Adhyaya 6

Verse 1

ऋषय ऊचुः । द्वैपायनविनेय त्वं सूत पौराणिकोत्तम । देवीपत्तनपर्यंतं चक्रतीर्थमनुत्तमम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે દ્વૈપાયનના શિષ્ય સૂત, પુરાણજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ! દેવীপત્તન સુધી વિસ્તરેલા તે અનુત્તમ ચક્રતીર્થનું વર્ણન કરો।

Verse 2

इत्यब्रवीः पुरास्माकमतः पृच्छाम किंचन । देवीपुरं हि तत्कुत्र यदन्तं चक्रतीर्थकम्

તમે અગાઉ અમને એમ કહ્યું હતું; તેથી અમે પૂછીએ છીએ—ચક્રતીર્થ જ્યાં અંત પામે છે તે દેવીફુર ક્યાં છે?

Verse 3

देवीपत्तन मित्याख्या कथं तस्याभवत्तथा । श्रीरामसेतुमूले च स्नातानां पापिनामपिः

તેનું નામ ‘દેવીપત્તન’ કેવી રીતે પડ્યું? અને શ્રીરામસેતુના મૂળમાં સ્નાન કરનારને—પાપી હોય તોય—શું ફળ મળે?

Verse 4

कीदृशं वा भवेत्पुण्यं चक्रतीर्थे तथैव च । एतच्चान्यान्विशे षांश्च ब्रूहि पौराणिकोत्तम

ચક્રતીર્થમાં કેવું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે? આ તથા અન્ય વિશેષતાઓ પણ કહો, હે પુરાણજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 5

श्रीसूत उवाच । सर्वमेतत्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुंगवाः । पठतां शृण्वतां चैतदाख्यानं पापनाश नम्

શ્રીસૂત બોલ્યા—આ બધું હું કહું છું; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ધ્યાનથી સાંભળો. આ પવિત્ર આખ્યાનનું પઠન અને શ્રવણ કરનારાંના પાપ નાશ પામે છે.

Verse 6

यत्र पाषाणनवकं स्थापयित्वा रघूद्वहः । बबन्ध प्रथमं सेतुं समुद्रे मैथिलीपतिः

જે સ્થળે પ્રથમ નવ પથ્થરો સ્થાપી રઘુકુલશ્રેષ્ઠ—મૈથિલીના પતિ—એ સમુદ્રમાં પ્રથમ સેતુ બાંધ્યો।

Verse 7

देवीपुरं तु तत्रैव यदन्तं चक्रतीर्थकम् । देवीपत्तनमित्याख्या यथा तस्य समागता

ત્યાં જ દેવીફુર છે—જ્યાં ચક્રતીર્થનો અંત થાય છે. તેને ‘દેવીપત્તન’ નામ કેવી રીતે મળ્યું, તે હું કહું છું.

Verse 8

तद्ब्रवीमि मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं श्रद्धया सह । पुरा देवासुरे युद्धे देवैर्नाशितपुत्रिणी । दितिः प्रोवाच तनयामात्मनः शोकमोहिता

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તે હું કહું છું—શ્રદ્ધાસહ સાંભળો. પ્રાચીનકાળે દેવ-અસુર યુદ્ધમાં દેવતાઓએ તેના પુત્રોનો નાશ કર્યો; પુત્રહારી દિતિ શોકથી મોહિત થઈ પોતાની પુત્રીને બોલી.

Verse 9

दितिरुवाच । याहि पुत्रि तपः कर्तुं तपोवनमनुत्तमम्

દિતી બોલી—પુત્રી, તપ કરવા માટે તે અનુપમ તપોવનમાં જા.

Verse 10

पुत्रार्थं तव सुश्रोणि नियता नियतेन्द्रिया । इन्द्रादयो न शिष्येरन्येन पुत्रेण वै सुराः

હે સુશ્રોણિ! પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તું નિયમપરાયણા રહેજે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખજે. કારણ કે અન્ય કોઈ પુત્રથી ઇન્દ્રાદિ દેવો વશીભૂત થવાના નથી.

Verse 11

उदिता तनया चैवं जनन्या तां प्रणम्य सा । स्वीकृत्य माहिषं रूपं वनं पञ्चाग्निमध्यगा

આ રીતે ઉપદેશ પામી દીકરીએ માતાને પ્રણામ કર્યો. પછી મહિષનું રૂપ ધારણ કરીને વનમાં પ્રવેશી પંચાગ્નિની વચ્ચે ઊભા રહી ઘોર વ્રત આચર્યું.

Verse 12

तपोऽतप्यत सा घोरं तेन लोकाश्चकंपिरे । तस्यां तपः प्रकुर्वंत्यां त्रिलोक्यासीद्भयातुरा

તેણે ઘોર તપ કર્યું; તેથી લોકોએ કંપન અનુભવ્યું. તેણી તપ કરતી રહી ત્યારે ત્રિલોક ભયથી વ્યાકુળ બન્યું.

Verse 13

इन्द्रादयः सुर गणा मोहमापुर्द्विजोत्तमाः । सुपार्श्वस्तपसा तस्या मुनिः क्षुब्धोऽवदत्तु ताम्

હે દ્વિજોત્તમ! ઇન્દ્રાદિ દેવગણ મોહમાં પડી ગયા. તેના તપથી ક્ષુબ્ધ થયેલા મુનિ સુપાર્શ્વે તેને કહ્યું.

Verse 14

सुपार्श्व उवाच । परितुष्टोऽस्मि सुश्रोणि पुत्रस्तव भविष्यति । मुखेन महिषाकारो वपुषा नररूपवान्

સુપાર્શ્વ બોલ્યા—હે સુશ્રોણિ! હું પ્રસન્ન છું; તને પુત્ર થશે. મુખે તે મહિષાકાર હશે, પરંતુ દેહે નરરૂપવાન હશે.

Verse 15

महिषो नामपुत्रस्ते भविष्यत्यतिवीर्यवान् । पीडयिष्यति यः स्वर्गं देवेन्द्रं च ससैनिकम्

તારો પુત્ર ‘મહિષ’ નામે અતિ પરાક્રમી થશે. તે સ્વર્ગને તથા સૈન્યসহ દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્રને પણ પીડિત કરશે.

Verse 16

सुपार्श्वस्त्वेवमुक्त्वा तां विनिवार्य तपस्तथा । आगच्छदात्मनो लोकमनुनीय तपस्विनीम्

આ રીતે કહી સુપાર્શ્વે તેણીને તે તપસ્યાથી નિવાર્યા. તપસ્વિનીને શાંત કરી તે પોતાના લોકમાં પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 17

अथ जज्ञे स महिषो यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । व्यवर्द्धत महावीर्यः पर्वणीव महोदधिः

પછી બ્રહ્માએ અગાઉ કહેલું તેમ મહિષનો જન્મ થયો. મહાપરાક્રમી તે પૂર્ણ જ્વાર સમયે મહાસાગર જેમ વધતો ગયો.

Verse 18

ततः पुत्रो विप्रचित्तेर्विद्युन्माल्यसुराग्रणीः । अन्येऽप्यसुरवर्यास्ते संति ये भूतले द्विजाः

ત્યારબાદ વિપ્રચિત્તિનો પુત્ર, અસુરોમાં અગ્રણી વિદ્યુન્માલી, તેમજ ભૂતલ પર રહેલા અન્ય શ્રેષ્ઠ અસુરો પણ (આવ્યા).

Verse 19

ते सर्वे महिषस्यास्य श्रुत्वा दत्तवरं मुदा । समागम्य मुनिश्रेष्ठाः प्रावदन्महिषासुरम्

આ મહિષને વરદાન મળ્યું છે એમ સાંભળી તેઓ બધા આનંદિત થયા. તેઓ એકત્ર થઈ મહિષાસુરને પ્રશંસાત્મક વચનો કહ્યા.

Verse 20

स्वर्गाधिपत्यमस्माकं पूर्व मसीन्महामते । देवैर्विष्णुं समाश्रित्य राज्यं नो हृतमोजसा

હે મહામતે! પૂર્વે સ્વર્ગાધિપત્ય અમારું હતું; પરંતુ દેવોએ વિષ્ણુનો આશ્રય લઈને પોતાના બળથી અમારું રાજ્ય બળપૂર્વક છીનવી લીધું।

Verse 21

तद्राज्यमानय वलादस्माकं महिषासुर । वीर्यं प्रकटयस्वाद्य प्रभावमपि चात्मनः

અતએવ, હે મહિષાસુર! તે રાજ્ય અમારે માટે બળપૂર્વક પાછું લાવી આપ; આજે તારો પરાક્રમ અને પોતાની શક્તિ-પ્રભાવની પૂર્ણતા પ્રગટ કર।

Verse 22

अतुल्यबलवीर्यस्त्वं ब्रह्मदत्तवरोद्धतः । पुलोमजापतिं युद्धे जहि देवगणैः सह

તું અતુલ બળ અને પરાક્રમ ધરાવે છે, બ્રહ્માએ આપેલા વરથી ગર્વિત છે; યુદ્ધમાં પુલોમજાના પતિ ઇન્દ્રને દેવગણો સહિત સંહાર કર।

Verse 23

दनुजैरेवमुक्तोऽसौ योद्धुकामोऽमरैः सह । महा वीर्योऽथ महिषः प्रययावमरावतीम्

દનુજોએ એમ કહ્યે પછી, અમરો સાથે યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક એવો મહાવીર્ય મહિષ અમરાવતી તરફ પ્રયાણ કર્યો।

Verse 24

देवानामसुराणां च संवत्सरशतं रणम् । पुरा बभूव विप्रेंद्रास्तुमुलं रोमहर्षणम्

હે વિપ્રેન્દ્ર! પ્રાચીન કાળે દેવો અને અસુરોનું યુદ્ધ સો વર્ષ ચાલ્યું—અત્યંત તુમુલ અને રોમાંચક।

Verse 25

देववृन्दं ततो भी त्या पुरस्कृत्य पुरन्दरम् । कांदिशीकमभूद्विप्रा ब्रह्माणं च ययौ तदा

ત્યારે, હે બ્રાહ્મણો, દેવસમૂહ ભયથી પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને અગ્રેસર કરીને વ્યાકુળ થયો અને તત્કાળ બ્રહ્માજી પાસે ગયો।

Verse 26

ब्रह्मा तानमरासर्वान्समादाय ययौ पुनः । नारायणशिवौ यत्र वर्तेते विश्वपालकौ

બ્રહ્માએ તે સર્વ દેવોને સાથે લઈને ફરી ત્યાં ગયા, જ્યાં વિશ્વપાલક નારાયણ અને શિવ નિવાસ કરે છે।

Verse 27

तत्र गत्वा नमस्कृत्य स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । ब्रह्मा निवेदयामास महिषासुरचेष्टितम्

ત્યાં જઈ બ્રહ્માએ નમસ્કાર કર્યો, અનેક સ્તોત્રોથી વારંવાર સ્તુતિ કરી અને પછી મહિષાસુરના દુષ્કર્મોનું નિવેદન કર્યું।

Verse 28

सुराणामसुरैः पीडां देवयोः शंभुकृष्णयोः । इंद्राग्नियमसूर्येंदुकुबेरवरुणादिकान्

તેમણે અસુરો દ્વારા દેવતાઓ પર થયેલા પીડનનું વર્ણન કર્યું અને શંભુ તથા કૃષ્ણના અધિન ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, સૂર્ય, ચંદ્ર, કુબેર, વરુણ વગેરે દેવોને તેમના અધિકારપદોથી હટાવ્યા હોવાનું જણાવ્યું।

Verse 29

निराकृत्याधिकारेषु तेषां तिष्ठत्ययं स्वयम् । अन्येषां देववृंदानामधिकारेपि तिष्ठति

તેમને તેમના અધિકારપદોથી દૂર કરીને તે પોતે જ તે શક્તિઓમાં સ્થાપિત થયો છે; અને અન્ય દેવસમૂહોના અધિકારપદોમાં પણ તે જ બિરાજે છે।

Verse 30

निरस्तं देववृंदं तत्स्वर्लोकादवनीतले । मनुष्यवद्विचरते महिषासुरबाधितम्

હાંકી કાઢાયેલું દેવવૃંદ સ્વર્ગલોકમાંથી ધરતી પર પડી ગયું. મહિષાસુરથી પીડિત થઈ તેઓ માનવોની જેમ ભટકવા લાગ્યા.

Verse 31

एतज्ज्ञापयितुं देवौ युवयोरहमागतः । सार्द्धं देव गणैरत्र रक्षतं तान्समागतान्

હે બે દેવો, આ વાત જણાવવા હું તમારી પાસે આવ્યો છું. અહીં એકત્ર થયેલા દેવગણો સાથે મળીને તેમની રક્ષા કરો.

Verse 32

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा रमेश्वरमहेश्वरौ । कोपात्करालवदनौ दुष्प्रेक्ष्यौ तौ बभूवतुः

બ્રહ્માના વચન સાંભળીને રમેશ્વર અને મહેશ્વર ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયા. તેમના મુખ વિકરાળ બન્યા અને તેઓ જોવામાં દુષ્કર લાગ્યા.

Verse 33

अत्यन्तकोपज्वलितान्मुखाद्विष्णोरथ द्विजाः । निश्चक्राम महत्तेजः शंभोः स्रष्टुस्तथैव च

હે દ્વિજોઃ, અત્યંત ક્રોધથી પ્રજ્વલિત વિષ્ણુના મુખમાંથી મહાતેજ નીકળ્યું; તેમ જ શંભુ અને સ્રષ્ટા બ્રહ્મામાંથી પણ.

Verse 34

अपरेषां सुराणां च देहादिंद्रशरीरतः । तेजः समुदभूत्क्रूरं तदेकं समजायत

અન્ય દેવોના દેહમાંથી અને ઇન્દ્રના શરીરમાંથી પણ ક્રૂર તેજ ઉત્પન્ન થયું; અને તે તેજ એક જ મહાપિંડ બની ગયું.

Verse 35

तेषां तु तेजसां राशिर्ज्वलत्पर्वतसंनिभः । ददृशे देववृंदैस्तैर्ज्वालाव्याप्तदिगंतरः

તેમના તેજનો તે રાશિ જ્વલંત પર્વત સમાન દેખાયો; દેવવૃંદોએ તેને જોયો, જેના જ્વાલાઓ સર્વ દિશાઓના અંતરાલને વ્યાપી રહી હતી।

Verse 36

तेजसां समुदायोऽसौ नारी काचि दभूत्तदा । शिवतेजो मुखमभूद्विष्णुतेजो भुजौ द्विजाः

તેજસ્સનો તે સમૂહ ત્યારે એક સ્ત્રીરૂપ બન્યો; હે દ્વિજોઃ શિવતેજ તેનું મુખ બન્યું અને વિષ્ણુતેજ તેની ભુજાઓ બન્યાં।

Verse 37

ब्रह्मतेजस्तु चरणौ मध्यमैंद्रेण तेजसा । यमस्य तेजसा केशाः कुचौ चंद्रस्य तेजसा

બ્રહ્મતેજ તેના ચરણ બન્યા અને ઇન્દ્રતેજથી તેની કમર રચાઈ; યમતેજથી વાળ થયા અને ચંદ્રતેજથી તેના સ્તન બન્યા।

Verse 38

जंघोरू कल्पितौ विप्रा वरुणस्य तु तेजसा । नितंबः पृथिवीतेजः पादांगुल्योऽर्कतेजसा

હે વિપ્રો, વરુણતેજથી તેની જાંઘો અને ઊરુ રચાયા; પૃથ્વીતેજથી નિતંબ બન્યા અને સૂર્યતેજથી પગની આંગળીઓ બની।

Verse 39

करांगुल्यो वसूनां च तेजसा कल्पितास्तथा । कुबेरतेजसा विप्रा नासिकापरिकल्पिता

એ જ રીતે વસુઓના તેજથી તેની હાથની આંગળીઓ રચાઈ; અને હે વિપ્રો, કુબેરતેજથી તેની નાસિકા ઘડાઈ।

Verse 40

नवप्रजापतीनां च तेजसा दंतपंक्तयः । चक्षुर्द्वयं समजनि हव्यवाहनतेजसा

નવ પ્રજાપતિઓના તેજથી તેના દાંતની પંક્તિઓ રચાઈ; અને હવ્યવાહન (અગ્નિ)ની પ્રજ્વલિત કાંતિથી તેના બે નેત્રો પ્રગટ થયા।

Verse 41

उभे संध्ये भ्रुवौ जाते श्रवणे वायुतेजसा । इतरेषां च देवानां तेजोभिरतिदारुणैः

બંને સંધ્યાઓ તેના ભ્રૂયુગલ બની; વાયુના તેજથી તેના કાન રચાયા; અને અન્ય દેવોના અતિ દારુણ તેજોથી તેના બાકીના અંગો ઉત્પન્ન થયા।

Verse 42

कृतान्यावयवा नारी दुर्गा परमभास्वरा । बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः

આ રીતે સર્વ અંગોથી રચાયેલી તે નારી—પરમ તેજસ્વી દુર્ગા—દેવો અને અસુરો સૌ માટે પણ અત્યંત અદમ્ય બની।

Verse 43

सर्ववृंदारकानीकतेजःसंघसमुद्भवा । तां दृष्ट्वा प्रीतिमापुस्ते देवा महिषबाधिताः

સર્વ દેવગણોના તેજના સમૂહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તેણીને જોઈ, મહિષાસુરથી પીડિત તે દેવો આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા।

Verse 44

ततो रुद्रा दयो देवा विनिष्कृष्यायुधान्निजात् । आयुधानि ददुस्तस्यै शूलादीनि द्विजोत्तमाः

પછી રુદ્ર વગેરે દેવોએ પોતાના પોતાના આયુધો બહાર કાઢીને તેણીને અર્પણ કર્યા—શૂલ વગેરે, હે દ્વિજોત્તમ।

Verse 45

भूषणानि ददुस्तस्यै वस्त्रमाल्यानि चंदनम् । सापि देवी तदा वस्त्रैर्भूषणैश्चंदनादिभिः

તેણીને આભૂષણો, વસ્ત્રો, માળાઓ અને ચંદન અર્પણ કર્યાં. ત્યારે તે દેવી પણ વસ્ત્ર-આભૂષણો તથા ચંદનાદિથી સુશોભિત થઈ.

Verse 46

कुसुमैरायुधैर्हारैर्भूषिता परिचारकैः । साट्टहासं प्रमुंचंती भैरवी भैरवस्वना

પરિચારકોએ તેણીને પુષ્પો, આયુધો અને હારોથી શોભાવી. ભૈરવ-સમાન ધ્વનિવાળી ભૈરવી ઊંચા અট্টહાસથી ગર્જી ઉઠી.

Verse 47

ननाद कंपयतीव रोदसी देवसेविता । देव्या भैरवनादेन चचाल सकलं जगत्

દેવોથી સેવિત તે એવી ગર્જના કરી કે જાણે આકાશ-પૃથ્વી કંપી ઊઠે. દેવીના ભૈરવ-નાદથી સમગ્ર જગત્ ધ્રુજી ઊઠ્યું.

Verse 49

सिंहवाहनमारूढां देवीं ताममरास्तदा । मुनयः सिद्धगंधर्वास्तुष्टुवुर्जयश ब्दतः

ત્યારે અમરોએ તે દેવીને સિંહવાહન પર આરૂઢા જોઈ. મુનિ, સિદ્ધ અને ગંધર્વોએ ‘જય’ના નાદથી સ્તુતિ કરી.

Verse 50

महिषोऽपि महाक्रोधात्समुद्यत महायुधः । तं शब्दमवलक्ष्याथ ययावसुरसंवृतः

મહિષ પણ મહાક્રોધથી મહાયુધો ઉંચકી ઉદ્યત થયો. તે શબ્દ ધ્યાનમાં લઈ, અસુરોથી ઘેરાયેલો આગળ વધ્યો.

Verse 51

व्यलोकयत्ततो देवीं तेजोव्याप्तजगत्त्रयीम् । सायुधानंतबाह्वाढयां नादकंपितभूतलाम्

ત્યારે તેણે દેવીને નિહાળી—જેનાં તેજે ત્રિલોક વ્યાપી લીધું હતું; જે આયુધોથી સજ્જ, અનંત બાહુઓથી સમૃદ્ધ, અને જેના નાદથી ધરતી કંપી ઊઠી।

Verse 52

क्षोभिताशेषशेषादिमहानागपरंपराम् । विलोक्य देवीमसुराः समनह्यन्नुदायुधाः

જેનાં પ્રભાવથી શેષાદિ મહાનાગોની અનંત પરંપરাও ક્ષુબ્ધ થઈ—એવી દેવીને જોઈ અસુરોએ આયુધો ઉઠાવ્યા અને યુદ્ધ માટે સજ્જ થયા।

Verse 53

ततो देव्या तया सार्द्धमसुराणामभूद्रणः । अस्त्रैः शस्त्रैः शरैश्चक्रैर्गदाभिर्मुसलैरपि

પછી તે દેવી સાથે અસુરોનું ઘોર યુદ્ધ થયું—અસ્ત્ર-શસ્ત્ર, બાણ, ચક્ર, ગદા અને મુસળથી પણ।

Verse 54

गजाश्वरथपादातैरसंख्येयैर्महावलः । महिषो युयुधे तत्र देव्या साकमरिंदमः

ત્યાં હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિની અસંખ્ય મહાસેનાઓ વચ્ચે, શત્રુદમન મહિષે દેવી સાથે યુદ્ધ કર્યું।

Verse 55

लक्षको टिसहस्राणि प्रधानासुरयूथपाः । एकैकस्य तु सेनायास्तेषां संख्या न विद्यते

અસુરદળોના મુખ્ય યુથપતિઓ લાખો, કરોડો અને હજારોમાં હતા; પરંતુ તેમનાં દરેકની સેના કેટલી તે ગણતરી બહાર હતી।

Verse 56

ते सर्वे युगपद्देवीं शस्त्रैरावव्रुरोजसा । सापि देवी ततो भीमा दैत्यमुक्तास्त्रसंचयम्

તેઓ બધા એકસાથે પ્રચંડ બળથી શસ્ત્રો લઈને દેવીને ઘેરી વળ્યા. ત્યારે ભયંકર દેવીએ દૈત્યો દ્વારા છોડાયેલા અસ્ત્રોના સમૂહને ચકનાચૂર કર્યો।

Verse 57

बिभेद लीलया बाणैः स्वकार्मुकविनिःसृतैः । ससर्ज दैत्यकायेषु बाणपूगान्यनेकशः

તેણે પોતાના ધનુષ્યમાંથી નીકળેલા બાણોથી લીલાપૂર્વક તેમને ભેદ્યા; અને દૈત્યોના દેહોમાં વારંવાર અનેક બાણોના ઝુંડ વરસાવ્યાં।

Verse 58

देव्याश्रयबला द्देवा निर्भया दैत्ययूथपैः । युयुधुः संयुगे शस्त्रैरस्त्रैरप्यायुधांतरैः

દેવીનો આશ્રય લઈને બળવાન બનેલા દેવો નિર્ભય થઈ દૈત્યયૂથપતિઓ સામે યુદ્ધમાં શસ્ત્રો, અસ્ત્રો તથા અન્ય આયુધોથી લડ્યા।

Verse 59

ततो देवा बलोत्सिक्ता देवीशक्त्युपबृंहिताः । निःशेषमसुरान्सर्वानायु धैर्निरमूलयन्

પછી દેવીશક્તિથી પુષ્ટ થઈ બળમાં ઉલ્લાસિત દેવોએ પોતાના આયુધોથી સર્વ અસુરોને નિઃશેષે ઉખેડી નાંખ્યા।

Verse 60

स्वसैन्ये तु क्षयं याते संक्षुब्धो महिषासुरः । चापमादाय वेगेन विकृष्य च महास्वनम्

પોતાનું સૈન્ય નાશ પામ્યું ત્યારે મહિષાસુર ક્રોધથી ક્ષુબ્ધ થયો; તેણે ધનુષ્ય લઈને વેગથી ડોરી ખેંચી, અને મહાન ગુંજતો ટંકાર થયો।

Verse 61

संधाय मुमुचे बाणान्देव सैन्येषु भूसुराः । इंद्रे तु दशसाहस्रं यमे पंचसहस्रकम्

લક્ષ્ય બાંધી ભૂસુરોએ દેવસેનામાં બાણવર્ષા છોડી—ઇન્દ્ર પર દસ સહસ્ર અને યમ પર પાંચ સહસ્ર બાણ।

Verse 62

वरुणे चाष्टसाहस्रं कुबेरे षट्सहस्रकम् । सूर्ये चंद्रे च वह्नौ च वायौ वसुषु चाश्विनोः

વરুণ પર આઠ સહસ્ર, કુબેર પર છ સહસ્ર; તેમજ સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, વાયુ, વસુઓ અને અશ્વિનીકુમારો પર પણ બાણો છૂટ્યા।

Verse 63

अन्येष्वपि च देवेषु महिषो दानवेश्वरः । प्रत्येकमयुतं बाणान्मुमुचे बलिनां वरः

અન્ય દેવતાઓ પર પણ દાનવેશ્વર મહિષે—બલવાનમાં શ્રેષ્ઠ બની—પ્રત્યેક પર દસ હજાર બાણ છોડ્યા।

Verse 64

पलायंते ततो देवा महिषासुरमर्द्दिताः । देवीं शरणमाजग्मुस्त्राहित्राहीतिवादिनः

ત્યારે મહિષાસુરથી પીડિત દેવો ભાગી ગયા અને ‘ત્રાહિ ત્રાહિ’ કહી રડતાં રડતાં દેવીની શરણમાં આવ્યા।

Verse 65

ततो देवी गणान्स्वस्य भूतवेतालकादिकान् । यूयं नाशयत क्षिप्रमासुरं बलमित्यशात्

પછી દેવીએ પોતાના ગણોને—ભૂત, વેતાળ વગેરેને—આજ્ઞા કરી: ‘તમે સૌ ઝડપથી અસુરસેનાનો નાશ કરો।’

Verse 66

अहं तु महिषं युद्धे योधयामि वलोद्धतम् । ततो देव्या गणैः सर्वमासुरं क्षतमाशु वै

હું તો યુદ્ધમાં બળથી ઉન્મત્ત મહિષ સાથે યુદ્ધ કરીશ. ત્યારબાદ દેવીના ગણોએ સમગ્ર આસુરી સેનાને તત્કાળ કાપી નાંખી.

Verse 67

ततः सैन्यं क्षयं नीते गणै र्देवीप्रचोदितैः । योद्धुकामः स महिषो गणैः साकं व्यतिष्ठत

પછી દેવીથી પ્રેરિત ગણોએ સેનાને ક્ષય સુધી પહોંચાડી. યુદ્ધકામનાથી તે મહિષ ગણોની સામે અડગ ઊભો રહ્યો.

Verse 68

अत्रांतरे महानादः सुचक्षुश्च महाहनुः । महाचंडो महाभक्षो महोदरम होत्कटौ

આ વચ્ચે મહાનાદ, સુચક્ષુ અને મહાહનુ પ્રગટ થયા; તેમજ મહાચંડ, મહાભક્ષ અને ભયાનક જોડું મહોદર તથા મહોત્કટ પણ આવ્યા.

Verse 69

पञ्चास्यः पादचूडश्च बहुनेत्रः प्रबाहुकः । एकाक्षस्त्वेकपादश्च बहुपादोऽप्यपादकः

પંચાસ્ય અને પાદચૂડ; બહુનેત્ર અને પ્રબાહુક; એકાક્ષ અને એકપાદ; તેમજ બહુપાદ અને અપાદક પણ હતા.

Verse 70

एते चान्ये च बहवो महिषासुर मंत्रिणः । योद्धुकामा रणे देव्याः पुरतस्त्ववतस्थिरे

આ અને અન્ય અનેક—મહિષાસુરના મંત્રીઓ—યુદ્ધની ઇચ્છાથી રણમાં દેવીના સમક્ષ આવીને ઊભા રહ્યા.

Verse 71

सिंहं वाहनमारुह्य ततो देवी मनोजवम् । प्रलयांबुदनिर्घोषं चापमादाय भैरवम्

ત્યારે દેવી મનોજવ વેગે સિંહવાહન પર આરુઢ થઈ અને પ્રલયકાળના મેઘગર્જન સમ ભૈરવ ધનુષ ધારણ કર્યું।

Verse 72

विस्फोट्य मुमुचे बाणान्वज्रवेगसमान्युधि । दशलक्षगजैश्चापि शतलक्षैश्च वाजिभिः

યુદ્ધમાં દેવી વિસ્ફોટ સમ ધ્વનિ સાથે વજ્રવેગ સમાન તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા—દશલક્ષ ગજ અને શતલક્ષ વાજિ ધરાવતી સેનાઓ પર।

Verse 73

शतलक्षै रथैश्चापि लक्षायुतपदातिभिः । युक्तो महाहनुर्दैत्यो देव्या युधि निपातितः

શતલક્ષ રથો અને লক্ষાયુત પદાતિઓથી યુક્ત હોવા છતાં મહાહનુ દૈત્યને દેવીયે યુદ્ધમાં પાતાળ કર્યો।

Verse 74

सैन्ये च तस्य निहता देव्या बाणैर्द्विजोत्तमाः । लक्षकोटिसहस्राणि प्रधानासुरनायकाः

હે દ્વિજોત્તમ! તેની સેનામાં દેવીના બાણોથી મુખ્ય અસુરનાયકો લાખો, કરોડો અને હજારોની સંખ્યામાં નાશ પામ્યા।

Verse 75

महिषस्य हि विद्यन्ते महाबलपराक्रमाः । एकैकस्य प्रधानस्य चतुरङ्गबलं तथा

મહિષ પાસે મહાબલ-પરાક્રમશાળી મુખ્ય સેનાપતિઓ હતા; અને દરેક મુખ્ય નેતાને પણ તેવી જ ચતુરંગ સેના હતી।

Verse 76

महाहनोर्यथा विप्रास्तथैवास्ति महद्बलम् । तत्सर्वं निहतं देव्या शरैः कांचनपुंखितैः

હે વિપ્રો! મહાહનુની જેમ ત્યાં પણ મહાબળ હતું; પરંતુ દેવીએ કાંચનપુંખિત શરોથી તે સર્વ બળનો સંહાર કર્યો.

Verse 77

याममात्रेण विप्रेंद्रास्तदद्भुतमिवाभवत्

હે વિપ્રેન્દ્રો! માત્ર એક યામમાં જ તે જાણે અદ્ભુત ઘટના બની હોય તેમ થયું.