Setu Khanda
Setubandha Mahatmya
Setukhaṇḍa is anchored in the sacred geography of Setu (Rāma-setu / Setubandha) and adjacent coastal-pilgrimage zones associated with the crossing to Laṅkā. The section treats the seashore as a ritual boundary-space where vows, propitiation of the ocean (Varuṇālaya), and tīrtha networks converge. It maps merit through named bathing-sites (tīrthas) and narratively legitimizes them via the Rāma-cycle, presenting the region as both an epic memorial landscape and a functional pilgrimage itinerary.
Adhyayas in Setubandha Mahatmya
52 chapters to explore.
Adhyaya 1
सेतुमाहात्म्य-प्रस्तावना — Prologue to the Glory of Setu (Rāmasetu/Rāmeśvara)
અધ્યાય મંગલાચરણથી આરંભે છે. નૈમિષારણ્યમાં મોક્ષકામી ઋષિઓ—નિયમનિષ્ઠ, અપરીગ્રહી, સત્યપરાયણ અને વિષ્ણુભક્ત—વિશાળ સભામાં પાપનાશક કથાઓ તથા લોકકલ્યાણ અને મુક્તિના ઉપાયો અંગે વિચાર કરે છે. ત્યારે વ્યાસશિષ્ય પુરાણવક્તા સૂત ત્યાં આવે છે અને શૌનક આદિ ઋષિઓ દ્વારા વિધિપૂર્વક સન્માનિત થાય છે. ઋષિઓ તેને પવિત્ર ક્ષેત્ર-તીર્થો, સંસારથી મોક્ષ, હરિ-હર ભક્તિનો ઉદય અને ત્રિવિધ કર્મની ફલપ્રભાવિતા વિષે પ્રશ્ન કરે છે. સૂત ઉત્તર આપે છે કે રામસેતુ પર સ્થિત રામેશ્વર સર્વતીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે. સેતુનું દર્શનમાત્ર પણ સંસારબંધન ઢીલું કરે છે; સ્નાન અને સ્મરણને શુદ્ધિના સાધન તરીકે જણાવવામાં આવે છે. દીર્ઘ ફલશ્રુતિમાં મહાપાપનો નાશ, દંડનીય પરલોકસ્થિતિઓથી બચાવ, તેમજ યજ્ઞ-વ્રત-દાન-તપ સમકક્ષ વ્યાપક પુણ્યફળનું વર્ણન છે. સાથે યાત્રાધર્મની નીતિ પણ આવે છે—ભાવશુદ્ધિ, યાત્રા માટે યોગ્ય સહાય લેવાની યોગ્યતા, દાનગ્રહણની મર્યાદા, અને સેતુયાત્રાના નામે ધનમાં કપટ કરવાની કઠોર નિંદા. અંતે કહે છે કે કૃતયુગે જ્ઞાન, ત્રેતામાં યજ્ઞ, પછીના યુગોમાં દાન પ્રશસ્ત છે; છતાં સેતુસાધના સર્વયુગોમાં સર્વહિતકારી ગણાય છે.
Adhyaya 2
सेतुबंधनवर्णनम् (Setubandha—Account of the Bridge and the Setu Tīrthas)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતજીને પૂછે છે—અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીરામે ગહન વરુણાલય સમુદ્ર પર સેતુ કેવી રીતે બાંધ્યો? તેમજ સેતુક્ષેત્ર અને ગંધમાદન-પ્રસંગમાં કેટલાં તીર્થો છે? સૂતજી સંક્ષેપમાં રામકથાનો ક્રમ કહે છે—દંડકારણ્ય અને પંચવટીમાં નિવાસ, મારીચના વેશથી રાવણ દ્વારા સીતાહરણ, રામનું અન્વેષણ અને હનુમાન સાથે મુલાકાત, અગ્નિસાક્ષીથી સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી, વાલિવધ, સીતાપ્રાપ્તિ માટે વાનરસેનાનો ઉદ્યોગ, હનુમાનનું લંકા-અન્વેષણ અને ચૂડામણિનું પરત આવવું, મહેન્દ્રગિરિ તરફ પ્રયાણ અને ચક્રતીર્થમાં નિવાસ, તથા વિભીષણનું આગમન, પરીક્ષા અને અભિષેક। સમુદ્ર પાર કરવા માટે નૌકાઓ, તરતાં સાધનો અથવા સમુદ્રદેવની આરાધના જેવા ઉપાયો ચર્ચાય છે. શ્રીરામ કુશશય્યા પર ત્રણ રાત્રિ નિયમપૂર્વક ઉપાસના કરે છે; સમુદ્રદેવ પ્રગટ ન થતાં તેઓ શસ્ત્રોથી સમુદ્ર શોષવા ઉદ્યત થાય છે. ત્યારે સમુદ્રદેવ પ્રગટ થઈ ભક્તિપૂર્ણ સ્તોત્રથી રામની સ્તુતિ કરે છે, સ્વભાવધર્મ અને મર્યાદા સમજાવે છે, અને ઉપાય આપે છે કે વાનરોમાં શિલ્પી નલ ફેંકાયેલ દ્રવ્યને તરતું કરી સેતુ રચશે. રામ નલને આદેશ આપે છે; વાનરો પર્વતો, શિલાઓ, વૃક્ષો અને લતાઓ લાવી સેતુ બાંધે છે; તેના આદર્શ માપનું વર્ણન પણ આવે છે। પછી સેતુસ્નાનનું મહાપાવન ફળ કહી સેતુના મુખ્ય ચોવીસ તીર્થોની યાદી આપવામાં આવે છે—ચક્રતીર્થ, વેતાલવરદ, સીતાસરસ, મંગળતીર્થ, અમૃતવાપિકા, બ્રહ્મકુંડ, હનૂમત્કુંડ, અગસ્ત્યતીર્થ, રામતીર્થ, લક્ષ્મણતીર્થ, જટાતીર્થ, લક્ષ્મીતીર્થ, અગ્નિતીર્થ, શિવતીર્થ, શંખતીર્થ, યમુનાતીર્થ, ગંગાતીર્થ, ગયાતીર્થ, કોટિતીર્થ, માનસતીર્થ, ધનુષ્કોટિ વગેરે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પાઠ પરલોકમાં વિજય આપે છે અને પુનર્જન્મજન્ય ક્લેશ શમાવે છે।
Adhyaya 3
चक्रतीर्थ-धर्मपुष्करिणी-माहात्म्य (Cakratīrtha and Dharma Puṣkariṇī: Etiology and Merit)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને ચોવીસ સેતુતીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ અને પરંપરાથી પ્રથમ ગણાતું ‘ચક્રતીર્થ’ વિષે પૂછે છે. સૂત કહે છે કે તેની પાવન શક્તિ અદ્વિતીય છે—માત્ર સ્મરણ, સ્તુતિ અથવા એક વાર સ્નાનથી પણ સંચિત પાપો નાશ પામે છે અને વારંવાર ગર્ભવાસ (પુનર્જન્મ)નો ભય દૂર થાય છે. પછી તેઓ તેની ઉત્પત્તિ કથા કહે છે. વિષ્ણુભક્ત ગાલવ મુનિ દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે ધર્મપુષ્કરિણી નજીક કઠોર તપ કરે છે. ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થઈ વર આપે છે—અચલ ભક્તિ, આશ્રમવાસમાં સ્થિરતા અને પોતાના ચક્ર દ્વારા રક્ષણની ખાતરી. અંતર્કથામાં ધર્મદેવ શિવને તપ કરીને શિવના વાહન વૃષભ બનવાનો વર મેળવે છે અને અક્ષય ફળદાયી સ્નાનસ્થળ ‘ધર્મપુષ્કરિણી’ સ્થાપે છે. પછી એક રાક્ષસ ગાલવ પર આક્રમણ કરે છે; ગાલવ નારાયણની શરણ લે છે. ત્યારે સુદર્શન ચક્ર આવી રાક્ષસનો વધ કરે છે અને સરોવર પાસે સદાય રક્ષણ આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. સુદર્શનની નિત્ય સન્નિધિથી તે સ્થાન ‘ચક્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે; ત્યાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણથી વંશજો તથા પિતૃઓને કલ્યાણ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પઠન ચક્રતીર્થ સ્નાન સમાન પુણ્ય આપી, ઇહલોકમાં મંગળ અને પરલોકમાં શુભ ગતિ આપે છે.
Adhyaya 4
Cakra-tīrtha Māhātmya and the Curse of Durdama (चक्रतीर्थमाहात्म्यं तथा दुर्दमशापवृत्तान्तः)
આ અધ્યાય પ્રશ્નોત્તરરૂપે આગળ વધે છે. ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—વિષ્ણુભક્ત મુનિ ગાલવને પીડાવનાર રાક્ષસ કોણ હતો? સૂત હાલાસ્યક્ષેત્રની કથા કહે છે, જ્યાં વસિષ્ઠપ્રમુખ અનેક શિવભક્ત ઋષિઓ પૂજામાં લીન હતા. ત્યાં દુર્દમ નામનો ગંધર્વ અનેક સ્ત્રીઓ સાથે ક્રીડામાં મગ્ન રહી, ઋષિઓને જોઈને પણ લજ્જાથી પોતાને ઢાંકી ન શક્યો; તેથી વસિષ્ઠે ક્રોધમાં તેને રાક્ષસ થવાનો શાપ આપ્યો. સ્ત્રીઓએ દયા માગતાં વસિષ્ઠે શાપને સોળ વર્ષ સુધી મર્યાદિત કર્યો અને પછી પૂર્વરૂપ પાછું મળશે એમ જણાવ્યું. દુર્દમ ભટકતો જીવને હેરાન કરતો ધર્મતીર્થ પહોંચ્યો અને ગાલવ પર આક્રમણ કર્યું. ગાલવે વિષ્ણુની સ્તુતિ કરીને શરણ લીધું; ત્યારે સુદર્શનચક્ર પ્રગટ થઈ રાક્ષસનું શિરચ્છેદ કરે છે. દુર્દમ ફરી ગંધર્વરૂપ પામી ચક્રની સ્તુતિ કરીને સ્વર્ગે પરત જાય છે. ગાલવ સુદર્શનને ત્યાં જ નિવાસ કરવા વિનવે છે; તેથી ચક્રતીર્થ પાપનાશક, ભયહર (ભૂત-પિશાચના ભયથી પણ મુક્તિ આપનાર) અને મોક્ષદાયક તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અંતે તીર્થ ‘વિભક્ત’ દેખાવાનું કારણ કહે છે—પ્રાચીનકાળે ઇન્દ્રએ પાંખવાળા પર્વતો કાપ્યા; તેમના કેટલાક અંશ પડી ભૂમિરૂપ બદલાયું અને તીર્થના મધ્યભાગમાં થોડું ભરાવ થયું, તેથી તે વિભાજિત જેવું લાગે છે.
Adhyaya 5
Vidhūma–Alambusā Brahmaśāpa-nivṛttiḥ (Cakratīrtha Māhātmya) | Release from Brahmā’s Curse through Cakratīrtha
સૂત મુનિઓને ચક્રતીર્થનું અદભુત માહાત્મ્ય કહે છે—આ પાપવિનાશક તીર્થ છે. બ્રહ્મસભામાં પવનથી અલંબુસાનું વસ્ત્ર હલ્યું; ત્યારે વિધૂમ વસુના મનમાં ઉદ્ભવેલી કામના જોઈ બ્રહ્માએ તેને મનુષ્યજન્મનો શાપ આપ્યો અને અલંબુસાને તેની ભાવિ પત્ની ઠરાવી. વિધૂમે પ્રાર્થના કરતાં બ્રહ્માએ શાપનિવૃત્તિની મર્યાદા નક્કી કરી—રાજા બની રાજ્ય ચલાવવું, પુત્ર ઉત્પન્ન કરવો, પુત્રને સિંહાસન પર બેસાડવો અને પછી દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે ફુલ્લગ્રામ નજીક ચક્રતીર્થમાં પત્ની સાથે સ્નાન કરવું; ત્યારેજ શાપ દૂર થશે. પછી કથા સોમવંશસંબંધિત રાજા શતાનીક અને રાણી વિષ્ણુમતી સુધી વિસ્તરે છે; શાંડિલ્ય ઋષિના અનુગ્રહથી સહસ્રાનીક (વિધૂમનો જ અવતાર) જન્મે છે અને તેના સેવકો પણ રાજસહચર રૂપે જન્મે છે. અલંબુસા રાજા કૃતવર્માની પુત્રી મૃગાવતી બને છે. એક પક્ષી તેને ઉઠાવી લઈ જાય છે; તે જમદગ્નિના આશ્રમમાં આશ્રય પામી ઉદયનને જન્મ આપે છે; પછી ઓળખચિહ્નો અને ઋષિના હસ્તક્ષેપથી પુનર્મિલન થાય છે. ઉદયનને રાજ્ય પર સ્થાપિત કર્યા પછી સહસ્રાનીક મૃગાવતી અને સાથીઓ સાથે ચક્રતીર્થયાત્રા કરે છે. ત્યાં સ્નાન કરતાં જ માનવભાવ ક્ષણે નાશ પામે છે, દિવ્ય સ્વરૂપ પાછું આવે છે અને સ્વર્ગારોહણનું વર્ણન થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ અધ્યાયનું પાઠ-શ્રવણ ઇચ્છિત ફળ આપે છે અને તીર્થની વિધિ-પ્રતિષ્ઠા દૃઢ કરે છે.
Adhyaya 6
देवीपत्तन-चक्रतीर्थ-प्रश्नः तथा दुर्गोत्पत्तिः (Devīpattana & Cakratīrtha Inquiry; Manifestation of Durgā)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—દેવીપુર/દેવીપત્તનનું ચોક્કસ સ્થાન ક્યાં છે અને પૂજ્ય ચક્રતીર્થની સીમા કેટલી, ખાસ કરીને સેતુમૂલ પાસે જ્યાં યાત્રિકો સ્નાન કરે છે. સૂત કહે છે કે આ કથા શ્રોતાઓ અને પાઠકોને પાવન કરનારી છે; રામે પથ્થરો વડે સેતુબંધનો આરંભ કર્યો તે પવિત્ર પ્રદેશનો ઉલ્લેખ કરીને એ જ આસપાસ દેવીપુરનું સ્થાન નિશ્ચિત કરે છે. પછી દેવીમાહાત્મ્ય શરૂ થાય છે. દેવાસુર યુદ્ધમાં શોકગ્રસ્ત દિતિ, દેવોને પડકાર આપનાર પુત્ર માટે પોતાની પુત્રીને ઘોર તપસ્યા કરવા પ્રેરે છે. સુપાર્શ્વ ઋષિ વર આપીને ભાવિ પુત્ર મહિષનું વર્ણન કરે છે—મહિષમુખ, પણ માનવદેહધારી, જે ઇન્દ્રાદિ દેવોને પીડિત કરશે. મહિષ બળવાન બની અસુર નેતાઓને એકત્ર કરે છે અને લાંબો યુદ્ધ કરીને દેવોને તેમના પદોથી હટાવે છે; દેવો બ્રહ્માની શરણ જાય છે. બ્રહ્મા વિષ્ણુ અને શિવ પાસે જાય છે; તેમના ક્રોધ અને અનેક દેવોના તેજના સંયોગથી તેજોમયી સ્ત્રીરૂપે દુર્ગા પ્રગટ થાય છે, જેના અંગોમાં દેવશક્તિઓનું નિર્વચન થાય છે. દેવો તેને આયુધો અને આભૂષણોથી શોભિત કરે છે; તેની ગર્જનાથી જગત કંપે છે. યુદ્ધમાં દુર્ગા પોતાના ગણો સાથે મહિષની વિશાળ સેના અને મંત્રીઓને સંહાર કરે છે; તેના પ્રભાવથી દેવોમાં ફરી સાહસ જાગે છે. આ રીતે તીર્થભૂમિનું વર્ણન દૈવી શક્તિ, લોકવ્યવસ્થા અને પુરાણશ્રવણના પાવન ફળ સાથે જોડાય છે.
Adhyaya 7
Chapter 7: Durgā’s Victory over Mahiṣāsura and the Setu-Tīrtha Itinerary (Dharmapuṣkariṇī–Cakratīrtha–Setumūla)
આ અધ્યાયમાં બે પ્રવાહો જોડાય છે—દેવીનું યુદ્ધવિજય-ચરિત અને તીર્થયાત્રાનો માર્ગ-નિર્દેશ. પ્રથમ સૂત વર્ણવે છે કે અંબિકા/ચંડિકા/દુર્ગા/ભદ્રકાળી દેવી મહિષાસુરના મંત્રીઓ અને શૂરવીરો (ચંડકોપ, ચિત્રભાનુ, કરાળ વગેરે) ને શસ્ત્રો, રણનીતિ અને દિવ્ય શક્તિથી પરાજિત કરે છે. મહિષાસુર કપટથી રૂપ બદલે છે—મહિષ, સિંહસદૃશ વેશ, ખડ્ગધારી પુરુષ, હાથી અને ફરી મહિષ; દેવીનું વાહન સિંહ પણ યુદ્ધમાં સહભાગી બને છે. પછી ‘અશરીરી વાણી’ દેવીને આદેશ આપે છે કે ધર્મપુષ્કરિણીના જળમાં છુપાયેલા મહિષાસુરને બહાર લાવો. સિંહ પાણી પીીને સરોવર સૂકવી દે છે, અસુર પ્રગટ થાય છે; દેવી તેના મસ્તક પર પગ મૂકી કંઠમાં શૂલ ગોઠવી શિરચ્છેદ કરે છે. ત્યારબાદ દેવસ્તુતિ, ધર્મની પુનઃસ્થાપના અને લોકવ્યવસ્થાની શાંતિનું વર્ણન આવે છે. બીજા ભાગમાં તીર્થમાહાત્મ્ય અને યાત્રાક્રમ—દેવી દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે નગર સ્થાપે છે; તીર્થોને નામો અને વરદાન મળે છે, અમૃત-સંબંધનો ઉલ્લેખ પણ થાય છે. નવપાષાણ પ્રદેશમાં સ્નાન, ચક્રતીર્થમાં સ્નાન અને સંકલ્પપૂર્વક સેતુબંધ તરફ ગમન જણાવાયું છે; નલ અને વાનરો દ્વારા શ્રીરામના સેતુ-નિર્માણ, તેની માપ-પવિત્રતા વગેરે પ્રતિપાદિત છે. અંતે ભક્તિપૂર્વક પાઠ-શ્રવણ કરવાથી પુણ્ય અને સિદ્ધિ મળે એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 8
Vetalavaradā-Tīrtha Māhātmya (वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्य) — The Origin of the Vetalavarada Sacred Ford
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને ફરી પુણ્યકથાઓ કહેવા વિનંતી કરે છે અને ખાસ કરીને ચક્રતીર્થના દક્ષિણમાં આવેલા પ્રસિદ્ધ વેતાલવરદા-તીર્થનું માહાત્મ્ય પૂછે છે. સૂત કૈલાસ પર શંભુએ પૂર્વે કહેલી એક ગૂઢ પરંતુ લોકહિતકારી કથા રજૂ કરે છે. તેમાં મહર્ષિ ગાલવ અને તેમની પુત્રી કાંતિમતી—પિતૃસેવા, સંયમ અને શીલથી ધર્મની મર્યાદા સ્થાપિત કરનાર—મુખ્ય છે. તેને જોઈ વિદ્યાધર રાજકુમાર સુદર્શન અને તેનો નાનો સાથી સુકર્ણ કામવશ થાય છે; સુદર્શન બળજબરીથી તેને પકડી લે છે. કાંતિમતીના જાહેર આર્તનાદથી મુનિઓ ભેગા થાય છે અને ગાલવ શાપ આપે છે—સુદર્શન માનવજન્મમાં પડી લોકનિંદા ભોગવશે અને અંતે વેતાલ બનશે; સુકર્ણ પણ માનવ બનશે, પરંતુ ઓછા દોષથી વેતાલત્વથી બચશે, અને ભવિષ્યમાં એક વિદ્યાધરાધિપતિની ઓળખથી મુક્તિની શરત જણાવાય છે. શાપફળે બંને યમુના કાંઠે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ ગોવિંદસ્વામિનના પુત્રરૂપે, દીર્ઘ દુર્ભિક્ષકાળમાં જન્મે છે. એક સંન્યાસીની ભયજનક આશીર્વાદ જ્યેષ્ઠ પુત્ર (વિજયદત્ત—અર્થાત્ સુદર્શન)થી વિયોગ સૂચવે છે. એક રાત્રે ખાલી મંદિરમાં તેને શીતજ્વર થાય છે અને અગ્નિ માગે છે; પિતા શ્મશાનથી અગ્નિ લાવવા જાય છે, પુત્ર પણ પાછળ જાય છે, ચિતાગ્નિ પાસે કાપાળ પર પ્રહાર કરી રક્ત-મેદનો સ્વાદ લે છે અને ક્ષણમાં ભયંકર વેતાલ બની જાય છે. દિવ્યવાણી પિતૃહિંસા રોકે છે; તે અન્ય વેતાલોમાં જોડાઈ ‘કપાલસ્ફોટ’ નામ પામે છે અને સંઘર્ષો પછી વેતાલોનો નાયક બને છે. આ રીતે અધર્મકામી ઇચ્છા પતનનું કારણ બને છે અને એ સ્મૃતિ ભૂમિમાં પવિત્ર તીર્થના નામરૂપે સ્થિર થાય છે—એવું આ અધ્યાય દર્શાવે છે.
Adhyaya 9
Aśokadatta’s Exploits and the Revelation of Vetalavaradā Tīrtha (अशोकदत्त-वीरचरितम् • वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्यम्)
આ અધ્યાયમાં નૈતિક ઉદાહરણો અને તીર્થપ્રકાશન એક જ પ્રવાહમાં જોડાય છે. શોકગ્રસ્ત બ્રાહ્મણ ગોવિંદસ્વામી ને દયાળુ વણિક સમુદ્રદત્ત આશ્રય આપે છે; તેનો પુત્ર અશોકદત્ત શાસ્ત્ર અને શસ્ત્ર—બન્ને વિદ્યામાં અદ્વિતીય રીતે પ્રશિક્ષિત બને છે. કાશીના રાજા પ્રતાપમુકુટ દક્ષિણના ભયંકર મલ્લ-રાજને હરાવવા અશોકદત્તને બોલાવે છે; વિજયથી નાયકની લોકપ્રતિષ્ઠા અને રાજકૃપા સ્થિર થાય છે. પછી રાજા અને અશોકદત્ત શૂળ પર ગોઠવાયેલા, તરસથી પીડાતા માણસની વિનંતી સાંભળે છે; રાજા પાણી આપવાનો આદેશ આપી રાજધર્મમાં કરુણાનું મહત્ત્વ દર્શાવે છે. ભૂત-વેતાળ-પિશાચોથી ભરેલા શ્મશાનમાં એક સ્ત્રી પોતાને તે પીડિતની પ્રેયસી કહી અશોકદત્તનો ખભો માગે છે; અશોકદત્ત તેની ઘાતકી ભાવના સમજી રત્નજડિત નૂપુર ઝૂંટી લે છે અને ઘટના રાજાને કહે છે. રાજા તેને સન્માન આપે છે અને મદનલેખા સાથે લગ્નસંબંધ કરાવે છે. પછી રાજાને એવો જ નૂપુર જોઈએ ત્યારે અશોકદત્ત યુક્તિથી ફરી શ્મશાન જાય છે, ‘મહામાસ’નું લાલચ આપી રાક્ષસી ને આકર્ષે છે અને બીજો નૂપુર, બીજી પત્ની વિદ્યૂતપ્રભા તથા દિવ્ય સરોવર સાથે જોડાયેલું સુવર્ણ કમળ મેળવે છે. વેતાળરાજ કપાલવિસ્ફોટ સંબંધિત સરોવર પાસે સંઘર્ષમાં વિદ્યાધર અધિપતિ વિજ્ઞપ્તિકૌતુક આવી શાપનું રહસ્ય કહે છે—અશોકદત્તનો ભાઈ સુકર્ણ અયોગ્ય સ્પર્શથી વેતાળ થયો, અને અશોકદત્ત પણ શાપબંધમાં જોડાયેલો છે. ઉપાય રૂપે દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે ચક્રતીર્થ નજીક પરમ તીર્થ બતાવવામાં આવે છે. ત્યાં પવનથી આવેલા જળબિંદુના સ્પર્શમાત્રથી સુકર્ણ વેતાળભાવથી મુક્ત થાય છે; અશોકદત્ત સંકલ્પપૂર્વક સ્નાન કરી દિવ્યરૂપ પામે છે. આ સ્થાન ‘વેતાળવરદા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ અતિશય ફળદાયી કહેવાય છે; પિતૃઓ માટે પિંડદાન વગેરે નિયમો અને પાઠ-શ્રવણથી મુક્તિનું ફલશ્રુતિમાં વચન આપી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 10
गन्धमादन-सेतुरूप-वर्णनम् तथा पापविनाशन-तीर्थमाहात्म्यम् (Gandhamādana as Setu-form and the Glory of Pāpavināśana Tīrtha)
અધ્યાયની શરૂઆત સૂતના યાત્રા-વિધાનથી થાય છે—વેટાલવરદા તીર્થમાં સ્નાન કરીને યાત્રિકે ધીમે ધીમે ગંધમાદન તરફ જવું. ગંધમાદન સમુદ્રના મધ્યમાં ‘સેતુ-રૂપે’ સ્થિત છે અને બ્રહ્મલોક સાથે સંકળાયેલા દિવ્ય માર્ગ સમાન વર્ણવાયો છે. ત્યાં સરોવરો, નદીઓ, સમુદ્ર, વનો, આશ્રમો અને વૈદિક ઉપાસના-સ્થાનોની ઘન પવિત્રતા છે; વસિષ્ઠાદિ ઋષિઓ, સિદ્ધો, ચારણો, કિન્નરો તથા દેવતાઓ રાતદિવસ વસે છે. ગંધમાદનની પવન મહાપાપસંચય નાશ કરે છે અને માત્ર દર્શનથી મનને પ્રસન્નતા મળે છે. યાત્રિકે સેતુ ધારણ કરનાર પર્વતને નમસ્કાર કરીને તેના પર પગ મૂકવા બદલ ક્ષમા માગવી, શિખરે નિવાસ કરતા શંકરના દર્શન માટે પ્રાર્થના કરવી અને મૃદુ પગલાંથી આગળ વધવું. ગંધમાદનમાં સમુદ્રસ્નાન અને રાઈના દાણા જેટલું પણ પિંડદાન કરવાથી પિતૃઓ લાંબા સમય સુધી તૃપ્ત રહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી ઋષિઓ ‘પાપવિનાશન’ તીર્થનું માહાત્મ્ય પૂછે છે. સૂત હિમવત નજીકના એક આશ્રમનું વર્ણન કરે છે જ્યાં નિયમનિષ્ઠ વૈદિક સાધકો રહે છે. દૃઢમતિ નામનો શૂદ્ર દીક્ષા અને શિક્ષા માગે છે, પરંતુ કુલપતિ સામાજિક-આચારની મર્યાદા બતાવી ઇનકાર કરે છે. દૃઢમતિ અલગ કૂટિર બનાવી ભક્તિથી અતિથિસત્કાર કરે છે. સ્નેહવશ સુમતિ નામનો બ્રાહ્મણ તેને ગુપ્ત વૈદિક કર્મો (હવ્યકવ્ય, શ્રાદ્ધ, મહાલય વગેરે) શીખવે છે; પરિણામે સુમતિને ઘોર કર્મપાત, નરકભોગ અને આગળના જન્મમાં બ્રહ્મરાક્ષસ-દોષ ભોગવવો પડે છે. દોષગ્રસ્ત પુત્રને અગસ્ત્ય પાસે લાવવામાં આવે છે; તેઓ કારણ સમજાવી એકમાત્ર ઉપાય કહે છે—સેતુપ્રદેશમાં ગંધમાદનના ઉપર સ્થિત પાપવિનાશન તીર્થમાં ત્રણ દિવસ સ્નાન. આ વિધિથી દોષ દૂર થાય છે, આરોગ્ય-સમૃદ્ધિ પાછી આવે છે અને મૃત્યુ સમયે મોક્ષનું વચન મળે છે. અંતે પાપવિનાશનને સર્વપાપહર, સ્વર્ગ-મોક્ષદાયક અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ દ્વારા પૂજિત તીર્થ કહી પુનઃ પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે, તેમજ અનધિકારીને કર્મજ્ઞાન આપવાની સાવચેતી અને વિધિવત તીર્થયાત્રાથી શુદ્ધિનો માર્ગ દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 11
सीतासरः-माहात्म्यं (Sītāsaras / Sītākuṇḍa Māhātmya: Indra’s Purification Narrative)
આ અધ્યાયમાં સૂત મુનિ જિજ્ઞાસુ ઋષિઓને સીતાસરસ/સીતાકુંડનું તીર્થ-માહાત્મ્ય ઉપદેશરૂપે કહે છે. પહેલાં પાપનાશ તીર્થમાં સ્નાન કરીને, નિયમપાલન સાથે યાત્રિકે સીતાસરસમાં જઈ સ્નાન કરવું—એથી સંપૂર્ણ શુદ્ધિ થાય છે. અહીં મહાતીર્થોના પુણ્યફળ એકત્ર રહેલાં હોવાથી સીતાસરસને સંક્ષિપ્ત પવિત્રતાનું કેન્દ્ર ગણાવવામાં આવ્યું છે. પછી ઇન્દ્ર (પુરંદર) પર બ્રહ્મહત્યાનો દોષ કેમ આવ્યો અને કેવી રીતે છૂટ્યો તે કથા આવે છે. વરદાનોથી રક્ષિત બળવાન રાક્ષસ કપાલાભરણ અમરાવતી પર ચઢાઈ કરે છે; લાંબા યુદ્ધ પછી ઇન્દ્ર વજ્રથી તેનો વધ કરે છે. “રાક્ષસવધથી બ્રહ્મહત્યા કેમ?”—તેનું ઉત્તર એ કે કપાલાભરણની ઉત્પત્તિ બ્રાહ્મણ-બીજ સાથે જોડાયેલી હતી: ઋષિ શુચિનો સુશીલા (રાક્ષસ ત્રિવક્રની પત્ની) સાથે થયેલા અપરાધથી તે જન્મ્યો; તેથી તેના વધથી બ્રહ્મહત્યા ઇન્દ્રને પીછો કરે છે. ઇન્દ્ર બ્રહ્માની શરણ જાય છે. બ્રહ્મા ગંધમાદન પર આવેલા સીતાકુંડમાં સદાશિવપૂજા અને કુંડસ્નાન કરવાનો વિધાન આપે છે; તેનાથી દોષ નાશ પામી ઇન્દ્ર પોતાના લોકમાં પુનઃસ્થાપિત થાય છે. અંતે સીતાના સાન્નિધ્યથી તીર્થના નામ-મહિમાનું કારણ કહી ફળશ્રુતિ આપવામાં આવે છે—અહીં સ્નાન, દાન અને વિધિઓથી ઇષ્ટસિદ્ધિ તથા શુભ પરલોકગતિ મળે છે; આ કથા સાંભળવી/પાઠ કરવો પણ ઇહ-પર કલ્યાણકારી છે.
Adhyaya 12
मंगलतीर्थमाहात्म्यम् (Mangalatīrtha Māhātmya: The Glory of the Auspicious Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી ‘મંગલતીર્થ’નું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. સીતાકુંડમાં સ્નાન કરીને ભક્તે શાંતચિત્તે મંગલતીર્થ તરફ જવું—એવો વિધાન છે; ત્યાં કમલા-લક્ષ્મીનું નિત્ય સાન્નિધ્ય, દેવતાઓનું નિયમિત સમાગમ અને અલક્ષ્મી-દુર્ભાગ્ય નિવારણનું મહત્ત્વ પ્રસિદ્ધ છે. પછી સોમવંશીય રાજા મનોજવનો ઇતિહાસ આવે છે. શરૂઆતમાં તે ધર્મનિષ્ઠ, યજ્ઞકર્તા, પિતૃતર્પણપર અને શાસ્ત્રાધ્યયનશીલ હતો; પરંતુ અહંકારથી લોભ, કામ, ક્રોધ, હિંસા અને ઈર્ષ્યા વધ્યાં. તેણે બ્રાહ્મણો પર અતિચાર કર્યો, દેવદ્રવ્યનો અપહરણ કર્યો અને જમીનો કબજે કરી; પરિણામે શત્રુ ગોલભ પાસે પરાજિત થઈ પત્ની સુમિત્રા અને પુત્ર ચન્દ્રકાંત સાથે ભયંકર વનમાં નિર્વાસિત થયો. વનમાં બાળકની ભૂખ રાજામાં પશ્ચાત્તાપ જગાવે છે. દાન, શિવ-વિષ્ણુપૂજા, શ્રાદ્ધ, ઉપવાસ, નામકીર્તન, તિલકધારણ, જપ તથા વૃક્ષારોપણ-જળસ્રોત નિર્માણ જેવા લોકહિતકર્મો અવગણ્યા—એ જ દુઃખનું કારણ છે એમ તે સ્વીકારે છે. ત્યારે ઋષિ પરાશર આવી સુમિત્રાને સાંત્વના આપે છે, ત્ર્યંબકભક્તિ અને મંત્રથી મૂર્છિત રાજાને જાગૃત કરે છે અને ગંધમાદન પર રામસેતુ નજીક આવેલા મંગલતીર્થની યાત્રા—સ્નાન, શ્રાદ્ધ અને નિયમ—રૂપે પ્રાયશ્ચિત્તનો માર્ગ બતાવે છે. મનોજવ ચાળીસ દિવસ એકાક્ષર મંત્રજપ કરે છે; તીર્થપ્રભાવ અને ઋષિકૃપાથી દિવ્યાસ્ત્રો અને રાજચિહ્નો પ્રગટ થાય છે. પરાશર તેનો અભિષેક કરી અસ્ત્રોપદેશ આપે છે. રાજા પાછો જઈ બ્રહ્માસ્ત્રથી ગોલભને જીતે છે અને પછી અહંકારરહિત શાસન કરે છે; અંતે વૈરાગ્ય લઈને ફરી મંગલતીર્થમાં શિવધ્યાનસહિત તપ કરે છે અને દેહાંતરે શિવલોક પામે છે, સુમિત્રા પણ અનુગામી બને છે. ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ તીર્થ લોકમંગળ અને મોક્ષમુખી ફળ આપે છે તથા સૂકા તૃણને અગ્નિ જેમ ભસ્મ કરે તેમ પાપ દહન કરે છે.
Adhyaya 13
Amṛtavāpikā-Māhātmya and the Origin of Ekāntarāmanātha-kṣetra (अमृतवापिकामाहात्म्यं तथा एकांतरामनाथक्षेत्रोत्पत्तिः)
આ અધ્યાયમાં શ્રીસૂત તીર્થ-માહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે. મંગલાખ્ય મહાતીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી યાત્રી એકાંતરામનાથ-ક્ષેત્રે જાય છે, જ્યાં જગન્નાથ-સ્વરૂપ શ્રીરામ સીતાજી, લક્ષ્મણ, હનુમાન અને વાનરો સાથે સદા સન્નિધ હોવાનું કહેવામાં આવે છે; તેથી ક્ષેત્રની અખંડ પવિત્રતા અને દૈવી રક્ષા પ્રગટ થાય છે. પછી ‘અમૃતવાપિકા’ નામના પુણ્ય સરોવરનું મહાત્મ્ય આવે છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક કરેલું સ્નાન જરા-મરણના ભયને દૂર કરે છે, પાપશુદ્ધિ કરે છે અને શંકરની કૃપાથી ‘અમૃતત્વ’ આપે છે. ઋષિઓના પ્રશ્ને નામનું કારણ કહેવામાં આવે છે—હિમવત નજીક અગસ્ત્યના અનુજે સંધ્યા, જપ, અતિથિપૂજા, પંચયજ્ઞ અને શ્રાદ્ધ વગેરે નિત્યકર્મો સાથે દીર્ઘકાળ કઠોર તપ કર્યું. શિવ પ્રગટ થઈ સેતુ/ગંધમાદન પાસેના મંગલાખ્ય તીર્થમાં સ્નાનને શીઘ્ર મોક્ષનો ઉપાય જણાવે છે; તે તપસ્વી ત્રણ વર્ષ નિયમથી સ્નાન કરે છે અને ચોથા વર્ષે બ્રહ્મરંધ્રથી યોગમાર્ગે દેહત્યાગ કરીને દુઃખમુક્ત થાય છે. તેથી સરોવર ‘અમૃતવાપિકા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું અને ત્રણ વર્ષનું સ્નાનવ્રત અમૃતત્વનું સાધન કહેવાયું. અંતે એકાંતરામનાથ નામોત્પત્તિ—સેતુ નિર્માણ સમયે સમુદ્રના ગર્જનાથી શ્રીરામે રાવણવધ અંગે સહચરો સાથે એકાંતમાં મંત્રણા કરી; તે એકાંત મંત્રણા-સ્થળ જ એકાંતરામનાથ-ક્ષેત્ર બન્યું. ઉપસંહારમાં કહે છે કે ઊંડા તત્ત્વવિચાર કે વિધિ-કૌશલ ન હોવા છતાં અહીં સ્નાનથી ‘અમૃત’ પ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 14
Brahmakūṇḍa-māhātmya and the Liṅga-Origin Discourse (ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्य तथा लिङ्गोद्भव-प्रसङ्ग)
આ અધ્યાયમાં બે ભાગે તત્ત્વ અને વિધિનું વર્ણન છે. પ્રથમ સૂત સેતુ-કેન્દ્રિત પવિત્ર ભૂમિમાં ગંધમાદન સ્થિત બ્રહ્મકુંડ સુધીની તીર્થયાત્રાનો ક્રમ જણાવે છે. બ્રહ્મકુંડનું દર્શન અને સ્નાન સર્વપાપનાશક તથા વૈકુંઠપ્રાપ્તિનું કારણ કહેવાયું છે. વિશેષ કરીને બ્રહ્મકુંડ-ઉદ્ભવ ભસ્મનું માહાત્મ્ય—તેને ત્રિપુંડ્રરૂપે અથવા કપાળ પર એક કણ માત્ર ધારણ કરવાથી પણ તત્કાળ મુક્તિ-અભિમુખતા થાય; તેની નિંદા કે અસ્વીકારને ઘોર ધર્મભ્રંશ અને પરલોકમાં દુષ્પરિણામકારક ગણાયું છે. પછી ઋષિઓના પ્રશ્ને સૂત બ્રહ્મા–વિષ્ણુના અહંકારવિવાદ અને અનાદિ-અનંત સ્વયંપ્રકાશ લિંગના પ્રાગટ્યનું વર્ણન કરે છે. વિષ્ણુ સત્ય સ્વીકારે છે, બ્રહ્મા ખોટો દાવો કરે છે; ત્યારે શિવ નિયમાત્મક નિર્ણય આપે છે—બ્રહ્માની મૂર્તિપૂજા મર્યાદિત થાય, પરંતુ વૈદિક/સ્માર્ત પૂજા ચાલુ રહે, અને દોષશાંતિ માટે ગંધમાદનમાં મહાયજ્ઞો કરવા બ્રહ્માને આદેશ આપે છે. તે યજ્ઞસ્થળ ‘બ્રહ્મકુંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે, મુક્તિના ‘દ્વારની કુંડી’ તોડવાનો પ્રતીકરૂપ અર્થ ધરાવે છે; ત્યાંનું ભસ્મ મહાપાતકો અને દુષ્ટ શક્તિઓને શમાવે છે. અંતે દેવ-ઋષિઓની સતત હાજરી અને ત્યાં યજ્ઞકર્મ ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 15
हनूमत्कुण्डमाहात्म्यं तथा धर्मसखराजचरितम् (Glory of Hanumat-Kuṇḍa and the Account of King Dharmasakha)
સૂત કહે છે—અતિ પુણ્યદાયક બ્રહ્મકુંડમાં સ્નાન કરીને નિયમશીલ યાત્રિકે હનૂમત્-કુંડ તરફ જવું જોઈએ. આ પરમ તીર્થ મારુતાત્મજ હનુમાનજીએ લોકકલ્યાણ માટે સ્થાપ્યું છે; તેની અનન્ય શક્તિનું ગાન થાય છે અને રુદ્ર પણ તેની સેવા કરે છે એમ કહેવાય છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી મહાપાપો નાશ પામે, શિવલોક વગેરે શુભ ગતિ મળે અને નરકફળ સમય સાથે ક્ષીણ થાય છે. પછી રાજા ધર્મસખનું ચરિત્ર આવે છે. કેકય વંશનો આ ધર્મનિષ્ઠ અને વિજયી રાજા અનેક રાણીઓ હોવા છતાં પુત્ર ન હોવાથી વ્યથિત હતો. દાન, યજ્ઞ (અશ્વમેધ), અન્નદાન, શ્રાદ્ધ અને મંત્રજપ વગેરે બહુ કર્યા પછી લાંબા સમય બાદ એક પુત્ર સુચન્દ્ર મળ્યો; પરંતુ વિચ્છુના ડંખથી વંશની નાજુકતા અંગે ભય ઊભો થયો. તેણે ઋત્વિજ અને પુરોહિતને ધર્મસંગત ઉપાય પૂછ્યો; તેમણે ગંધમાદન/સેતુ પ્રદેશના હનૂમત્-કુંડમાં સ્નાન કરીને કાંઠે પુત્રીયેષ્ટિ કરવાનું વિધાન જણાવ્યું. રાજા પરિવાર અને યજ્ઞસામગ્રી સાથે ત્યાં ગયો, સતત સ્નાન અને યાગ કર્યો, પ્રચુર દક્ષિણા-દાન આપી પરત આવ્યો. સમય જતાં દરેક રાણીથી એક-એક પુત્ર થયો—સો કરતાં વધુ. તેણે સૌમાં રાજ્ય વહેંચી દીધાં, પછી ફરી સેતુ પ્રદેશમાં હનૂમત્-કુંડ પાસે તપ કરીને શાંતિથી દેહત્યાગ કર્યો અને વૈકુંઠ પ્રાપ્ત કર્યું; પુત્રોએ વિવાદ વિના રાજ્ય કર્યું. અંતે ફલશ્રુતિ—એકાગ્રતાથી વાંચન-શ્રવણ કરવાથી ઇહ-પર સુખ અને દિવ્ય સાન્નિધ્ય મળે છે.
Adhyaya 16
अगस्त्यतीर्थमहिमा तथा कक्षीवान्-स्वनय-कथा (Glory of Agastya Tīrtha and the Kakṣīvān–Svanaya Narrative)
સૂત હનુમાનના કુંડમાં સ્નાનથી શરૂ થતી તીર્થયાત્રાનો ક્રમ વર્ણવે છે અને પછી કુંભયોનિ (અગસ્ત્ય) દ્વારા સ્થાપિત અગસ્ત્યતીર્થની મહિમા કહે છે. પ્રાચીન કાળે મેરુ–વિંધ્ય પ્રસંગમાં વિંધ્ય પર્વતનો વિસ્તાર જગતનું સંતુલન ભંગ કરવા લાગ્યો ત્યારે શિવના ઉપદેશથી અગસ્ત્ય મુનિ વિંધ્યને રોકી ધર્મવ્યવસ્થા સ્થિર કરે છે. ત્યારબાદ ગંધમાદન પ્રદેશમાં તેઓ પોતાના નામે અતિપુણ્ય તીર્થ સ્થાપે છે. ત્યાં સ્નાન અને પાન કરવાથી પુનર્જન્મનો બંધન ક્ષય પામે છે, લોકિક સિદ્ધિ અને મોક્ષોપયોગી ફળ મળે છે—એવી દૃઢ ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે; ત્રણ કાળમાં પણ અદ્વિતીય તીર્થ તરીકે તેનું ગૌરવ ગવાયું છે. પછી ઉપાખ્યાન આવે છે: દીર્ઘતમસનો પુત્ર કક્ષીવાન ઉદંક પાસે વિસ્તૃત વૈદિક અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને અગસ્ત્યતીર્થમાં ત્રણ વર્ષ નિયમપૂર્વક નિવાસ કરવાની આજ્ઞા પામે છે; તેના વ્રતાચરણથી ચાર દાંતવાળો હાથી વાહનરૂપે પ્રગટ થશે એવી પ્રતિજ્ઞા થાય છે. રાજા સ્વનયની પુત્રીએ એવો વ્રત લીધો હતો કે આવા હાથી પર આવનાર સાથે જ લગ્ન કરશે; કક્ષીવાનના નિયમપાલનથી શરત પૂર્ણ થઈ ધર્મસંગત લગ્ન થાય છે. સુદર્શન દૂત દ્વારા દીર્ઘતમસની ઔપચારિક સંમતિ લેવાય છે; તેઓ મંજૂરી આપી તીર્થ પર આવે છે, અને લગ્નાનુમતિ, વ્રતપાલન તથા તીર્થનિયમની નૈતિક મર્યાદા દૃઢ થાય છે.
Adhyaya 17
कक्षीवद्विवाहः — Kakṣīvān’s Marriage at Agastya-tīrtha (Rituals, Gifts, and Phalaśruti)
આ અધ્યાયમાં સેતુખંડના પરિસરમાં આવેલા અગસ્ત્ય-તીર્થ ખાતે કક્ષીવાનના વિવાહનો પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. સૂત કહે છે—ગુરુના આદેશથી વિવાહ માટે યોગ્ય ઉપાય શોધતા કક્ષીવાન તે તીર્થ પર પહોંચે છે. નદીકાંઠે પુત્રসহ દીર્ઘતમસ ઋષિ હોવાની વાત જાણીને સ્વનય રાજા ભક્તિપૂર્વક વંદન કરે છે; ઉડંક પણ શિષ્યો સાથે રામસેતુ/ધનુષ્કોટિમાં સ્નાનાર્થે આવી વૈદિક ક્રિયાઓમાં આચાર્યાધિકાર સંભાળે છે. અતિથિસત્કારની રીત—અભિવાદન, આશીર્વાદ, અર્ઘ્ય—યથાવિધિ થાય છે; શુભ મુહૂર્ત નક્કી કરીને વિવાહ નિશ્ચિત થાય છે અને રાજમહેલમાંથી કન્યાને લાવવાની વ્યવસ્થા થાય છે. ત્યારબાદ મંગલવિધિઓ સાથે વરયાત્રા, નીરાજન, વરમાળા, અગ્નિસ્થાપન, લાજા-હોમ વગેરે અને ઉડંકના માર્ગદર્શન હેઠળ પાણિગ્રહણ સંપન્ન થાય છે. પછી રાજા બ્રાહ્મણોને મહાભોજન કરાવી દાન આપે છે અને પુત્રીને વિશાળ સ્ત્રીધન તથા ભેટો અર્પે છે. ઋષિઓ વેદારણ્ય આશ્રમમાં પરત જાય છે, રાજા પોતાની નગરીમાં પાછો ફરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ પ્રાચીન, વેદાધારિત કથા સાંભળવાથી/વાંચવાથી કલ્યાણ વધે છે અને કષ્ટ તથા દરિદ્રતા શમે છે.
Adhyaya 18
रामतीर्थ-रघुनाथसरः-माहात्म्य तथा धर्मपुत्रप्रायश्चित्तवर्णनम् (Rāma-tīrtha and Raghunātha-saras Māhātmya; Yudhiṣṭhira’s Expiation Narrative)
અધ્યાયની શરૂઆત તીર્થ-યાત્રાના ક્રમથી થાય છે—કુંભસમ્ભવ-તીર્થમાં સ્નાન કરીને રામકુંડ તરફ જવું; ત્યાં સ્નાનથી પાપનાશ થાય છે એમ કહેવાયું છે. પછી રઘુનાથ-સરઃનું માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે—આ પાપહરણ તીર્થ છે; વેદજ્ઞોને કરેલું અલ્પ દાન પણ અનેકગણું ફળ આપે છે, અને અહીં સ્વાધ્યાય તથા જપ વિશેષ ફળદાયી બને છે. સૂત સુતીક્ષ્ણ ઋષિનો પવિત્ર ઇતિહાસ કહે છે—અગસ્ત્યના શિષ્ય, રામચરણભક્ત સુતીક્ષ્ણ રામચંદ્ર-સરઃના કાંઠે ઘોર તપ કરે છે, સતત ષડક્ષર રામમંત્રનો જપ કરે છે અને રામના નામો, ઉપાધિઓ તથા લીલા-કર્મોનું નમસ્કાર-સ્તોત્રથી સ્તવન કરે છે. દીર્ઘ સાધના અને તીર્થસેવાથી તેની ભક્તિ સ્થિર અને શુદ્ધ બને છે; અદ્વૈતબોધ અને યોગસિદ્ધિઓ ગૌણ ફળરૂપે વર્ણવાય છે. આગળ તીર્થની મોક્ષદાયિ શક્તિ વિસ્તરે છે—પ્રાણીઓના કલ્યાણ માટે રામ કાંઠે મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે; સ્નાન અને લિંગદર્શન મુક્તિ સુધી પહોંચાડે છે એમ કહેવાય છે. પછી ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરનું દૃષ્ટાંત આવે છે: અસત્યથી ઉત્પન્ન દોષથી તે તત્કાળ મુક્ત થયો; ઋષિઓના પ્રશ્ને સૂત મહાભારતનો દ્રોણવધ, ‘અશ્વત્થામા’ વિષયક યુક્તિવચન અને તેનાથી આવેલ નૈતિક ભાર વર્ણવે છે. પછી અશરીરી વાણી પ્રાયશ્ચિત્ત વિના રાજ્ય ન કરવાનું ચેતવે છે; વ્યાસ આવી દક્ષિણ સમુદ્રના રામસેતુને આશ્રિત પ્રાયશ્ચિત્ત બતાવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રવણ/પઠનથી કૈલાસગતિ અને પુનર્જન્મમુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 19
श्रीलक्ष्मणतीर्थ-माहात्म्य एवं बलभद्र-ब्रह्महत्या-शोधन (Lakṣmaṇa-tīrtha Māhātmya and Balabhadra’s Expiation Narrative)
આ અધ્યાયમાં સૂત શ્રીલક્ષ્મણ-તીર્થના સ્નાન-માહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં સ્નાન પાપહર, દરિદ્રતા-નિવારક અને આયુષ્ય, વિદ્યાપ્રાપ્તિ તથા સંતાન માટે શુભફળદાયક કહેવાયું છે. તટ પર મંત્રજપથી શાસ્ત્ર-પ્રવીણતા મળે છે; તેમજ લક્ષ્મણે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું મહાલિંગ ‘લક્ષ્મણેશ્વર’ હોવાથી આ સ્થાન જલ-તીર્થ અને લિંગ-પૂજાનું સંયુક્ત પુણ્યક્ષેત્ર બને છે. પછી ઋષિઓ પૂછે છે—બલભદ્રને બ્રહ્મહત્યા દોષ કેવી રીતે લાગ્યો અને તેનું શोधन કેવી રીતે થયું. સૂત કહે છે કે કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધમાં તટસ્થ રહી બલભદ્ર તીર્થયાત્રાના બહાને અનેક તીર્થો ફર્યા અને નૈમિષારણ્ય પહોંચ્યા. ત્યાં ઊંચા આસન પર બેઠેલા સૂતે ઊભા રહી અભિવાદન ન કરવાથી ક્રોધિત થઈ બલભદ્રે કુશની ધારથી તેને મારી નાખ્યો; ઋષિઓએ તેને ઘોર બ્રહ્મવધ ગણાવી લોકસંગ્રહ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો. યજ્ઞને દૂષિત કરનાર બલ્વલ દૈત્યનો વધ કરવા કહ્યે બલભદ્રે તેનો સંહાર કર્યો અને એક વર્ષ તીર્થવ્રત કર્યું; છતાં કાળી છાયા-રૂપ અશુદ્ધિ પાછળ લાગી રહી અને વાણી થઈ કે પાપ પૂર્ણ નષ્ટ થયું નથી. અંતે ઋષિઓના નિર્દેશથી રામસેતુ પાસે ગંધમાદન પ્રદેશમાં લક્ષ્મણ-તીર્થમાં સ્નાન કરી લક્ષ્મણેશ્વરને નમસ્કાર કરતાં દેહધારી વાણીએ પૂર્ણ શુદ્ધિ જાહેર કરી. ફલશ્રુતિ મુજબ—એકાગ્રતાથી આ અધ્યાયનું પઠન કે શ્રવણ કરવાથી અપુનર્ભવ-લક્ષણ મુક્તિ તરફ ગતિ થાય છે।
Adhyaya 20
जटातीर्थमाहात्म्य (Jatātīrtha Māhātmya: The Glory of Jatātīrtha)
આ અધ્યાય ‘જટાતીર્થમાહાત્મ્ય’ રૂપે આંતરિક શુદ્ધિ અને અજ્ઞાન-નિવારણનો ઉપદેશ આપે છે. સૂત બ્રાહ્મણોને કહે છે કે સાધકોએ લક્ષ્મણના મહાતીર્થ (બ્રહ્મહત્યા-નાશક) પછી ચિત્તશુદ્ધિ માટે જટાતીર્થ તરફ જવું. માત્ર વેદાંતના શબ્દોમાં વાદ-વિવાદ, તર્કવિતર્ક અને પાંડિત્યનો ગૂંચવાડો જો વિવાદપ્રધાન બની જાય તો મન શુદ્ધ થતું નથી—એવી ટીકા કરીને, તેના બદલે ‘લઘૂપાય’ તરીકે જટાતીર્થ-સ્નાનને અંતઃકરણશુદ્ધિ, અજ્ઞાનનાશ, જ્ઞાનોદય અને અંતે મોક્ષ તથા અખંડ સચ્ચિદાનંદની અનુભૂતિનું સીધું સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે. તીર્થની મહિમા ઉત્પત્તિકથાઓથી સ્થાપિત થાય છે—શંભુએ લોકહિતાર્થે તેની સ્થાપના કરી; રાવણવધ પછી શ્રીરામે અહીંના જળમાં પોતાની જટા ધોઈ, તેથી ‘જટાતીર્થ’ નામ પડ્યું. પ્રસિદ્ધ સ્નાનચક્રો જેટલું કે તેથી વધુ પુણ્ય કહેવામાં આવ્યું છે અને એક જ સ્નાન પણ અસરકારક ગણાયું છે. દૃષ્ટાંતમાં શુક વ્યાસને ચિત્તશુદ્ધિ-જ્ઞાન-મુક્તિ આપતો ગુપ્ત ઉપાય પૂછે છે; વ્યાસ જટાતીર્થનું વિધાન કરે છે. ભૃગુને વરુણનો ઉપદેશ, દુર્વાસા અને દત્તાત્રેયના પ્રસંગો બતાવે છે કે યજ્ઞ, જપ, ઉપવાસ કે કઠિન નિયમો વિના માત્ર સ્નાનથી બુદ્ધિશુદ્ધિ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ અધ્યાયનું પઠન કે શ્રવણ પાપક્ષય કરી વૈષ્ણવ ગતિ/પદ આપે છે.
Adhyaya 21
लक्ष्मीतीर्थमाहात्म्य (Laxmī-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Lakṣmī Tīrtha
આ અધ્યાયમાં સૂત ઋષિઓને તીર્થોની કડી વર્ણવીને વિશેષરૂપે લક્ષ્મી-તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. શરૂઆતમાં જટા-તીર્થમાં સ્નાન પાપનાશક ગણાયું છે; ત્યારબાદ શુદ્ધ યાત્રિક લક્ષ્મી-તીર્થમાં જઈ સંકલ્પપૂર્વક સ્નાન કરે તો ઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ થાય છે એમ જણાવે છે. પછી મહાભારતનો દૃષ્ટાંત આવે છે. ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રહેલા યુધિષ્ઠિર (ધર્મપુત્ર) શ્રીકૃષ્ણને પૂછે છે કે મનુષ્ય મહારાજ્ય, ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિ કયા ધર્મથી મેળવે? કૃષ્ણ ગંધમાદન પર્વત પ્રદેશમાં આવેલા લક્ષ્મી-તીર્થનું સૂચન કરીને તેને ઐશ્વર્યનું વિશિષ્ટ કારણ કહે છે. ત્યાં સ્નાનથી ધન-ધાન્ય વધે, શત્રુઓ ઘટે, ક્ષાત્રબળ મજબૂત બને, પાપ નાશ પામે અને રોગ શમે એમ કહે છે. યુધિષ્ઠિર એક મહિનો નિયમપૂર્વક વારંવાર સ્નાન કરે છે અને પછી બ્રાહ્મણોને મહાદાન આપી રાજસૂય માટે યોગ્ય બને છે. કૃષ્ણ આગળ સમજાવે છે કે રાજસૂય પહેલાં દિગ્વિજય અને કર/ઉપહાર સંગ્રહ જરૂરી છે. પાંડવો દિગ્વિજય કરીને અપાર ધન સાથે પરત આવે છે અને યુધિષ્ઠિર વિશાળ દાન-દક્ષિણાસહ રાજસૂય યજ્ઞ કરે છે. અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે આ બધાં ફળ લક્ષ્મી-તીર્થના માહાત્મ્યથી જ પ્રાપ્ત થયા; તેનું શ્રવણ-પઠન દુષ્ટ સ્વપ્નો નાશ કરે, ઇષ્ટસિદ્ધિ આપે, આ લોકમાં સમૃદ્ધિ આપે અને અંતે ભોગ પછી મોક્ષ આપે છે.
Adhyaya 22
अग्नितीर्थमहात्म्य (Agnitīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Agni Tīrtha)
અધ્યાયના આરંભે શ્રીસૂત લક્ષ્મીતીથથી યાત્રિકોને અગ્નિતીથ તરફ દોરી જાય છે અને કહે છે કે ભક્તિપૂર્વક ત્યાં જવાથી તે પરમ પુણ્યદાયક છે તથા મહાપાપોનો પણ નાશ કરે છે. ઋષિઓ અગ્નિતીથની ઉત્પત્તિ, સ્થાન અને વિશેષ મહિમા વિશે પૂછે છે. સૂત રામકથાનો અંતર્ગત પ્રસંગ કહે છે—રાવણવધ પછી વિભીષણને લંકામાં રાજ્ય પર સ્થાપિત કરીને શ્રીરામ સીતાલક્ષ્મણ સાથે સેતુમાર્ગે આગળ વધે છે; દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને વાનરો પણ સાથે હોય છે. લક્ષ્મીતીથ પર અનેક સાક્ષીઓની હાજરીમાં સીતાની શુદ્ધિ માટે રામ અગ્નિનું આવાહન કરે છે; અગ્નિદેવ જળમાંથી પ્રગટ થઈ સીતાના પતિવ્રતધર્મની પ્રશંસા કરે છે અને તત્ત્વરૂપે કહે છે કે સીતા વિષ્ણુની નિત્ય દિવ્ય સહધર્મિણી છે, જે સર્વ અવતારોમાં સદા સહચરી રહે છે. જ્યાં અગ્નિ જળમાંથી ઉદ્ભવ્યો તે સ્થાન ‘અગ્નિતીથ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. પછી તીર્થાચાર જણાવાય છે—ભક્તિથી સ્નાન, ઉપવાસ, વિદ્વાન બ્રાહ્મણોનું સન્માન, વસ્ત્ર-ધન-ભૂમિદાન તથા અલંકૃત કન્યાદાન; પરિણામે પાપક્ષય અને વિષ્ણુ-સાયુજ્ય ફળ કહેવાયું છે. આગળ દૃષ્ટાંતમાં વેપારીપુત્ર દુષ્પણ્ય વારંવાર બાળહત્યા કરે છે, નિર્વાસિત થાય છે, ઋષિશાપથી જળમરણ પામે છે અને દીર્ઘકાળ પિશાચત્વ ભોગવે છે; કરુણા અને પ્રાયશ્ચિત્તમય ઉપાયરૂપે અગ્નિતીથ-સેવા શુદ્ધિ અને પુનઃસ્થાપનનું સાધન છે—એ નિષ્કર્ષ મજબૂત થાય છે.
Adhyaya 23
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Glory of Chakratīrtha): Sudarśana’s Protection and Savitṛ’s Restoration
આ અધ્યાયમાં સૂત તીર્થયાત્રાનો ક્રમ વર્ણવે છે. ‘સર્વપાતકનાશન’ કહેવાતા અગ્નિતીર્થમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ થયેલો યાત્રિક ચક્રતીર્થ તરફ જાય. ચક્રતીર્થમાં જે ભાવ-સંકલ્પથી સ્નાન કરવામાં આવે, તે મુજબનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી આ તીર્થ ધર્મસંમત ઇચ્છાપૂર્તિનું સ્થાન ગણાય છે. તીર્થનું માહાત્મ્ય પૂર્વકથાથી સ્થિર થાય છે. ગંધમાદન પર અહિર્બુધ્ન્ય ઋષિ તપ કરે છે ત્યારે ભયંકર રાક્ષસો તપોવિઘ્ન કરવા ઉપદ્રવ કરે છે; ત્યારે સુદર્શન પ્રગટ થઈ વિઘ્નકારકોનો નાશ કરે છે અને ભક્તોની પ્રાર્થનાથી ત્યાં નિત્ય નિવાસ કરે છે—એથી નામ ‘ચક્રતીર્થ’, અને ત્યાં રાક્ષસાદિ બાધાઓ ઉત્પન્ન થતી નથી એમ કહે છે. બીજી કથા સાવિતૃ/આદિત્યના ‘છિન્નપાણિ’ ઉપનામનું કારણ સમજાવે છે. દૈત્યપીડિત દેવો બૃહસ્પતિની સલાહથી બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા ગંધમાદનમાં સુદર્શન-રક્ષાસહિત માહેશ્વર મહાયજ્ઞનું વિધાન કરે છે અને હોતૃ, અધ્વર્યુ વગેરે ઋત્વિજોની ભૂમિકાઓ વિગતે કહે છે. પ્રાશિત્ર ભાગ વહેંચતી વેળા સ્પર્શમાત્રથી સાવિતૃના હાથ કપાઈ જાય છે; સંકટમાં અષ્ટાવક્ર તેને સ્થાનિક તીર્થ (પૂર્વનું મુનિતીર્થ, હવે ચક્રતીર્થ)માં સ્નાન કરવા કહે છે. સ્નાન પછી સાવિતૃને સુવર્ણ હાથ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ અધ્યાયનું પઠન-શ્રવણ દેહપૂર્ણતા, ઇષ્ટસિદ્ધિ અને મોક્ષકામી માટે મુક્તિ આપે છે.
Adhyaya 24
शिवतीर्थमाहात्म्ये कालभैरवब्रह्महत्याशमनवृत्तान्तः (Śivatīrtha Māhātmya: The Kālabhairava Narrative of Brahmahatyā Pacification)
આ અધ્યાયમાં તીર્થયાત્રાનો ઉપદેશ છે—ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને શિવતીર્થ જવું; ત્યાં અવગાહન કરવાથી મહાપાપનો મોટો સંચય પણ નાશ પામે છે. કાલભૈરવને બ્રહ્મહત્યાનો દોષ કેમ લાગ્યો, તે પૂછતાં સૂત બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે જગત્કર્તૃત્વ અંગે થયેલા પૂર્વ વિવાદનું વર્ણન કરે છે. વેદો વચ્ચે આવી બંનેથી પર એવા પરમ પ્રભુનું પ્રતિપાદન કરે છે અને પ્રણવ (ૐ) શિવની પરાત્પરતા તથા ગુણવ્યવસ્થા સમજાવે છે—રજોગુણથી બ્રહ્મા સર્જન કરે, સત્ત્વગુણથી વિષ્ણુ પાલન કરે, તમોગુણથી રુદ્ર સંહાર કરે. મોહગ્રસ્ત બ્રહ્મા અગ્નિમય પાંચમું મસ્તક પ્રગટ કરે ત્યારે શિવની આજ્ઞાથી કાલભૈરવ તે મસ્તક છેદી નાખે છે; પરિણામે બ્રહ્મહત્યાની અશુદ્ધિ વ્યક્તરૂપે ભૈરવને અનુસરે છે. શુદ્ધિ માટે શિવ માર્ગ બતાવે છે—કપાલપાત્ર ધારણ કરીને ભિક્ષુકની જેમ ભ્રમણ, વારાણસીમાં પ્રવેશ કરીને દોષ ઘટાડવો, અને અંતે દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે ગંધમાદન નજીક આવેલા શિવતીર્થમાં સ્નાન કરીને બાકી દોષનો નાશ કરવો. સ્નાન પછી શિવ પૂર્ણ શુદ્ધિની પુષ્ટિ કરે છે અને ભૈરવને કાશીમાં કપાલ સ્થાપવા આદેશ આપે છે; તેથી કપાલતીર્થ પ્રગટ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ માહાત્મ્યનું પઠન-શ્રવણ દુઃખહર અને મહાદોષનાશક ગણાય છે।
Adhyaya 25
Śaṅkhatīrtha Māhātmya (शंखतीर्थमाहात्म्य) — Purification from Kṛtaghnatā (Ingratitude)
સૂત શંખતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ગંધમાદન પર્વત પર આવેલ આ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી કઠોર પાપો પણ નાશ પામે છે; ખાસ કરીને કૃતઘ્નતા—માતા, પિતા અને ગુરુ પ્રત્યે કરેલા અપચાર, ઉપકારભંગ અને અકૃતજ્ઞતા—જન્ય દોષ શુદ્ધ થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અહીં એક ઇતિહાસ આવે છે. વત્સનાભ ઋષિ લાંબા સમય સુધી દેહ અચળ રાખીને તપ કરે છે અને અંતે વલ્મીકથી ઢંકાઈ જાય છે. ત્યારે પ્રદેશમાં સાત દિવસ સતત ભયંકર વાવાઝોડું-વરસાદ થાય છે. ધર્મદેવ તેમની અડગતા જોઈ કરુણાથી મહિષ (ભેંસ)નું રૂપ ધારણ કરી સાત દિવસ વરસાદથી તેમને ઢાંકી રક્ષા કરે છે. વરસાદ શમ્યા પછી વત્સનાભ મહિષને જોઈ તેના ધર્મસમાન વર્તન પર વિચાર કરે છે, ફરી તપમાં પ્રવૃત્ત થાય છે; પરંતુ મન અશાંત બને છે. રક્ષકનો સન્માન ન કરવો કૃતઘ્નતા છે એમ સમજી પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે આત્મનાશનો વિચાર કરે છે. ત્યારે ધર્મ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ તેને અટકાવે છે અને અહિંસક ઉપાય જણાવે છે—શંખતીર્થમાં સ્નાન. સ્નાનથી વત્સનાભને મનઃશુદ્ધિ થાય છે અને બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત થાય છે; અંતે તીર્થની અસરકારકતા તથા અધ્યાયના શ્રવણ-પઠનથી મુક્તિમુખી ફળ મળે એવી ફલશ્રુતિ કહેવામાં આવી છે.
Adhyaya 26
Tīrthatraya-Āvāhana and Jñāna-Upadeśa (यमुनागङ्गागयातीर्थत्रयप्रादुर्भावः)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી તીર્થયાત્રાનો ક્રમ જણાવે છે—શંખતીર્થમાં વિધિ પૂર્ણ કર્યા પછી યમુના, ગંગા અને ગયા—આ ત્રણ પ્રસિદ્ધ તીર્થોનું સેવન કરવું. આ તીર્થો સર્વત્ર ખ્યાત, વિઘ્નનિવારક અને દુઃખશામક છે; ખાસ કરીને અજ્ઞાનનો નાશ કરીને જ્ઞાન આપનારાં તરીકે વર્ણવાય છે. ઋષિઓ પૂછે છે કે ગંધમાદનમાં આ ત્રણે તીર્થો કેવી રીતે પ્રગટ્યાં અને સ્નાનથી રાજા જાનશ્રુતિને જ્ઞાન કેવી રીતે મળ્યું. સૂત રૈક્વ (સાયુગ્વાંગ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ) ઋષિનું તપસ્વીચરિત્ર કહે છે. જન્મથી શારીરિક અસમર્થતા હોવા છતાં તે મહાતપસ્વી હતો; મુસાફરી ન કરી શકતાં તેણે મંત્ર અને ધ્યાનથી તીર્થત્રયનું આવાહન કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. ત્યારે પાતાળમાંથી યમુના, જાહ્નવી ગંગા અને ગયા માનવરূপે પ્રગટ થઈ, જ્યાં પ્રાદુર્ભાવ થયો ત્યાં જ સ્થિર રહેવા વિનંતી થતાં સંમત થાય છે. તે સ્થળો યમુનાતીર્થ, ગંગાતીર્થ અને ગયાતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે; ત્યાં સ્નાન કરવાથી અજ્ઞાન દૂર થઈ જ્ઞાનોદય થાય છે એમ ફલશ્રુતિ કહે છે. પછી અતિથિસત્કાર અને દાનમાં પ્રસિદ્ધ રાજા જાનશ્રુતિનો પ્રસંગ આવે છે. હંસરূপે સંવાદ કરતા દિવ્ય ઋષિઓ રૈક્વનું બ્રહ્મજ્ઞાન રાજાના પુણ્યથી પણ શ્રેષ્ઠ હોવાનું જણાવે છે. વ્યાકુળ રાજા રૈક્વને શોધી ધન-વૈભવ અર્પણ કરી ઉપદેશ માગે છે, પરંતુ રૈક્વ દ્રવ્યમૂલ્યને નકારે છે. અધ્યાયનો નિષ્કર્ષ—સંસાર તથા પુણ્ય-પાપ બંને પ્રત્યે વૈરાગ્ય એ અદ્વૈત જ્ઞાનનું પૂર્વસાધન છે; એ જ જ્ઞાન અજ્ઞાનનો નિશ્ચિત નાશ કરી બ્રહ્મભાવ તરફ દોરી જાય છે.
Adhyaya 27
Kotitīrtha-māhātmya and Pilgrimage Ethics (कोटितीर्थमाहात्म्य तथा तीर्थयात्रानैतिकता)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી ઋષિઓને તીર્થયાત્રાનો ક્રમ અને માર્ગ-ધર્મ સમજાવે છે. યમુના, ગંગા અને ગયામાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યા પછી યાત્રિકે અત્યંત પુણ્યદાયક કોટિતીર્થ જવું જોઈએ એમ કહેવામાં આવ્યું છે. કોટિતીર્થ સર્વપ્રસિદ્ધ, શ્રીપ્રદ, શુદ્ધિકારક, પાપનાશક તથા દુષ્ટ સ્વપ્નો અને મહાવિઘ્નો દૂર કરનાર તરીકે સ્તુત છે. તેના નામનું કારણ પણ જણાવે છે—રાવણવધ પછી શ્રીરામ બ્રહ્મહત્યાદોષથી મુક્તિ માટે ગંધમાદન પર્વત પર ‘રામનાથ’ લિંગ સ્થાપે છે. અભિષેક માટે જળ ન મળતાં, ધનુષ્યની ‘કોટિ’થી ધરતી ભેદી જાહ્નવી (ગંગા)નું સ્મરણ કરે છે; ત્યારે ગંગા પ્રગટ થાય છે. તેથી તે સ્થાન કોટિતીર્થ કહેવાયું. અહીંનું સ્નાન અનેક જન્મોના સંચિત પાપને પણ ઓગાળે છે; અન્ય તીર્થસ્નાન ક્યારેક ઊંડા દોષને નાશ ન કરી શકે—એ રીતે કોટિતીર્થને અંતિમ શુદ્ધિકારક ગણાવવામાં આવ્યું છે. ઋષિઓ પૂછે છે—જો કોટિતીર્થ પૂરતું હોય તો અન્ય તીર્થોમાં સ્નાન કેમ? સૂત ઉત્તર આપે છે—માર્ગમાં મળતા તીર્થો/મંદિરોને અવગણીને આગળ વધવું ‘તીર્થાતિક્રમ-દોષ’ છે; તેથી મધ્યવર્તી સ્નાન ફરજિયાત, અને અંતે કોટિતીર્થ શેષ દોષ દૂર કરે છે. ઉદાહરણરૂપે શ્રીરામ બ્રહ્મહત્યાદોષથી મુક્ત થઈ અયોધ્યા પરત જાય છે. શ્રીકૃષ્ણ પણ નારદના ઉપદેશથી લોકશિક્ષા માટે, કંસવધ સંબંધિત લોકપ્રચલિત દોષ શમાવવા કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરી મથુરા પરત ફરે છે. फलશ્રુતિ મુજબ આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પઠન બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપોથી મુક્તિ આપે છે.
Adhyaya 28
साध्यामृततीर्थमाहात्म्यं तथा पुरूरवोर्वशी-वियोगशापमोक्षणम् (The Glory of Sādhyāmṛta Tīrtha and the Curse-Release of Purūravas and Urvaśī)
આ અધ્યાયમાં સૂત પ્રથમ કોટિતીર્થનું વર્ણન કરીને ગંધમાદન પર સ્થિત મહાતીર્થ ‘સાધ્યામૃત’ની મહિમા કહે છે. ત્યાંનું સ્નાન તપ, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞ અને દાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે; તેના જળનો સ્પર્શ થતાં જ દેહગત પાપ ક્ષણે નાશ પામે છે—એવા ફળવચનો આવે છે. પ્રાયશ્ચિત્તભાવથી સ્નાન કરનાર વિષ્ણુલોકમાં સન્માન પામે છે અને ભારે કર્મબંધવાળા પણ ભયંકર નરકોથી બચી જાય છે—એવું જણાવે છે. પછી દૃષ્ટાંતરૂપે રાજા પુરૂરવા અને અપ્સરા ઉર્વશીની કથા આવે છે. કેટલીક શરતો સાથે તેમનો સંયોગ થાય છે—નગ્નદર્શન ન થવું, ઉચ્છિષ્ટ ભોજન ન હોવું, અને બે મેષશિશુઓનું રક્ષણ કરવું. ગંધર્વો કૌશલથી મેષશિશુઓ હરી લે છે; પુરૂરવા બચાવવા દોડે છે, વીજળીના પ્રકાશમાં તે નગ્ન દેખાય છે અને ઉર્વશી વિયોગ કરીને ચાલી જાય છે. પછી ઇન્દ્રસભામાં ઉર્વશીના નૃત્ય સમયે બંને હસે છે; ત્યારે તુંબુરુ તત્કાળ વિયોગનો શાપ આપે છે. પુરૂરવા ઇન્દ્રને શરણ જાય છે; ઇન્દ્ર દેવ-સિદ્ધ-યોગીમુનિસેવિત, ભુક્તિ-મુક્તિદાયક અને શાપનાશક એવા સાધ્યામૃત તીર્થની યાત્રા સૂચવે છે. ત્યાં સ્નાનથી શાપમુક્તિ થાય છે, ઉર્વશી સાથે પુનર્મિલન થાય છે અને તેઓ અમરાવતી પરત ફરે છે. અંતે—કામ્યસ્નાનથી ઇચ્છિત ફળ અને સ્વર્ગ, નિષ્કામ સ્નાનથી મોક્ષ; તથા આ અધ્યાયનું પઠન-શ્રવણ વૈકુંઠગતિ આપે છે—એવી ફળશ્રુતિ છે.
Adhyaya 29
Sarvatīrtha-Māhātmya (मानसतीर्थ / सर्वतीर्थ माहात्म्य) — The Glory of the ‘All-Tīrthas’ Bath
અધ્યાયની શરૂઆતમાં સૂત કહે છે કે નિયમનિષ્ઠ યાત્રિકે પહેલાં એક મુક્તિદાયક તીર્થમાં સ્નાન કરીને પછી ‘સર્વતીર્થ’ નામના પરમ પુણ્યસ્થાને જવું. ત્યાંનું સ્નાન મહાપાપોનો પણ નાશ કરે છે; સ્નાન કરનાર સામે પાપો જાણે કંપે છે. દીર્ઘ વૈદિક પાઠ, મહાયજ્ઞ, દેવપૂજા, પવિત્ર તિથિઓના ઉપવાસ અને મંત્રજપથી જે ફળ મળે, તે અહીં એક ડૂબકીથી પ્રાપ્ત થાય છે એમ વર્ણન છે. ઋષિઓ પૂછે છે—આ સ્થળને ‘સર્વતીર્થ’ નામ કેવી રીતે મળ્યું? સૂત ભૃગુવંશીય તપસ્વી સુચરિતાની કથા કહે છે—તે અંધ, વૃદ્ધ અને સર્વદેશીય તીર્થયાત્રા કરવા અસમર્થ હતા. તેથી દક્ષિણ સમુદ્રની નજીક ગંધમાદન પર્વતે તેમણે શિવની ઘોર તપશ્ચર્યા કરી—ત્રિકાલ પૂજા, અતિથિસત્કાર, ઋતુતપ, ભસ્મધારણ, રુદ્રાક્ષધારણ અને દીર્ઘ સંયમ. શિવ પ્રસન્ન થઈ પ્રગટ થયા, તેમને દૃષ્ટિ આપી અને વર માંગવા કહ્યું. સુચરિતાએ યાત્રા વિના સર્વ તીર્થસ્નાનનું ફળ માગ્યું. શિવે કહ્યું—રામસેતુથી પાવન થયેલા એ સ્થળમાં જ હું સર્વ તીર્થોનું આવાહન કરીશ; તેથી તે ‘સર્વતીર્થ’ તથા ‘માનસતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપશે. સુચરિતા સ્નાન કરતાં જ યુવાન બન્યા; ત્યાં જ રહી શિવસ્મરણપૂર્વક નિયમિત સ્નાન કરવું અને દૂરની યાત્રાઓ ટાળવી એવો ઉપદેશ મળ્યો. અંતે તેઓ શિવપ્રાપ્ત થયા; આ કથા વાંચવા-સાંભળવાથી પાપક્ષય થાય છે એવી ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 30
धनुष्कोटि-तीर्थमाहात्म्य (Dhanuskoṭi Tīrtha-Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને ધનુષ્કોટિ તીર્થનું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. નિયમપૂર્વક ત્યાં સ્નાન કરવું, તેમજ તેનું સ્મરણ, કથન/શ્રવણ અને સ્તુતિ કરવી—આ બધું મહાપાતકોનું પણ શુદ્ધિકરણ કરે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી અઠ્ઠાવીસ નરકોની ગણના કરીને જણાવે છે કે ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરનાર અથવા ભક્તિથી તેનું ગુણગાન કરનાર તે દંડસ્થાનોમાં પડતા નથી. ચોરી, વિશ્વાસઘાત, હિંસા, વેદવિરુદ્ધ આચરણ, કામદોષ, અધિકારનો દુરુપયોગ, યજ્ઞવિધિનો ભંગ—આવા પાપકર્મો માટે સંબંધિત નરકોના ઉદાહરણો આપીને વારંવાર કહે છે કે ધનુષ્કોટિ-સ્નાનથી અધઃપતન અટકે છે. ત્યારબાદ ફલશ્રુતિમાં ધનુષ્કોટિમાં અવગાહનને મહાદાન અને મહાયજ્ઞો, અશ્વમેધાદિ યાગ સમાન પુણ્યદાયક ગણાવે છે; આત્મજ્ઞાન અને ચતુર્વિધ મુક્તિભાવ પ્રાપ્ત થાય છે એમ પણ કહે છે. અંતે નામકરણનું કારણ આવે છે—રાવણવધ પછી વિભીષણની સ્થાપના થયા બાદ સેતુ વિષે વિભીષણ શ્રીરામને પ્રાર્થના કરે છે; શ્રીરામના ધનુષ-સંબંધિત ચિહ્ન/કર્મથી તે સ્થાન પવિત્ર બની ‘ધનુષ્કોટિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. સેતુ ક્ષેત્રના અન્ય દિવ્ય સ્થાનો સાથે તેની મહિમા સ્થાપી, સર્વપાપહર અને ભુક્તિ-મુક્તિદાયક તીર્થ તરીકે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 31
Aśvatthāmā’s Night Assault (Suptamāraṇa) and Prescribed Expiation (Prāyaścitta)
આ અધ્યાય પ્રશ્નોત્તરરૂપે ધર્મતત્ત્વની ચર્ચા કરે છે. ઋષિઓ પૂછે છે—અશ્વત્થામાએ સુપ્તમારણ (સૂતા લોકોનો વધ) કેવી રીતે કર્યો અને તેનાથી થયેલા પાપમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થયો; ધનુષ્યની નોક જેટલા માપના તીર્થસ્નાનથી શુદ્ધિનો સંદર્ભ પણ આવે છે. દુર્યોધનના પતન પછી અશ્વત્થામા, કૃપ અને કૃતવર્મા જળસમીપના વનમાં જાય છે. ત્યાં એક શિકારી પક્ષી સૂતા કાગડાઓને મારતું જોઈ અશ્વત્થામા તેને રાત્રિહત્યાની યુક્તિ તરીકે સમજે છે. કૃપની નૈતિક આપત્તિ છતાં તે મહાદેવની આરાધના કરે છે, શુદ્ધ ખડ્ગ મેળવે છે અને સૂતા શિબિરમાં પ્રવેશ કરીને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન વગેરેનો વધ કરે છે; દ્વારે કૃપ અને કૃતવર્મા પહેરો આપે છે. પછી તપસ્વીઓ તેને ઘોર દોષનો અપરાધી કહી ધિક્કારે છે. પ્રાયશ્ચિત્ત માટે તે વ્યાસ પાસે જાય છે; વ્યાસ સુપ્તમારણ-દોષશુદ્ધિ માટે એક માસ સતત સ્નાનવ્રતનું વિધાન કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રદ્ધાથી પાઠ અથવા શ્રવણ કરવાથી પાપ નાશ પામે અને શિવલોકમાં માન મળે છે.
Adhyaya 32
धनुष्कोटि-माहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya: The Glory of Dhanuṣkoṭi)
સૂત નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને ધનુષ્કોટિ તીર્થનું વૈભવ સંભળાવે છે. સોમવંશીય રાજા નંદ રાજ્ય પુત્ર ધર્મગુપ્તને સોંપીને તપોવનમાં પ્રવેશે છે. ધર્મગુપ્ત ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ચલાવે છે, અનેક યજ્ઞો કરે છે, બ્રાહ્મણોને પોષે છે; તેથી પ્રજામાં શાંતિ અને વ્યવસ્થા સ્થિર રહે છે. એક વખત ભયંકર જંગલમાં શિકાર કરતાં રાત્રિ પડી જાય છે. રાજા સંધ્યાવિધિ કરીને ગાયત્રી જપે છે. એ જ વૃક્ષ પર સિંહથી પીછો કરાયેલો એક રીંછ (ઋક્ષ) ચઢે છે અને રાત્રિભર પરસ્પર રક્ષણ માટે ધર્મસંધિ કરે છે. રીંછ સૂઈ જાય ત્યારે સિંહ રાજાને વિશ્વાસઘાત માટે ઉશ્કેરે છે; રીંછ જાગીને કહે છે કે ‘વિશ્વાસઘાત’ અત્યંત ભારે પાપ છે. પછી સિંહના વચનથી રાજા સૂતા રીંછને નીચે પાડી દે છે; તે પુણ્યબળે બચી જાય છે અને પોતે ભૃગુવંશીય ઋષિ ધ્યનકાષ્ઠ રીંછરૂપે હોવાનું પ્રગટ કરી, નિર્દોષ સૂતા જીવને હાનિ કરવા બદલ રાજાને ઉન્માદનો શાપ આપે છે. પછી સિંહ પણ યક્ષ તરીકે પ્રગટ થાય છે—કુબેરનો સચિવ ભદ્રનામ, ગૌતમના શાપથી સિંહ બન્યો હતો; ધ્યનકાષ્ઠ સાથે સંવાદથી શાપમુક્ત થઈ યક્ષરૂપ પામે છે. ઉન્મત્ત ધર્મગુપ્તને મંત્રીઓ નંદ પાસે લઈ જાય છે; નંદ ઋષિ જૈમિનીને પૂછે છે. જૈમિની સેતુ નજીક દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન અને રામનાથ (શિવ) પૂજન જણાવે છે—આ તીર્થ મહાદોષો પણ ધોઈ નાખે છે. નંદ ત્યાં નિયમપૂર્વક સ્નાન-પૂજા કરાવે છે અને ધર્મગુપ્તનો ઉન્માદ તરત શમિ જાય છે; તે દાન-ભૂમિદાન કરીને ફરી ધર્મથી રાજ્ય કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ કથા સાંભળવી પણ પાવન છે; સ્નાન પહેલાં “ધનુષ્કોટિ” ત્રણ વાર ઉચ્ચારવાથી ઉત્તમ ફળ મળે છે।
Adhyaya 33
धनुष्कोटि-माहात्म्यं (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Expiation through the Dhanuṣkoṭi Tīrtha
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓના પ્રશ્નથી પ્રેરિત સૂત સેતુ-પ્રદેશમાં આવેલા ધનુષ્કોટિ તીર્થનું ગુહ્ય અને અદભુત વૈભવ વર્ણવે છે. શ્રૌતકર્મમાં નિપુણ રૈભ્યના પુત્રો અર્વાવસુ અને પરાવસુ રાજા બૃહદ્દ્યુમ્નના દીર્ઘ સત્ત્રયજ્ઞમાં નિર્દોષ વિધિથી સહાય કરે છે. પરંતુ પરાવસુ રાત્રે વનમાં પરત ફરતાં હરણની ભ્રાંતિથી પિતાનો વધ કરી બેસે છે; તેથી બ્રહ્મહત્યાસદૃશ મહાપાતકનો ભયંકર દોષ ઊભો થાય છે. પ્રાયશ્ચિત્ત માટે બંને ભાઈ જવાબદારી વહેંચે છે—યજ્ઞકાર્ય ચાલુ રહે તે માટે મોટો પરાવસુ યજ્ઞમાં રહે છે અને નાનો અર્વાવસુ તેના સ્થાને દીર્ઘ વ્રત સ્વીકારે છે. છતાં સમાજ અને રાજદરબારની પ્રતિક્રિયાથી નિર્દોષ અર્વાવસુ બહિષ્કૃત થાય છે; તે કઠોર તપ કરીને દેવદર્શન પામે છે. દેવો જણાવે છે કે સેતુ-પ્રદેશના ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન વિશેષ ઉપાય છે—તે પંચમહાપાતક સહિત મોટા દોષોનો નાશ કરે છે અને લોકકલ્યાણ તથા મોક્ષફળ આપે છે. પરાવસુ નિયત સંકલ્પથી ત્યાં સ્નાન કરે છે અને આકાશવાણીથી દોષક્ષયની ઘોષણા સાંભળે છે; પછી સમાધાન થાય છે. ફલશ્રુતિમાં અધ્યાયનું પાઠ-શ્રવણ અને ધનુષ્કોટિ-સ્નાનથી ઘોર દુઃખ અને દોષ શમે છે એમ કહેવાયું છે.
Adhyaya 34
धनुष्कोटिप्रशंसनम् (Praise of Rāma-dhanus-koṭi) — Sṛgāla–Vānara Saṃvāda and the Expiatory Bath
આ અધ્યાયમાં સૂત ‘ઇતિહાસ’ રૂપે દક્ષિણ સમુદ્રમાં આવેલા શ્રી રામ-ધનુષ્કોટિ તીર્થની મહિમા વર્ણવે છે. શ્મશાનભૂમિમાં જાતિસ્મર એવા બે પ્રાણી—શૃગાળ અને વાનર—મળે છે; તેઓ પૂર્વજન્મે માનવ મિત્ર હતા. વાનર શૃગાળની દયનીય સ્થિતિ અને હીન આહારનું કારણ પૂછે છે. શૃગાળ કહે છે કે પૂર્વજન્મે તે વેદશર્મા નામનો વિદ્વાન બ્રાહ્મણ હતો, પરંતુ બ્રાહ્મણને વચન આપીને પણ દાન ન આપ્યું; ‘પ્રતિશ્રુત્ય-અપ્રદાન’ દોષથી પુણ્ય નાશ પામ્યું અને શૃગાળયોનિ મળી—વચનભંગની ગંભીરતા અહીં કઠોર રીતે સમજાવવામાં આવે છે. પછી શૃગાળ વાનરનું કારણ પૂછે છે. વાનર સ્વીકારે છે કે પૂર્વજન્મે તે વેદનાથ નામનો બ્રાહ્મણ હતો અને બ્રાહ્મણના ઘરમાંથી શાક-ભાજી ચોરી હતી. ગ્રંથ ‘બ્રહ્મસ્વ-હરણ’ (બ્રાહ્મણની સંપત્તિની ચોરી)ને અત્યંત ઘોર પાપ ગણાવી નરકભોગ પછી પશુયોનિ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહે છે. મુક્તિ માટે બંને ભસ્મલિપ્ત, ત્રિપુંડ્રધારી, રુદ્રાક્ષયુક્ત સિદ્ધ સિંધુદ્વીપ મુનિ પાસે જાય છે. મુનિ તેમની પૂર્વકથા નિશ્ચિત કરીને દક્ષિણ સમુદ્રમાં શ્રી રામ-ધનુષ્કોટિ પર સ્નાનને પ્રાયશ્ચિત્ત અને શુદ્ધિનો ઉપાય જણાવે છે. તીર્થમહિમા સાબિત કરવા તે યજ્ઞદેવના પુત્ર સુમતિની કથા કહે છે—કુસંગથી ચોરી, મદ્યપાન વગેરેમાં પડી બ્રહ્મહત્યાએ સુધી જાય છે; બ્રહ્મહત્યા-રૂપિણી શક્તિ તેને પીછો કરે છે. અંતે દુર્વાસા ઋષિ કહે છે કે શ્રી રામ-ધનુષ્કોટિ સ્નાનથી મહાપાપોથી પણ શીઘ્ર મુક્તિ મળે છે. આમ અધ્યાય વચનપાલન, અચૌર્ય, ઋષિવચનનું પ્રામાણ્ય અને તીર્થસ્નાન-પ્રાયશ્ચિત્તને એકત્ર ઉપદેશે છે.
Adhyaya 35
धनुष्कोटिस्नानमाहात्म्यं — The Māhātmya of Bathing at Dhanuṣkoṭi
આ અધ્યાયમાં તીર્થસેવા દ્વારા પ્રાયશ્ચિત્તનું તાત્ત્વિક વર્ણન બહુ-વાણી સંવાદરૂપે આવે છે. યજ્ઞદેવ દુર્વાસાને પૂછે છે—દુર્વિનીત નામના બ્રાહ્મણે મોહ અને કામવશ માતૃસીમાનું ઉલ્લંઘન કરીને મહાપાતક કર્યું; તે કેવી રીતે શુદ્ધ થયો? દુર્વાસા તેની પૃષ્ઠભૂમિ કહે છે—પાંડ્ય પ્રદેશનો તે બ્રાહ્મણ દુર્ભિક્ષથી ગોકર્ણ ગયો, ત્યાં પતન થયું; પછી પશ્ચાત્તાપથી ઋષિઓ પાસે શરણ ગયો. કેટલાકે તેને નકાર્યો, પરંતુ વ્યાસે કરુણાથી માર્ગ બતાવ્યો. વ્યાસે દેશ-કાળવિશેષ વ્રત નિર્ધાર્યું—માતાસહિત રામસેતુ/ધનુષ્કોટિ જવું, માઘ માસમાં સૂર્ય મકરસ્થ હોય ત્યારે સંયમ રાખવો, અહિંસા અને વૈરત્યાગ કરવો, એક મહિના સુધી સતત સ્નાન અને ઉપવાસ કરવો. તેથી પુત્ર અને માતા બંનેની શુદ્ધિ થાય છે. પછી ગૃહસ્થધર્મમાં પુનઃપ્રવેશ માટે વ્યાસનું આચાર-ઉપદેશ—અહિંસા, સંધ્યા તથા નિત્યકર્મ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, અતિથિ-ગુરુ-વૃદ્ધસન્માન, શાસ્ત્રાધ્યયન, શિવ-વિષ્ણુભક્તિ, મંત્રજપ, દાન અને શૌચાચાર. બીજા પ્રકરણમાં સિંધુદ્વીપ કહે છે—યજ્ઞદેવ પોતાના પુત્રને બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપમોચન માટે ધનુષ્કોટિ લાવે છે; ત્યાં અશરીરી વાણી મુક્તિની પુષ્ટિ કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ અધ્યાયનું શ્રવણ કે પાઠ કરવાથી ધનુષ્કોટિસ્નાનનું ફળ મળે છે અને યોગિસમૂહોને પણ દુર્લભ એવી મોક્ષસદૃશ સ્થિતિ શીઘ્ર પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 36
धनुष्कोटि-माहात्म्यम् (Dhanushkoti Māhātmya: Bathing Merit and Mahālaya Śrāddha)
આ અધ્યાયમાં સૂત અને ઋષિઓના સંવાદ દ્વારા ધર્મોપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. ‘દુરાચાર’ નામના બ્રાહ્મણના દૃષ્ટાંતથી ‘સંગ-ધર્મ’ સમજાવવામાં આવે છે—મહાપાતકીઓની દીર્ઘ સંગતથી બ્રાહ્મણનું પુણ્ય અને પ્રતિષ્ઠા ક્રમે ક્ષીણ થાય છે; સાથે રહેવું, સાથે ભોજન કરવું અને સાથે શયન કરવાથી પાપની સમાનતા સુધી પહોંચે છે. પછી ધનુષ્કોટિ તીર્થની શક્તિ વર્ણવાય છે, જે શ્રીરામચંદ્રના ધનુષ સાથે સંકળાયેલું અને મહાપાતક-નાશિની કહેવાય છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી તત્કાળ પાપમોચન થાય છે અને વેતાળના બળજબરીના આવેશ જેવી પીડા પણ દૂર થાય છે—આ કથા દ્વારા દર્શાવાયું છે. આગળ ભાદ્રપદ કૃષ્ણપક્ષમાં મહાલય શ્રાદ્ધનું કાળવિધાન, તિથિ-વિશેષ ફળ, તથા અવગણનાથી દોષ જણાવાયા છે. યથાશક્તિ વેદજ્ઞ અને સદાચારિ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાનું મુખ્ય ગણાયું છે. અંતે ધનુષ્કોટિ-માહાત્મ્યનું શ્રવણ/જ્ઞાન પાપનાશક અને મુક્તિમાં સહાયક—એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 37
Kṣīrakuṇḍa–Kṣīrasaras Māhātmya (Origin and Merit of the Milk-Tīrtha)
અધ્યાય ૩૭માં એકત્રિત ઋષિઓ સૂતજીને પૂછે છે—ચક્રતીર્થ પાસે અગાઉ ઉલ્લેખિત ક્ષીરકુંડનું ઉત્પત્તિ-વર્ણન અને મહિમા શું છે. સૂત કહે છે કે આ તીર્થ દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે ફુલ્લગ્રામમાં સ્થિત છે અને રામના સેતુ-કાર્ય સાથે સંકળાયેલ હોવાથી પવિત્ર છે. તેના દર્શન, સ્પર્શ, ધ્યાન અને સ્તુતિપાઠથી પાપ નાશ પામે છે અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી મુદગલ ઋષિની કથા આવે છે. તેઓ નારાયણને પ્રસન્ન કરવા વેદવિધિ મુજબ યજ્ઞ કરે છે; વિષ્ણુ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ હવિ સ્વીકારે છે અને વર આપે છે. મુદગલ પ્રથમ નિષ્કપટ, અચલ ભક્તિ માગે છે; તેમજ સાધન ન હોવા છતાં દિવસમાં બે વાર પયો-હોમ કરવાની ક્ષમતા પ્રાર્થવે છે. વિષ્ણુ વિશ્વકર્માને બોલાવી સુંદર સરોવર બનાવડાવે છે અને સુરભીને દરરોજ તેને દૂધથી ભરવા આદેશ આપે છે. તેથી તીર્થ ‘ક્ષીરસરસ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે; અહીં સ્નાન કરનારના મહાપાપ નાશ પામે છે અને મુદગલને જીવનાંતમાં મુક્તિ મળે છે. અંતે કદ્રૂ સંબંધિત કારણકથા અને ફલશ્રુતિ—આ અધ્યાયનું પાઠ/શ્રવણ ક્ષીરકુંડ-સ્નાનનું ફળ આપે છે.
Adhyaya 38
Kadrū–Vinatā Saṃvāda, Garuḍa-Amṛtāharaṇa, and Kṣīra-kuṇḍa Praśaṃsā (कद्रू-विनता संवादः, गरुडामृताहरणम्, क्षीरकुण्डप्रशंसा)
ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—કદ્રૂ ક્ષીર-કુંડમાં નિમજ્જનના બંધનમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થઈ અને વિનતા કયા કપટી શરતથી દાસી બની? સૂત કૃતયુગનો પ્રસંગ કહે છે—કશ્યપની પત્નીઓ કદ્રૂ અને વિનતા; વિનતાથી અરુણ અને ગરુડ જન્મ્યા, જ્યારે કદ્રૂથી વાસુકિ પ્રમુખ અનેક નાગો થયા. ઉચ્છૈઃશ્રવસ ઘોડો જોઈ પૂંછડીના રંગ પર શરત લાગી; કદ્રૂએ નાગપુત્રોને પૂંછડી કાળી કરવા આદેશ આપી છેતરપિંડી કરી, અને તેઓ ન માને ત્યારે શાપ આપ્યો—જે આગળ રાજસર્પયજ્ઞમાં તેમના વિનાશનું સૂચન કરે છે. વિનતા હારીને દાસી બની; ગરુડે કારણ જાણી માતાની મુક્તિનો ઉપાય શોધ્યો. નાગોએ દેવામૃત માગ્યું. વિનતાએ ગરુડને ધર્મમર્યાદા સમજાવી—અમૃત પોતે ન પીવું અને બ્રાહ્મણને હાનિ ન કરવી. ગરુડે કશ્યપનો પરામર્શ લીધો; શાપિત વૈરી હાથી અને કાચબાને ભક્ષી બળ મેળવ્યું, અને વાલખિલ્ય ઋષિઓને કષ્ટ ન થાય એમ ડાળી અન્યત્ર મૂકી. પછી દેવતાઓને સામનો કરી અમૃત લાવ્યો; વિષ્ણુએ વર આપી ગરુડને પોતાનું વાહન સ્થાપ્યું. ઇન્દ્રે અમૃત પરત લેવા સંધિ કરી; અંતે વિનતા દાસ્યમાંથી મુક્ત થઈ. અંતમાં ક્ષીર-કુંડ વ્રત (ત્રણ દિવસ ઉપવાસ અને સ્નાન)ની પ્રશંસા છે, અને પાઠ-શ્રવણથી મહાદાન સમાન પુણ્ય મળે એવી ફલશ્રુતિ કહે છે।
Adhyaya 39
कपितीर्थ-माहात्म्य तथा रंभा-शापमोचन (Kapitīrtha Māhātmya and Rambhā’s Release from the Curse)
આ અધ્યાય બે પ્રવાહમાં વર્ણિત છે. પ્રથમ સૂત કપિતીર્થની ઉત્પત્તિ અને તેની વિધિ-ફળદાયિતા કહે છે. રાવણ વગેરે બળો પર વિજય પછી ગંધમાદન પર્વત પર વાનરોએ સર્વલોકહિતાર્થે આ તીર્થ રચ્યું; ત્યાં સ્નાન કરીને તેમણે વર પ્રાપ્ત કર્યા. પછી શ્રીરામે વિશેષ વર આપ્યો—કપિતીર્થ-સ્નાનનું ફળ ગંગાસ્નાન અને પ્રયાગસ્નાન સમાન, સર્વ તીર્થોના સમસ્ત પુણ્ય સમાન, અગ્નિષ્ટોમાદિ સોમયાગ, ગાયત્રી સહિત મહામંત્રજપ, ગોદાનાદિ મહાદાન, વેદપારાયણ અને દેવપૂજા જેટલું થાય છે. દેવો અને ઋષિઓ એકત્ર થઈ તીર્થની અપ્રતિમ મહિમા ગાય છે અને મોક્ષાર્થીઓએ નિશ્ચયે ત્યાં જવું જોઈએ એવો ઉપદેશ આપે છે. બીજા ભાગમાં રંભાના શાપ અને શાપમોચનની કથા આવે છે. કુશિકવંશીય વિશ્વામિત્ર પૂર્વે રાજા હતા; વસિષ્ઠના બ્રહ્મતેજથી પરાજિત થઈ બ્રાહ્મણ્યસિદ્ધિ માટે તેમણે ઘોર તપ કર્યું. તેમના તપમાં વિઘ્ન પાડવા દેવોએ અપ્સરા રંભાને મોકલી; યુક્તિ જાણી વિશ્વામિત્રે તેને દીર્ઘકાળ શિલારૂપ થવાનો શાપ આપ્યો અને બ્રાહ્મણના હસ્તે જ મુક્તિ થશે એમ કહ્યું. પછી અગસ્ત્યના શિષ્ય શ્વેતને એક રાક્ષસી પીડે છે; દૈવી ક્રિયાથી તે શિલા ઉડીને કપિતીર્થમાં પડે છે. તીર્થસ્પર્શથી રંભા સ્વરૂપ પાછું પામે છે, દેવો દ્વારા સન્માનિત થઈ સ્વર્ગે જાય છે અને કપિતીર્થની સ્તુતિ કરતાં રામનાથ તથા શંકરને વંદે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ અધ્યાયનું શ્રવણ કે પાઠ કપિતીર્થ-સ્નાનનું ફળ આપે છે.
Adhyaya 40
Gayatrī–Sarasvatī Sannidhāna at Gandhamādana and the Establishment of the Twin Kuṇḍas (गायत्रीसरस्वती-सन्निधानं तथा कुण्डद्वय-माहात्म्यम्)
અધ્યાયની શરૂઆતમાં સૂત ઋષિઓને કહે છે કે ગાયત્રી અને સરસ્વતીની પરંપરાનું શ્રવણ‑કીર્તન મુક્તિદાયક અને પાપનાશક છે. જે આનંદપૂર્વક ગાયત્રી‑સરસ્વતી તીર્થોમાં સ્નાન કરે છે, તે ગર્ભવાસના દુઃખથી બચી નિશ્ચિત મોક્ષ પામે છે. ઋષિઓ પૂછે છે—ગંધમાદન પર્વતે ગાયત્રી‑સરસ્વતીનું સન્નિધાન કેમ? સૂત કારણકથા કહે છે—પ્રજાપતિ બ્રહ્મા પોતાની પુત્રી વાક્ પ્રત્યે મોહિત થાય છે; વાક્ હરિણીરૂપ ધારણ કરીને ભાગે છે અને બ્રહ્મા તેના પીછે દોડે છે. દેવો આ નિષિદ્ધ આચરણની નિંદા કરે છે. ત્યારે શિવ વ્યાધરૂપે બ્રહ્માને બાણથી વિદ્ધ કરે છે; આઘાતમાંથી મહાજ્યોતિ પ્રગટ થઈ મૃગશીર્ષ નક્ષત્ર બને છે, અને શિવનું અનુસરણ ખગોળીય પ્રતીકરૂપે વર્ણવાય છે. બ્રહ્માના પતનથી વ્યાકુળ ગાયત્રી અને સરસ્વતી પતિની પુનઃસ્થાપના માટે ગંધમાદનમાં કઠોર તપ કરે છે—ઉપવાસ, ઇન્દ્રિયસંયમ, શિવધ્યાન અને પંચાક્ષર મંત્રજપ. સ્નાનાર્થે તેઓ પોતાના નામે બે કુંડ/તીર્થ રચે છે અને ત્રિસવન સ્નાન કરે છે. પ્રસન્ન શિવ પાર્વતી તથા દેવગણ સાથે પ્રગટ થઈ વર આપે છે; બ્રહ્માના શિરો જોડીને તેને ફરી ચતુર્મુખ સ્રષ્ટા તરીકે સ્થાપે છે. બ્રહ્મા અપરાધ સ્વીકારી ભવિષ્યમાં નિષિદ્ધ કર્મ ન થાય તેવી રક્ષા માગે છે; શિવ પ્રમાદ ન કરવા ઉપદેશ આપે છે. પછી શિવ દ્વિકુંડનું નિત્ય તારક માહાત્મ્ય જાહેર કરે છે—ત્યાં સ્નાનથી શુદ્ધિ, મહાપાતકનાશ, શાંતિ અને ઇષ્ટસિદ્ધિ મળે છે; વેદાધ્યયન કે નિત્યકર્મ વિનાના લોકોને પણ સમતુલ્ય ફળ મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—ભક્તિથી આ અધ્યાય સાંભળે કે વાંચે તો બંને તીર્થસ્નાનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 41
गायत्री-सरस्वतीतीर्थमाहात्म्य तथा कश्यपप्रायश्चित्तकथा (Glory of the Gayatrī–Sarasvatī Tīrthas and the Atonement Narrative of Kaśyapa)
આ અધ્યાયમાં સૂતજી ગાયત્રી–સરಸ್ವતી નામના યુગલ તીર્થોને કેન્દ્રમાં રાખી પાવન ઇતિહાસ કહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. પ્રથમ રાજા પરીક્ષિતની પ્રસિદ્ધ ઘટના આવે છે—શિકાર દરમિયાન ધ્યાનસ્થ ઋષિનું અપમાન કરીને તેમના ખભા પર મરેલો સાપ મૂકી દીધો; ઋષિપુત્ર શૃંગીએ શાપ આપ્યો કે સાતમા દિવસે તક્ષકના દંશથી રાજાનું મૃત્યુ થશે. રાજા રક્ષણના ઉપાયો કરે છે અને બ્રાહ્મણ-મંત્રિક કશ્યપ વિષનાશ માટે નીકળે છે. માર્ગમાં તક્ષક તેને અટકાવી વડવૃક્ષ દહન કરીને પોતાની ઘાતક શક્તિ બતાવે છે; કશ્યપ મંત્રબળથી વૃક્ષ અને તેના પર બેઠેલા મનુષ્યને પુનર્જીવિત કરે છે. તક્ષક ધન આપી કશ્યપને પાછો ફેરવે છે અને અંતે ફળમાં કીડારૂપે પ્રવેશી રાજાને દંશ કરીને મારી નાખે છે. પછી કશ્યપનું નૈતિક સંકટ વર્ણવાય છે. સમર્થ હોવા છતાં લોભથી વિષપીડિતનું રક્ષણ ન કરવાને કારણે સમાજ તેની નિંદા કરે છે; તે ઋષિ શાકલ્ય પાસે માર્ગદર્શન માગે છે. શાકલ્ય કઠોર ધર્મનિયમ કહે છે—જાણીને લોભવશ પ્રાણરક્ષા ન કરવી મહાપાતક સમાન દોષ છે અને સામાજિક તથા વૈદિક પરિણામો ભોગવવા પડે. પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે તેઓ દક્ષિણ સમુદ્રના સેતુ પ્રદેશમાં, ઘંડમાદન સંબંધિત સ્થાને આવેલા ગાયત્રી–સરಸ್ವતી તીર્થોમાં નિયમ સાથે સંકલ્પપૂર્વક સ્નાન કરવાની આજ્ઞા આપે છે. કશ્યપ ત્યાં સ્નાન કરતાં જ તત્કાળ શુદ્ધ થાય છે; દેવી ગાયત્રી અને સરસ્વતી પ્રગટ થઈ તીર્થનિવાસિની રૂપે પોતાનું પરિચય આપે છે, વરદાન આપે છે અને વિદ્યારૂપ તથા વેદમાતા તરીકે કશ્યપની સ્તુતિ સ્વીકારે છે. અંતે આ તીર્થોમાં સ્નાન અને મહિમાશ્રવણથી મહાન પાવન ફળ મળે એવી ફલશ્રુતિ કહેવામાં આવી છે.
Adhyaya 42
ऋणमोचन–देवतीर्थ–सुग्रीव–नल–नीलादि तीर्थमाहात्म्य (Release from Debts and the Glories of Key Setu Tīrthas)
આ અધ્યાયમાં શ્રીસૂત ઋષિઓને સેતુ-પ્રદેશના અનેક તીર્થોનું વૈભવ ક્રમશઃ વર્ણવે છે. પ્રથમ ‘ઋણમોચન’ તીર્થનું માહાત્મ્ય આવે છે—અહીં સ્નાનથી ઋષિ-ઋણ, દેવ-ઋણ અને પિતૃ-ઋણ એમ ત્રિવિધ ઋણોનું મોચન થાય છે. બ્રહ્મચર્યધર્મનું પાલન ન કરવું, યજ્ઞકર્મમાં ઉપેક્ષા અને સંતાન/પિતૃપરંપરાનું અવિરત ન રહેવું—આથી ઋણો ઉત્પન્ન થાય છે એમ સમજાવી, ઋણમોચનમાં સ્નાનને મુક્તિદાયક કહે છે. પછી પાંડવો સાથે સંબંધિત એક મહાતીર્થનું વર્ણન છે, જ્યાં પ્રાતઃ-સાયં સ્મરણને પણ મહાતીર્થ-સ્નાન સમાન ફળદાયક ગણાયું છે; તર્પણ, દાન અને બ્રાહ્મણભોજનને વિશેષ પુણ્યકર્મ તરીકે નિર્દેશ કરે છે. ત્યારબાદ દેવતીર્થ/દેવકુંડ અતિ દુર્લભપ્રાપ્ત હોવાનું કહી, ત્યાંનું સ્નાન મહાવૈદિક વિધિઓ સમાન ફળ આપનારું, પાપનાશક અને ઉચ્ચ લોકપ્રદ ગણાય છે. બે થી છ દિવસ નિવાસ અને વારંવાર સ્નાનને પણ અત્યંત પ્રભાવશાળી જણાવે છે. પછી સુગ્રીવતીર્થ—સ્નાન, સ્મરણ, ઉપવાસ, અભિષેક અને તર્પણથી સૂર્યલોકપ્રાપ્તિ, ઘોર પાપોનું પ્રાયશ્ચિત્ત અને મહાન કર્મફળની સિદ્ધિ થાય છે એમ કહે છે. નલતીર્થ અને નીલતીર્થ શુદ્ધિકારક અને મહાયજ્ઞ સમ ફળદાયક; નીલને અગ્નિપુત્ર અને સ્થાપક તરીકે ઉલ્લેખે છે. વાનરો દ્વારા સ્થાપિત અનેક તીર્થોની પરંપરા પછી અંતે વિભીષણ-તીર્થોનું માહાત્મ્ય—દુઃખ, રોગ, દરિદ્રતા, દુઃસ્વપ્ન અને નરકક્લેશ દૂર કરી વૈકુંઠસદૃશ અનાવૃત્તિ પદ આપે છે. ઉપસંહારમાં સેતુ/ગંધમાદન પ્રદેશ રામચંદ્રની આજ્ઞાથી દેવ, પિતૃ, ઋષિ આદિનો નિત્યનિવાસ હોવાનું અને આ વર્ણનનું પાઠ-શ્રવણ દુઃખનિવૃત્તિ તથા કૈવલ્યપ્રાપ્તિ કરાવે છે એવી ફલશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 43
रामनाथ-महालिङ्ग-माहात्म्यम् (Glory of the Rāmanātha Mahāliṅga)
આ અધ્યાયમાં શ્રીસૂત રામનાથ/રામેશ્વર મહાલિંગનું માહાત્મ્ય સુસંગત રીતે વર્ણવે છે. આરંભે ફલશ્રુતિ છે કે આ કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય પાપમુક્ત થાય છે, અને રામે પ્રતિષ્ઠિત લિંગનું એકવાર દર્શન પણ શિવસાયુજ્યરૂપ મોક્ષ આપનારું કહેવાયું છે. યુગગણના દ્વારા કલિયુગમાં ભક્તિસ્પર્શનું ફળ ઝડપી અને અનેકગણું થાય છે—એવો વિશેષ મહિમા સ્થાપિત થાય છે. ક્ષેત્રને સર્વ તીર્થો, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને પિતૃઓની સન્નિધિથી પરિપૂર્ણ બતાવવામાં આવ્યું છે. સ્મરણ, સ્તુતિ, પૂજા અને નામોચ્ચાર માત્રને દુઃખ, ભય અને પરલોકદંડથી રક્ષણ આપતી ધર્મ-પ્રક્રિયા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. દર્શન કે કીર્તનથી મહાપાતકો નાશ પામે છે એવી વિસ્તૃત ફલશ્રુતિ પણ આપવામાં આવી છે. પછી મહાલિંગકેન્દ્રિત અષ્ટવિધ ભક્તિ જણાવે છે—ભક્તસેવા, પ્રીતિપૂર્વક પૂજા, વ્યક્તિગત ઉપાસના, દેવ માટે દેહશ્રમ, માહાત્મ્યનું ધ્યાનપૂર્વક શ્રવણ, ભક્તિજન્ય દેહભાવ, સતત સ્મરણ, અને લિંગપરાયણ જીવનવૃત્તિ—અને તે સર્વ વર્ગ માટે સુલભ છે એમ કહે છે. અંતે મંદિરનિર્માણ તથા દૂધ, દહીં, ઘી, પંચગવ્ય, રસ, સુગંધિત જળથી અભિષેક, વેદપાઠ સહિત, અને વિવિધ લોક/ફળનું વર્ણન કરીને—નિરંતર સેવાથી ઐહિક સમૃદ્ધિ અને પરમ મુક્તિ મળે છે એવો ઉપસંહાર કરે છે.
Adhyaya 44
रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, कुबेरजलदर्शनविधि, तथा रामस्तोत्रफलश्रुति (Rāmeśvara Liṅga-Installation, Kubera’s Vision-Water Rite, and the Fruit of Rāma-Stotra)
આ અધ્યાયમાં સૂત ઋષિઓને બહુભાગીય ધર્મતત્ત્વસભર રામકથા સંભળાવે છે. રામ સમુદ્રસીમાએ પહોંચી સેતુ બાંધે છે અને લંકામાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યાં મુખ્ય રાક્ષસ સેનાપતિઓ સાથે ઘોર યુદ્ધો થાય છે; નાગાસ્ત્રથી બંધાયેલા રામ-લક્ષ્મણને ગરુડ મુક્ત કરે છે, અને પછી માતલી તથા ઐન્દ્ર રથ જેવી દિવ્ય સહાયથી ઇન્દ્રજિત અને રાવણનો સંહાર થાય છે. પછી કથા વિધિ-તંત્ર તરફ વળે છે—વિભીષણ કુબેર દ્વારા મોકલાયેલ મંત્રપૂત જળ દર્શાવે છે. તે જળ આંખોમાં લગાવવાથી અંતર્હિત (છુપાયેલા) જીવો દેખાય છે અને યુદ્ધમાં દૃષ્ટિ-સ્પષ્ટતા તથા વ્યૂહાત્મક નિશ્ચિતતા મળે છે. વિજય પછી દંડકારણ્યમાંથી અગસ્ત્યપ્રમુખ મુનિઓ આવી વિસ્તૃત રામસ્તોત્રનું પઠન કરે છે; તેની ફલશ્રુતિ રક્ષા અને પાવનતા આપે છે. અંતે રાવણવધથી રહેલા પાપ વિષે રામ પૂછે ત્યારે મુનિઓ લોકસંગ્રહાર્થે ગંધમાદન પર શિવાર્ચન અને લિંગપ્રતિષ્ઠાનો વિધાન કરે છે. હનુમાન કૈલાસથી લિંગ લાવી “રામેશ્વર”ની સ્થાપના અને પૂજા થાય છે; તેના દર્શન-સેવાનું મહાપુણ્ય વર્ણવાયું છે.
Adhyaya 45
हनूमद्विषाद-रामोपदेशः (Hanumān’s Distress and Rāma’s Instruction at Setu)
આ અધ્યાયમાં સેતુ પર લિંગ-પ્રતિષ્ઠા સમયે થતો તત્ત્વ-નીતિસભર સંવાદ વર્ણવાયો છે. હનુમાન તપસ્યા કરીને કૈલાસથી શિવકૃપા મેળવી શુભ લિંગ ઝડપથી લાવે છે; પરંતુ ત્યાં રામ ઋષિઓ અને દેવસાક્ષી સાથે સીતાએ બનાવેલા રેતીના લિંગ (સૈકત-લિંગ)ની પૂજા અને પ્રતિષ્ઠા પહેલેથી જ કરી રહ્યા છે તે જોઈ દુઃખી થાય છે. તેને પોતાની સેવા અવગણાઈ એમ લાગી શોક, આત્મનિંદા અને ક્રોધ વ્યક્ત કરે છે અને દેહત્યાગ સુધી વિચાર કરે છે. રામ તેને સ્થિર કરતો ઉપદેશ આપે છે—આત્મા કર્મજન્ય જન્મ-મરણથી ભિન્ન છે; ત્રણ શરીરથી પર નિર્ગુણ અદ્વૈત આત્મતત્ત્વનું ચિંતન કરવાનું કહે છે. સત્ય, અહિંસા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, પરદોષ શોધવાનું ટાળવું અને નિયમિત દેવપૂજા જેવા આચારધર્મ સમજાવે છે; દેહસુખની ભ્રાંતિને અશુચિતા અને અનિત્યતાના વિચારથી તોડી વૈરાગ્ય જગાવે છે. પછી સમયની મર્યાદા કારણે સીતાના સૈકત-લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરવી પડી એમ રામ સમજાવે છે અને હનુમાન લાવેલા કૈલાસ-લિંગની પણ સ્થાપના કરવાનો વચન આપે છે. હનૂમદીશ્વર અને રાઘવેશ્વરનાં દર્શન-સંબંધ તથા તીર્થફળની રીત જણાવાય છે; અનેક લિંગોના વર્ણન પછી શિવનું “એકાદશરૂપ” નિત્ય સન્નિધિરૂપે પ્રગટ થાય છે. અંતે હનુમાન રેતીનું લિંગ ઉખેડવા પ્રયત્ન કરે છે, નિષ્ફળ જઈ અતિશ્રમથી રક્તસ્રાવ સાથે પડી જાય છે; ત્યારે રામ, લક્ષ્મણ, સીતા અને વાનરો કરુણાથી તેની પાસે આવે છે.
Adhyaya 46
Hanūmat-stuti, Hanūmat-kuṇḍa-māhātmya, and Setu-liṅga Context (हनूमत्स्तुति-हनूमत्कुण्डमाहात्म्य-सेतुलिङ्गप्रसङ्गः)
આ અધ્યાયમાં ત્રણ પરસ્પર જોડાયેલા પ્રસંગો આવે છે. પ્રથમ ભાગમાં મૂર્ચ્છિત હનુમાનને જોઈ શ્રીરામ લંકા-મિશનમાં કરેલા તેના સેવાકર્મો યાદ કરે છે—સમુદ્રલંઘન, મૈનાક અને સુરસા સાથે મુલાકાત, છાયા પકડી લેતી રાક્ષસીનો પરાજય, લંકામાં પ્રવેશ, સીતાની શોધ, ચૂડામણિ પ્રાપ્ત કરવી, અશોકવાટિકાનો વિનાશ, રાક્ષસો અને સેનાપતિઓ સાથે યુદ્ધ, અને પાછા ફરવું. રામનો વિલાપ ધર્મઘોષ બને છે: ભક્ત વિના રાજ્ય, સગપણ, અહીં સુધી કે જીવન પણ નિરર્થક; ભક્તિ અહીં જોખમ સામે ઊભી રહેતી દેહધારી નિષ્ઠા રૂપે પ્રગટે છે. બીજા ભાગમાં હનુમાન ચેતનામાં આવી રામને હરિ-વિષ્ણુ તથા નરસિંહ, વરાહ, વામન વગેરે અનેક અવતારરૂપે સ્તુતિ કરે છે. પછી સીતાની સ્તુતિ શ્રી/લક્ષ્મી, પ્રકૃતિ, વિદ્યા અને કરુણામયી માતૃશક્તિ તરીકે તત્ત્વસભર રીતે કરે છે. આ સ્તોત્રને પાપનાશક કહેવામાં આવ્યું છે; પાઠ કરનારને લોકિક સિદ્ધિ અને અંતે મુક્તિનું ફળ જણાવાયું છે. ત્રીજા ભાગમાં સ્થાનમાહાત્મ્ય: લિંગ વિષે કરેલું અતિક્રમ મહાદેવતાઓ પણ પાછું ફેરવી શકતા નથી એમ રામ કહે છે; જ્યાં હનુમાન પડ્યા ત્યાં “હનુમત્કુંડ” નામ અને કીર્તિ સ્થાપે છે. ત્યાંનું સ્નાન મહાનદીઓના તીર્થથી પણ શ્રેષ્ઠ ફળદાયક, અને કિનારે શ્રાદ્ધ તથા તિલોદક આપવાથી પિતૃઓને વિશેષ લાભ થાય એમ વિધાન છે. અંતે સેતુ નજીક પ્રતિષ્ઠાકર્મ અને પાઠ-શ્રવણથી શુદ્ધિ તથા શિવલોકમાં માન મળવાની ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 47
Rāvaṇa-vadha-hetukā Brahmahatyā-śāntiḥ — Rāmeśvara-liṅga-pratiṣṭhā ca (Chapter 47)
અધ્યાયના આરંભે ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—રાવણ તો સામાન્ય રીતે રાક્ષસ ગણાય છે, તો તેના વધ પછી રાઘવ રામને બ્રહ્મહત્યા-દોષ કેમ લાગ્યો? સૂત પુલસ્ત્યવંશનું વર્ણન કરે છે—બ્રહ્માજાત પુલસ્ત્યના પુત્ર વિશ્રવા. વિશ્રવાનો સુમાલી રાક્ષસની પુત્રી કૈકસી સાથે સંયોગ થયો અને રાવણ (દશગ્રીવ), કુંભકર્ણ, વિભીષણ તથા શૂર્પણખા જન્મ્યા. અશુભ સંધ્યાકાળે આવેલી કૈકસીને વિશ્રવાએ કહ્યું કે પુત્રો ઉગ્ર રાક્ષસ થશે, પરંતુ અંતિમ વિભીષણ ધર્માત્મા અને શાસ્ત્રજ્ઞ થશે. પછી જણાવાય છે કે વિશ્રવા અને પુલસ્ત્યના કારણે રાવણ તથા કુંભકર્ણનો બ્રાહ્મણ વંશ સાથે સંબંધ છે; તેથી તેમના વધથી રામને બ્રહ્મહત્યા સમાન અશૌચ/મલિનતા થાય છે. તેની શાંતિ માટે રામ વૈદિક વિધિથી રામેશ્વર (રામનાથ) લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને બ્રહ્મહત્યા-વિમોચન કરતું તીર્થ સ્થાપિત થાય છે. ક્ષેત્રમાં આદિત્ય, સોમ, અગ્નિ, યમ, વરુણ, વાયુ, કુબેર વગેરે દેવતાઓ તથા વિનાયક, કુમાર, વીરભદ્ર અને શિવગણોની દિશાનુસાર ઉપસ્થિતિ વર્ણવાય છે. એક પ્રબળ બ્રહ્મહત્યાને ભૂગર્ભ ગહ્વરમાં બંધ કરી ઉપર ન ઊઠે તે માટે ભૈરવને રક્ષક રૂપે સ્થાપે છે. અંતે રામ બ્રાહ્મણ ઋત્વિજોની વ્યવસ્થા કરીને ગામો, ધન, આભૂષણો, વસ્ત્રો વગેરે દાન આપી નિત્યપૂજા ચાલુ રાખે છે. ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ અધ્યાયનું પઠન-શ્રવણ પાપનાશ કરે છે અને હરિસાયુજ્ય આપે છે.
Adhyaya 48
अध्याय ४८: रामनाथसेवा-माहात्म्यं तथा ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तोपदेशः (Chapter 48: The Glory of Service to Rāmanātha and Instruction on Expiation for Major Transgressions)
સૂત મુનિઓને એક તીર્થકથા રૂપે નૈતિક પ્રસંગ સંભળાવે છે. વેદજ્ઞ અને કર્મકાંડી પાંડ્ય રાજા શંકર શિકાર માટે ભયંકર વનમાં જાય છે અને શાંત તપસ્વી મુનિને પશુ સમજી મારી નાખે છે; પછી મુનિની પત્નીને પણ મારી નાખતાં બ્રહ્મહત્યા તથા સ્ત્રીહત્યા જેવા મહાપાપો એકત્ર થાય છે. તેમનો પુત્ર જાંગલ (શાકલ્યનો પુત્ર) શોક કરે છે; ત્યાં ભેગા થયેલા ઋષિઓ મૃત્યુની અનિવાર્યતા, કર્મકારણભાવ અને ઉપનિષદોમાં પ્રતિપાદિત અદ્વૈત બ્રહ્મનું સ્મરણ કરાવી તેને સાંત્વના આપે છે. ઋષિઓ વ્યવહારુ ઉપાય પણ જણાવે છે: અસ્થિઓ એકત્ર કરી શ્રાદ્ધ વગેરે ક્રિયાઓ કરવી અને રામસેતુ નજીક રામનાથના ક્ષેત્રમાં અવશેષો સ્થાપિત કરીને શુદ્ધિ મેળવવી. જાંગલ આ વિધિઓ પૂર્ણ કરે છે અને પછી સ્વપ્નદર્શન દ્વારા માતા-પિતા વિષ્ણુસદૃશ તેજસ્વી રૂપે દેખાઈ તેમની શુભ પરલોકગતિનો સંકેત આપે છે. પછી ઋષિઓ રાજાને દોષિત ઠેરવી પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે આત્મદાહની માંગ કરે છે. રાજા અગ્નિમાં પ્રવેશવા જાય ત્યારે અશરીરી વાણી તેને અટકાવે છે અને નિયમબદ્ધ વિકલ્પ પ્રાયશ્ચિત્ત આપે છે: એક વર્ષ સુધી દિવસમાં ત્રણ વખત રામે સ્થાપિત કરેલા લિંગ રામનાથની ભક્તિપૂર્વક સેવા—પ્રદક્ષિણા, સાષ્ટાંગ નમસ્કાર, ઘી-દૂધ-મધથી અભિષેક, નૈવેદ્ય/પાયસ અર્પણ અને તલના તેલનો દીપપૂજન. આ સેવા મહાપાપો પણ નાશ કરે છે; શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ-પાઠથી શુદ્ધિ અને રામનાથપ્રાપ્તિ થાય છે. રાજા આ વ્રત પાળીને રાજ્યમાં સ્થિરતા મેળવે છે અને સમૃદ્ધિથી શાસન કરે છે.
Adhyaya 49
स्तोत्राध्यायः — Rāmanātha (Rāmeśvara) Stotra and Phalaśruti
સૂત મહાપુણ્ય એવા સ્તોત્રાધ્યાયનો પરિચય આપે છે—પ્રતિષ્ઠિત લિંગમાં રામનાથ (રામેશ્વર) શિવની સ્તુતિ તેનું કેન્દ્ર છે. રામ, લક્ષ્મણ, સીતા, સુગ્રીવ અને અન્ય વાનરો, પછી દેવો અને ઋષિઓ ક્રમશઃ સ્તોત્રો અર્પે છે; શિવને શૂલિન, ગંગાધર, ઉમાપતિ, ત્રિપુરઘ્ન જેવા ભક્તિપરક ઉપાધિઓથી અને સાક્ષી, સત્-ચિત્-આનંદ, નિર્લેપ, અદ્વય જેવા તત્ત્વવાચક વિશેષણોથી વર્ણવે છે. લક્ષ્મણ જન્મોજન્મ અડગ ભક્તિ, વૈદિક આચરણમાં નિષ્ઠા અને ‘અસત્-માર્ગ’નો ત્યાગ માગે છે. સીતા પતિવ્રતા-ધર્મની રક્ષા અને શુદ્ધ ભાવના પ્રાર્થવે છે. સુગ્રીવ, વિભીષણ અને વાનરો સંસારને ભય-રોગ-ક્રોધ-લોભ-મોહથી ભરેલા સાગર/વન સમાન કહી ઉદ્ધાર માગે છે; દેવ-ઋષિઓ કહે છે કે ભક્તિ વિના કર્મકાંડ, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને તપ નિષ્ફળ છે, જ્યારે એક વાર દર્શન/સ્પર્શ/નમસ્કાર પણ પરિવર્તનકારી છે. શિવ સ્તોત્રની પ્રશંસા કરીને ફલશ્રુતિ જણાવે છે—પાઠ અથવા શ્રવણથી પૂજાફળ અને મહાપુણ્ય મળે છે, જે અદભુત તીર્થસેવા અને રામસેતુ-નિવાસ સમાન ગણાય છે. સતત કીર્તનથી જરા-મરણનો બંધન છૂટે છે અને અંતે રામનાથ સાથે સાયુજ્ય-મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 50
सेतुमाधववैभवम् (The Glory of Setumādhava and the Test of Royal Devotion)
સૂતે કહ્યું—મથુરાના સોમવંશીય રાજા પુણ્યનિધિ (ગુણનિધિ) તીર્થયાત્રા માટે રામસેતુ ગયા. ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરીને તેમણે રામનાથનું પૂજન કર્યું અને વિધિપૂર્વક વ્રત-કર્મ તથા દાન કર્યા; તેમાં તુલાપુરુષ પ્રકારનું દાન પણ હતું. ત્યાં એક આઠ વર્ષની અનાથ કન્યાએ કઠોર શરતો સાથે દત્તક અને રક્ષણ માગ્યું; રાજા અને રાણી વિંધ્યાવળીએ તેને પુત્રીરૂપે સ્વીકારી. પછી દેવી લક્ષ્મીએ રમૂજી વિવાદના બહાને રાજભક્તિની પરીક્ષા ગોઠવી અને વિષ્ણુ બ્રાહ્મણ-તપસ્વીના વેશમાં આવ્યા. વેશધારી વિષ્ણુ કન્યાનો હાથ બળપૂર્વક પકડી લઈ જવા લાગ્યા ત્યારે તે રડી ઊઠી; રાજાએ પોતાની રક્ષણ-પ્રતિજ્ઞા નિભાવી તે ‘બ્રાહ્મણ’ને બાંધી રામનાથના પ્રાંગણમાં બંધ કર્યો. રાત્રે સ્વપ્નમાં રહસ્ય ખુલ્યું—બંધાયેલો શંખ-ચક્ર-ગદા-પદ્મ-માલાધારી વિષ્ણુ છે અને કન્યા મહાલક્ષ્મી. સવારે રાજાએ દેવને ઓળખી સ્તોત્રોથી પૂજા કરી અને બંધનના અપરાધ માટે ક્ષમા માગી. વિષ્ણુએ કહ્યું—આ કર્મ મને પ્રિય છે, કારણ કે પ્રતિજ્ઞાપાલનથી ભક્તિ સિદ્ધ થઈ; લક્ષ્મીએ સ્થિર રાજ્ય, ચરણોમાં અચલ ભક્તિ અને પુનરાવર્તન વિના મુક્તિ એવા વર આપ્યા. અંતે ઘોષણા થાય છે કે ભગવાન સેતુમાં ‘સેતુમાધવ’ રૂપે નિવાસ કરશે, સેતુ બ્રહ્મા અને શંકર/રામનાથ દ્વારા રક્ષિત છે, અને આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પઠન વૈકુંઠગતિ આપે છે.
Adhyaya 51
सेतुयात्राक्रमः (Setu-yātrā-kramaḥ) — The Prescribed Order of the Setu Pilgrimage
આ અધ્યાયમાં સૂત દ્વિજોને સેતુ-યાત્રાનો ધર્મમય અને વિધિપૂર્વક ક્રમ સમજાવે છે. સ્નાન, આચમન, નિત્યવિધિ અને શુચિત્વ પાળીને રામનાથ/રાઘવ પ્રત્યે ભક્તિસંકલ્પ કરવો, તેમજ વેદપારંગત બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરી ભોજનદાન કરવું મુખ્ય કર્તવ્ય કહેવાયું છે. યાત્રિકે ભસ્મ-ત્રિપુંડ્ર અથવા ઊર્ધ્વપુંડ્ર, રુદ્રાક્ષ ધારણ કરવી; તપ, વાણી-સંયમ રાખવો; અષ્ટાક્ષર અને પંચાક્ષર મંત્રનો નિયમિત જપ કરવો અને ભોગવિલાસ તથા વિઘ્નકારક આસક્તિઓ ટાળવી. માર્ગમાં સેતુ-માહાત્મ્ય, રામાયણ અથવા અન્ય પુરાણોનું પાઠ/શ્રવણ, દાન, અતિથિસત્કાર અને ધર્મપાલન સતત કરવાનું વિધાન છે. સમુદ્રકાંઠે વિશેષ વિધિ—પાષાણદાન (એક અથવા સાત પથ્થર અર્પણ) કર્યા પછી આવાહન, નમસ્કાર, અર્ઘ્ય આપી સ્નાનની પરવાનગી માગવી; દરેક પગથિયે મંત્રો નિર્દિષ્ટ છે. ત્યારબાદ મંત્રોચ્ચાર સાથે સ્નાન કરીને ઋષિ, દેવતા, વાનર-સહાયકો અને પિતૃઓના નામ લઈને તર્પણ કરવું. પછી શ્રાદ્ધક્રમ—યથાશક્તિ સરળ અથવા ષડ્રસયુક્ત વિસ્તૃત, તથા ગો, ભૂમિ, તિલ, હિરણ્ય વગેરે દાન સાથે. આગળ તીર્થપરિક્રમા—ચક્રતીર્થ, કપિતીર્થ, સીતાકુંડ, ઋણમોચન, લક્ષ્મણતીર્થ, રામતીર્થ, હનુમત્કુંડ, બ્રહ્મકુંડ, નાગકુંડ, અગસ્ત્યકુંડ, અગ્નિતીર્થ—કરી રામેશ્વર અને સેતુમાધવની પૂજા-દાન કરીને સંયમથી ઘરે પરત ફરી સમૂહભોજન/અન્નદાન કરવાનું કહે છે. અંતે ફલશ્રુતિ મુજબ સેતુ-યાત્રાક્રમ અને સેતુ-માહાત્મ્યનું શ્રવણ/પાઠ માત્રથી પણ શુદ્ધિ અને દુઃખનિવૃત્તિ થાય છે; યાત્રા ન કરી શકનારને પણ લાભ મળે છે.
Adhyaya 52
धनुष्कोटिमाहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Ritual Merit of Snāna, Dāna, and Setu-Observances
આ અધ્યાયમાં સૂત મુનિઓને ધનુષ્કોટિ (રામસેતુ)નું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. તેને પરમ પુણ્યક્ષેત્ર કહીને જણાવે છે કે અહીં જપ, હોમ, તપ અને દાન અક્ષય ફળ આપે છે, અને અન્ય પ્રસિદ્ધ તીર્થોમાં દીર્ઘ નિવાસ અથવા સ્નાન જેટલું પુણ્ય અહીં સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે. માઘ માસનું સ્નાન, સૂર્ય/ચંદ્ર ગ્રહણકાળ, તેમજ અર્ધોદય–મહોદય જેવા યોગોમાં સ્નાન-દાનાદિનું પુણ્ય વિશેષ વધે છે; પાપક્ષય, સ્વર્ગપ્રાપ્તિ અને વૈષ્ણવ/શૈવ ગતિ—સાલોક્ય, સામીપ્ય, સારૂપ્ય, સાયુજ્ય—ની ફલશ્રુતિ પણ વર્ણવાય છે. દાનધર્મમાં નૈતિક નિયંત્રણ સ્પષ્ટ છે: દાન સદૈવ સત્પાત્રને જ આપવું; પુણ્યસ્થળમાં કુપાત્રને આપેલું દાન આધ્યાત્મિક હાનિકારક ગણાય છે. વસિષ્ઠ–દિલીપ સંવાદમાં સત્પાત્રના લક્ષણો—વેદાચાર, નિત્યકર્મની પરંપરા, અને ગરીબીમાં પણ શીલ-શુદ્ધિ—નક્કી થાય છે; યોગ્ય પાત્ર ન મળે તો સંકલ્પ કરીને જલાર્પણરૂપ પ્રતીકદાન કરવાની રીત પણ બતાવવામાં આવે છે. અંતે સેતુ દિવ્ય રક્ષણ હેઠળ છે—વિષ્ણુ ‘સેતુમાધવ’ રૂપે, દેવ-ઋષિ અને અન્ય સત્તાઓની ઉપસ્થિતિ સાથે—અને મઠ/મંદિર/પવિત્ર તટે સેતુસ્મરણ, પાઠ અને શ્રવણ કરનારને મહાફળ મળે છે એમ ઉપસંહાર થાય છે।
FAQs about Setubandha Mahatmya
It elevates Setu (the bridge-site) as a sanctified liminal geography where epic action becomes ritual memory, and where contact with designated tīrthas is framed as ethically transformative.
The section repeatedly associates Setu-related bathing and visitation with purification from transgressions (pāpa-kṣaya) and the accrual of merit through regulated acts such as snāna, recitation, and attentive listening.
The central legend is the Setubandha episode: Rāma’s alliance with the vānaras, the ocean’s propitiation, Nāla’s bridge-building, and the subsequent sanctification of multiple tīrthas along the Setu corridor.