidas kehte hain ki sab ne izzat se uski tareef ki. Wo sahaj pyar ki hadd the.
Soratha 176
भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि।बचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।
bharatu kamala kara jori dhīra dhuraṁdhara dhīra dhari |bacana amiã janu bori deta ucita uttara sabahi ||176||
Bharat ne haath jod ke himmat rakhi, aur aise lag raha tha jaise apni baaton mein meethaas daal ke sabko theek jawaab de diya.
Chaupai 177.1-4
मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका।प्रजा सचिव संमत सबही का।।
मातु उचित धरि आयसु दीन्हा।अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।।
गुर पितु मातु स्वामि हित बानी।सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।।
उचित कि अनुचित किएँ बिचारू।धरमु जाइ सिर पातक भारू।।
तुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई।जो आचरत मोर भल होई।।
जद्यपि यह समुझत हउँ नीकें।तदपि होत परितोषु न जी कें।।
अब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू।मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।।
ऊतरु देउँ छमब अपराधू।दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।
mohi upadesu dīnha gura nīkā |prajā saciva saṁmata sabahī kā ||
mātu ucita dhari āyasu dīnhā |avasi sīsa dhari cāhaũ kīnhā ||
gura pitu mātu svāmi hita bānī |suni mana mudita karia bhali jānī ||
ucita ki anucita kiẽ bicārū |dharamu jāi sira pātaka bhārū ||
tumha tau dehu sarala sikha soī |jo ācarata mora bhala hoī ||
jadyapi yaha samujhata haũ nīkeṁ |tadapi hota paritoṣu na jī keṁ ||
aba tumha binaya mori suni lehū |mohi anuharata sikhāvanu dehū ||
ūtaru deũ chamaba aparādhū |dukhita doṣa guna ganahiṁ na sādhū ||
Guru ne mujhe bahut achchi salah di hai, aur praja aur mantri sab log usse sahi maante hain. Maa ne bhi jo uchit aadesh diya hai, main use zaroor sar par le kar poora karunga. Guru, pita, maa ya swami ke jo shabd hamare bhale ke liye bole jaate hain, unhe khush hokar sunna chahiye aur achcha samajh kar poora karna chahiye. Unki baat maan kar bhi theek ya galat vichaar karna, dharam khatm ho jaata hai aur sir par paap ka bojh aa jaata hai. Tum bhi mujhe seedhi aur sachi salah de rahe ho, jise maan kar mera bhala ho. Chahe main ise achhe se samajh raha hoon, phir bhi dil ko santosh nahi mil raha. Ab meri request sun lo, aur mujhe aisi salah do jo mere hisaab se theek ho. Main tumhe jawab de raha hoon, to meri galti maaf karo. Achhe log kisi dukhi aadmi ke dosh aur gun nahi ginte.
Doha 177
पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु।एहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।
pitu surapura siya rāmu bana karana kahahu mohi rāju |ehi teṁ jānahu mora hita kai āpana baṛa kāju ||177||
Pita ji swarg chale gaye. Sita aur Ram ban me hain. Aur tum mujhe raj lene ko keh rahe ho. Is se samajh lo, tumhara ye kehna mere fayde ke liye hai ya tumhare kisi apne bade kaam ke liye?
Chaupai 178.1-4
हित हमार सियपति सेवकाई।सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।।
मैं अनुमानि दीख मन माहीं।आन उपायँ मोर हित नाहीं।।
सोक समाजु राजु केहि लेखें।लखन राम सिय बिनु पद देखें।।
बादि बसन बिनु भूषन भारू।बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।।
सरुज सरीर बादि बहु भोगा।बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।।
जायँ जीव बिनु देह सुहाई।बादि मोर सबु बिनु रघुराई।।
जाउँ राम पहिं आयसु देहू।एकहिं आँक मोर हित एहू।।
मोहि नृप करि भल आपन चहहू।सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।
hita hamāra siyapati sevakāī |so hari līnha mātu kuṭilāī ||
maiṁ anumāni dīkha mana māhīṁ |āna upāyã mora hita nāhīṁ ||
soka samāju rāju kehi lekheṁ |lakhana rāma siya binu pada dekheṁ ||
bādi basana binu bhūṣana bhārū |bādi birati binu brahma bicārū ||
saruja sarīra bādi bahu bhogā |binu haribhagati jāyã japa jogā ||
jāyã jīva binu deha suhāī |bādi mora sabu binu raghurāī ||
jāũ rāma pahiṁ āyasu dehū |ekahiṁ ā̃ka mora hita ehū ||
mohi nṛpa kari bhala āpana cahahū |sou saneha jaṛatā basa kahahū ||
Mera asli bhala yahi hai ki Sita ke swami ki sewa karoon, aur meri ma ki kameeni ne mujhe usse bhi cheen liya hai. Maine apne mann mein soch samajh kar dekha hai, koi aur rasta mere bhalai ka nahi bachta. Raj kya kisi kaam ka jab dukhon ka dher hai, agar mujhe Lakshman, Ram aur Sita ke charan nahi milte? Kapde ke bina gehne pehen lena bekaar hai, aur bhagwan ke bina sanyas lene bhi bekaar hai. Bimar shareer ko bahut saare sukh milna bekaar hai, aur bhagwan ki bhakti ke bina jap aur yoga karna bekaar hai. Jaan chali jaye to sundar shareer bhi bekaar hai, waise hi Raghu ke swami ke bina mera sab kuch bekaar hai. Mujhe aagya do, main Ram ke paas chala jaun. Ek hi baat mein, mera bhala sirf yahi hai. Mujhe raja bana kar aap samajhte ho ki mera bhalai kar rahe ho, par ye baat bhi aap sirf apne pyar aur murkhta mein keh rahe ho.
Doha 178
कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज।तुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।
kaikeī sua kuṭilamati rāma bimukha gatalāja |tumha cāhata sukhu mohabasa mohi se adhama keṁ rāja ||178||
Main Kaikeyi ka beta hoon. Mera dimaag tedha hai. Main Ram ke khilaf ho gaya hoon. Sharam gayi. Phir bhi tum apne bhrm mein khush chahti ho. Ek neech aadmi ke raaj mein jaisa main hoon.
Chaupai 179.1-4
कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू।चाहिअ धरमसील नरनाहू।।
मोहि राजु हठि देइहहु जबहीं।रसा रसातल जाइहि तबहीं।।
मोहि समान को पाप निवासू।जेहि लगि सीय राम बनबासू।।
रायँ राम कहुँ काननु दीन्हा।बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।।
मैं सठु सब अनरथ कर हेतू।बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।।
बिनु रघुबीर बिलोकि अबासू।रहे प्रान सहि जग उपहासू।।
राम पुनीत बिषय रस रूखे।लोलुप भूमि भोग के भूखे।।
कहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई।निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।
kahaũ sā̃cu saba suni patiāhū |cāhia dharamasīla naranāhū ||
mohi rāju haṭhi deihahu jabahīṁ |rasā rasātala jāihi tabahīṁ ||
mohi samāna ko pāpa nivāsū |jehi lagi sīya rāma banabāsū ||
rāyã rāma kahũ kānanu dīnhā |bichurata gamanu amarapura kīnhā ||
maiṁ saṭhu saba anaratha kara hetū |baiṭha bāta saba sunaũ sacetū ||
binu raghubīra biloki abāsū |rahe prāna sahi jaga upahāsū ||
rāma punīta biṣaya rasa rūkhe |lolupa bhūmi bhoga ke bhūkhe ||
kahã lagi kahauṁ hṛdaya kaṭhināī |nidari kulisu jehiṁ lahī baṛāī ||
Main sach bata raha hoon, sab sun lo aur maan lo. Raja wohi hona chahiye jo dharam ke saath chale. Jaise hi tum mujhe zabanse rajya doge, zameen neeche garami mein dakhil ho jayegi. Mere jaisa paapi aur koi nahi, jiski wajah se Sita aur Ram ko banvas jaana pada. Raja ne Ram ko jungle bhej diya, aur unse bichhadte hi woh amar logon ki nagar chala gaya. Main yeh bure aadmi, sab anarth ka kaaran, phir bhi yahan baitha hoon aur sab kuch hosh mein sun raha hoon. Ram ke bina mahal dekh kar, mera praan abhi bhi reh raha hai, duniya ka mazak sehate hue. Ram pavitra hain aur indriyon ke sukh mein interest nahi rakhte. Main zameen ka lalach aadmi hoon, sukh ke bhookhe. Apne dil ki sakhti main kahan tak bataun, jisne apni shohrat indra ke vajra ko bhi sharminda kar di.
Doha 179
कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर।कुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।
kārana teṁ kāraju kaṭhina hoi dosu nahi mora |kulisa asthi teṁ upala teṁ loha karāla kaṭhora ||179||
Jis cheez se koi cheez banti hai, us se bani cheez aur sakht hoti hai, aur is mein meri koi galti nahi hai. Vajra haddi se banta hai par haddi se zyada sakht hota hai. Aur loha patthar se banta hai par patthar se zyada khatarnak aur sakht hota hai.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-श्राद्ध/स्मृति’ और ‘धर्म-स्थैर्य’ का फल देता है: शोक का शमन, क्रोध-रोष की निवृत्ति, और गुरु-आज्ञा/पितृ-वचन पालन की बुद्धि। विशेषतः भरत-वैराग्य के श्रवण से ‘राजसुख-आसक्ति’ घटती और दास्य-भक्ति दृढ़ होती है।
सत्संग-परंपराओं में सामान्यतः रामनाम-सम्पुट जोड़ा जाता है—‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’—विशेषकर ‘बचन अमिअँ’ और ‘बिनु हरिभगति’ जैसे स्थलों पर। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदल सकती है।)
Ask anything about Prakarana 18 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
