Adhyaya 48

Verse 1

श्रीसूत उवाच । रामनाथं समुद्दिश्य कथां पापविनाशिनीम् । प्रवक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं सुसमाहिताः

શ્રીસૂત બોલ્યા—રામનાથને વિષય બનાવી હું પાપવિનાશિની કથા કહેશ. હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તમે સૌ સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી સાંભળો.

Verse 2

पांड्यदेशाधिपो राजा पुरासीच्छंकराभिधः । ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च यायजूकश्च धार्मिकः

પૂર્વકાળે પાંડ્યદેશનો અધિપતિ શંકર નામનો રાજા હતો. તે બ્રાહ્મણભક્ત, સત્યવ્રતી, યજ્ઞનો પોષક અને ધર્મનિષ્ઠ હતો.

Verse 3

वेदवेदांगतत्त्वज्ञः परसैन्यविदारणः । चतुरोऽप्याश्रमान्वर्णान्धर्मतः परिपालयन्

તે વેદ-વેદાંગના તત્ત્વનો જાણકાર, શત્રુસેનાનો વિદારક હતો; અને ધર્મ મુજબ ચાર આશ્રમો તથા વર્ણોની રક્ષા કરતો હતો.

Verse 4

वैदिकाचारनिरतः पुराणस्मृतिपारगः । शिवविष्ण्वर्चको नित्यमन्यदैवतपूजकः

તે વૈદિક આચારમાં નિરત, પુરાણ-સ્મૃતિમાં પારંગત હતો; નિત્ય શિવ-વિષ્ણુની અર્ચના કરતો અને અન્ય દેવતાઓને પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજતો હતો.

Verse 5

महादानप्रदो नित्यं ब्राह्मणानां महात्मनाम् । मृगयार्थं ययौ धीमान्स कदाचित्तपोवनम्

તે મહાત્મા બ્રાહ્મણોને સદા મહાદાન આપતો. એક વખત તે બુદ્ધિમાન રાજા શિકાર માટે તપોવન તરફ ગયો.

Verse 6

सिंहव्याघ्रेभमहिष क्रूरसत्वभयंकरम् । झिल्लिकाभीषणरवं सरीसृपसमाकुलम्

તે પ્રદેશ સિંહ, વ્યાઘ્ર, ગજ અને જંગલી મહિષોથી અત્યંત ભયંકર હતો; ક્રૂર સત્ત્વોથી ભીતિકારક, ઝીંગુરોના અશુભ ચીંચિયાટથી ગુંજતો અને સરિસૃપોથી ભરેલો હતો।

Verse 7

भीमश्वापदसंपूर्णं दावानलभयंकरम् । महारण्यं प्रविश्याथ शंकरो राजशेखरः

તે મહાઅરણ્ય ભયંકર હિંસક પશુઓથી પરિપૂર્ણ હતું અને દાવાનલના ભયથી પણ ભીતિકારક હતું. ત્યારબાદ રાજશેખર શંકર તે મહાવનમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 8

अनेकसैनिकोपेत आखेटिकुलसंकुलः । पादुकागूढचरणो रक्तोष्णीषो हरिच्छदः

તેઓ અનેક સૈનિકો સાથે હતા અને શિકારી કુળોથી ઘેરાયેલા હતા; પાદુકાથી ઢંકાયેલા પગ, માથે લાલ ઉષ્ણીષ અને શરીરે હરિત વસ્ત્ર હતું।

Verse 9

बद्धगोधांगुलित्राणो धृतकोदण्डसायकः । कक्ष्याबद्धमहाखङ्गः श्वेताश्ववरमास्थितः

તેઓ ગોધા-ચર્મથી બાંધેલા આંગળી-રક્ષક ધારણ કરીને, કોદંડ અને બાણ લઈને ચાલતા; કમરે મહાખડ્ગ બાંધેલો હતો અને ઉત્તમ શ્વેત અશ્વ પર આરૂઢ હતા।

Verse 10

सुवेषधारी सन्नद्धः पत्तिसंघसमावृतः । कांतारेषु च सर्वेषु पर्वतेषु गुहासु च

તેઓ સુવેષધારી, સંપૂર્ણ સન્નદ્ધ અને પત્તિસંઘોથી ઘેરાયેલા હતા; તેઓ સર્વ કાંતારોમાં, પર્વતો પર અને ગુહાઓમાં પણ સંચર્યા।

Verse 11

समुत्तीर्ण महास्रोता युवा सिंहपराक्रमः । विचचार बलैः साकं दरीषु मृगयन्मृगान्

મહાસ્રોત પાર કરીને તે યુવાન, સિંહસમાન પરાક્રમી, પોતાના બળ સાથે ખીણોમાં ફરતો મૃગોનો શિકાર કરતો રહ્યો।

Verse 12

बध्यतां वध्यतामेष याति वेगान्मृगो वने । एवं वदत्सु सैन्येषु स्वयमुत्प्लुत्य शंकरः

“પકડી લો! મારી નાખો! આ મૃગ વેગથી વનમાં ભાગે છે!”—સૈનિકો એમ બોલતા જ શંકર સ્વયં ઉછળી આગળ વધ્યો।

Verse 13

मृगं हंति महाराजो विगाह्य विपिनस्थलीम् । सिंहान्वराहान्महिषान्कुञ्जराच्छरभांस्तथा

વનભૂમિમાં ઘૂસી મહારાજે મૃગોને માર્યા; તેમજ સિંહો, વરાહો, મહિષો, ગજરાજો અને શરભોને પણ વધ કર્યા।

Verse 14

विनिघ्नन्स मृगानन्यान्वन्याञ्छंकरभूपतिः । कुत्रचिद्विपिनोद्देशे दरीमध्यनिवासिनम्

આ રીતે શંકર-ભૂપતિ અન્ય વન્ય પ્રાણીઓને મારતા મારતા, વનના એક પ્રદેશમાં ખીણના મધ્યમાં વસતા એકને જોઈ પડ્યો।

Verse 15

व्याघ्रचर्मधरं शांतं मुनिं नियतमानसम् । व्याघ्रबुद्ध्या जघानाशु शरेणानतपर्वणा

વ્યાઘ્રચર્મ ધારણ કરેલા, શાંત અને નિયતમાનસ મુનિને વ્યાઘ્ર સમજી, ન વળેલા સાંધાવાળા બાણથી તેણે તુરંત ઘા કર્યો।

Verse 16

अतिवेगेन विप्रेंद्रास्तत्पत्नीं च ससायकः । निजघान पतिप्राणां निविष्टां पत्युरंतिके

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! અતિ વેગથી તે ધનુર્ધરે સશર થઈ ઋષિની પત્નીને પણ મારી નાખી—જે પતિપ્રાણા હતી અને પતિની નજીક બેઠેલી હતી.

Verse 17

विलोक्य मातापितरौ तत्पुत्रो निहतौ वने । रुरोद भृशदुःखार्तो विललाप च कातरः

વનમાં માતા-પિતાને હત થયેલા જોઈ તેમનો પુત્ર ભારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ઊંચે અવાજે રડ્યો અને કાતર થઈ વિલાપ કરવા લાગ્યો.

Verse 18

भोस्तात मातर्मां हित्वा युवां यातौ क्व वाधुना । अहं कुत्र गमिष्यामि को वा मे शरणं भवेत्

‘હે તાત! હે માતા! મને છોડીને તમે બંને હવે ક્યાં ગયા? હું ક્યાં જઈશ, અને કોણ જ મારા શરણ બનશે?’

Verse 19

को मामध्यापयेद्वेदाञ्छास्त्रं वा पाठयेत्पितः । अंब मे भोजनं का वा दास्यते सोपदेशकम्

‘હે પિતા! મને વેદો કોણ ભણાવશે, અથવા શાસ્ત્રપાઠ કોણ કરાવશે? અને હે અંબા! ઉપદેશ સાથે મને ભોજન કોણ આપશે?’

Verse 20

आचाराञ्च्छिक्षयेत्को वा तात त्वयि मृतेऽधुना । अंब बालं प्रकुपितं का वा मामुपलाप येत्

‘હે તાત! હવે તમે મૃત્યુ પામ્યા પછી મને સદાચાર કોણ શીખવશે? અને હે અંબા! હું બાળક થઈ ક્રોધિત થાઉં તો મને સ્નેહથી કોણ સમજાવશે?’

Verse 21

युवां निरागसावद्य केन पापेन सायकैः । निहतौ वै तपोनिष्ठौ मत्प्राणौ मद्गुरू वने

તમે બંને નિરપરાધ અને નિર્દોષ હતા—કયા પાપથી બાણોથી હણાયા? તપોનિષ્ઠ, મારા પ્રાણસ્વરૂપ, મારા ગુરુ—તે જ વનમાં પડી ગયા।

Verse 22

एवं तयोः सुतो विप्रा मुक्तकण्ठं रुरोद वै । अथ प्रलपितं श्रुत्वा शंकरो विपिने चरन्

આ રીતે, હે વિપ્રો, તેમના પુત્રે મુક્તકંઠે ઊંચા સ્વરે રડ્યું. ત્યારબાદ વનમાં વિચરતા શંકરે તેનું વિલાપ સાંભળ્યું।

Verse 23

तच्छब्दाभिमुखः सद्यः प्रययौ स दरीमुखम् । तत्रत्या मुनयोऽप्याशु समागच्छंस्तमाश्रमम्

તે શબ્દ તરફ તરત જ મુખ કરીને તે ગુફાના મુખ તરફ દોડી ગયો. ત્યાં વસતા મુનિઓ પણ ઝડપથી તે આશ્રમમાં એકત્ર થયા।

Verse 24

ते दृष्ट्वा मुनयः सर्वे शरेण निहतं मुनिम् । तत्पत्नीं च हतां विप्रा राजानं च धनुर्धरम्

બધા મુનિઓએ બાણથી હણાયેલા તે મુનિને જોયો; તેની પત્ની પણ હત થયેલી જોઈ; અને ધનુષધારી રાજાને પણ ત્યાં જોયો।

Verse 25

विलपंतं सुतं चापि विलोक्य भृशविह्वलाः । पुत्रमाश्वासयामासुर्मा रोदीरिति कातरम्

પુત્રને વિલાપ કરતો જોઈ મુનિઓ અત્યંત વ્યાકુળ થયા. તેમણે તે કાતર બાળકને આશ્વાસન આપીને કહ્યું, ‘રડશો નહીં.’

Verse 26

मुनय ऊचुः । आढ्ये वापि दरिद्रे वा मूर्खे वा पंडितेऽपि वा । पीने वाथ कृशे वापि समवर्ती परेतराट्

મુનિઓએ કહ્યું—ધનવાન હોય કે ગરીબ, મૂર્ખ હોય કે પંડિત, સ્થૂલ હોય કે કૃશ—પરલોકના રાજા યમ સૌ પ્રત્યે સમાન રીતે વર્તે છે।

Verse 27

वने वा नगरे ग्रामे पर्वते वा स्थलांतरे । मृत्योर्वशे प्रयातव्यं सर्वैरपि हि जंतुभिः

વન હોય કે નગર, ગામ હોય કે પર્વત અથવા અન્ય કોઈ સ્થાન—બધા જ જીવોને મૃત્યુના વશમાં અનિવાર્ય રીતે જવું પડે છે।

Verse 28

वत्स नित्यं च गर्भस्थैर्जातैरपि च जंतुभिः । युवभिः स्थविरैः सर्वैर्यातव्यं यमपत्तनम्

વત્સ, ગર્ભસ્થ જીવોથી લઈને જન્મેલા, યુવાનોથી લઈને વૃદ્ધો સુધી—સર્વેને નિત્ય યમપુરી જવું જ પડે છે।

Verse 29

वर्णिभिश्च गृहस्थैश्च वानप्रस्थैश्च भिक्षुभिः । काले प्राप्ते त्वयं देहस्त्यक्तव्यो द्विजपुत्रक

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને ભિક્ષુ-સન્યાસી—સૌને, હે દ્વિજપુત્ર, સમય આવે ત્યારે આ દેહ ત્યજવો જ પડે છે।

Verse 30

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैरपि च संकरैः । यातव्यं प्रेतनिलये द्विजपुत्र महामते

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા સંકર વર્ણના લોકો પણ—હે મહામતિ દ્વિજપુત્ર—પ્રેતનિવાસમાં અવશ્ય જાય છે।

Verse 31

देवाश्च मुनयो यक्षा गंधर्वोरगराक्षसाः । अन्ये च जंतवः सर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः

દેવો, મુનિઓ, યક્ષો, ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસો—તથા અન્ય સર્વ જીવો પણ; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, હર (શિવ) આદિ પણ।

Verse 32

सर्वे यास्यंति विलयं न त्वं शोचितुमर्हसि । अद्वयं सच्चिदानंदं यद्ब्रह्मोपनिषद्गतम्

બધા અંતે લયમાં લીન થશે; તેથી તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી। ઉપનિષદોમાં ઉપદેશિત બ્રહ્મ અદ્વય—સત્, ચિત્ અને આનંદસ્વરૂપ છે।

Verse 33

न तस्य विलयो जन्म वर्धनं चापि सत्तम । मलभांडे नवद्वारे पूयासृक्छोणितालये

તે (બ્રહ્મ)ને ન લય છે, ન જન્મ, ન વૃદ્ધિ—હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ। પરંતુ આ દેહ તો મલભાંડ છે; નવ દ્વારવાળો, પૂય-રક્ત-શોণિતનું નિવાસસ્થાન।

Verse 34

देहेऽस्मिन्बुद्बुदाकारे कृमियूथसमाकुले । कामक्रोधभयद्रोहमोहमात्सर्यकारिणि

આ દેહમાં—બબ્બલ જેવી ક્ષણભંગુરતા ધરાવતો, કીડાઓના ઝુંડથી ભરેલો, અને કામ, ક્રોધ, ભય, દ્રોહ, મોહ તથા મત્સર ઉત્પન્ન કરનાર—

Verse 35

परदारपरक्षेत्रपरद्रव्यैकलोलुपे । हिंसासूयाशुचिव्याप्ते विष्ठामूत्रैकभाजने

જે પરસ્ત્રી, પરક્ષેત્ર અને પરદ્રવ્યમાં જ લોલુપ છે; હિંસા, અસૂયા અને અશુચિતાથી વ્યાપ્ત છે; અને વિષ્ઠા-મૂત્રનું માત્ર પાત્ર છે—

Verse 36

यः कुर्याच्छोभनधियं स मूढः स च दुर्मतिः । बहुच्छिद्रघटाकारे देहेऽस्मिन्नशुचौ सदा

જે આ દેહને શોભન અને પ્રશંસનીય માને છે, તે નિશ્ચયે મૂઢ અને દુર્મતિ છે; આ દેહ તો અનેક છિદ્રવાળા ઘડાની જેમ સદા અશુચિ છે.

Verse 37

वायोरवस्थितिः किं स्यात्प्राणाख्यस्य चिरं द्विज । अतो मा कुरु शोकं त्वं जननीं पितरं प्रति

હે દ્વિજ! પ્રાણ નામના વાયુની સ્થિતિ કેટલો સમય સ્થિર રહી શકે? તેથી માતા-પિતાને લઈને તું શોક ન કર.

Verse 38

तौ स्वकर्मवशाद्यातौ गृहं त्यक्त्वा त्विदं क्वचित् । तव कर्मवशात्त्वं च तिष्ठस्यस्मिन्महीतले

તે બંને પોતાના કર્મવશ ગૃહ ત્યજી ક્યાંક અન્યત્ર ગયા; અને તું પણ તારા કર્મવશ આ પૃથ્વી પર સ્થિત છે.

Verse 39

यदा कर्मक्षयस्ते स्यात्तदा त्वं च मरिष्यसि । मरिष्यमाणप्रेतो हि मृतप्रेतस्य शोचति

જ્યારે તારો કર્મક્ષય થશે, ત્યારે તું પણ મરી જશે; જે પોતે મરણગામી છે, તે જ તો મૃત પ્રેત માટે શોક કરે છે.

Verse 40

यस्मिन्काले समुत्पन्नौ तव माता पिता तथा । न तस्मिंस्त्वं समुत्पन्नस्ततो भिन्ना गतिर्हि वः

જે કાળે તારા માતા-પિતા જન્મ્યા, તે કાળે તું જન્મ્યો ન હતો; તેથી તમારો ગતિમાર્ગ (ભાગ્ય) ખરેખર ભિન્ન છે.

Verse 41

यदि तुल्या गतिस्ते स्यात्ताभ्यां सह महामते । तर्हि त्वयापि यातव्यं मृतौ यत्र हि तौ गतौ

હે મહામતે, જો તારી ગતિ ખરેખર તેમની સમાન હોત, તો મૃત્યુ સમયે તને પણ જ્યાં તેઓ ગયા છે ત્યાં જ જવું પડત।

Verse 42

मृतानां बांधवा ये तु मुंचंत्यश्रूणि भूतले । पिबंत्यश्रूणि तान्यद्धा मृताः प्रेताः परत्र वै

મૃતકોના જે સગાં ધરતી પર આંસુ વહાવે છે, તે જ આંસુઓને પરલોકમાં મૃત પ્રેત ખરેખર પીવે છે।

Verse 43

अतः शोकं परित्यज्य धृतिं कृत्वा समाहितः । अनयोः प्रेतकार्याणि कुरु त्वं वैदिकानि तु

અતઃ શોક ત્યજી, ધૈર્ય ધારણ કરી, મનને સમાધાનમાં રાખી—આ બંને માટે વૈદિક પ્રેતકાર્યો (શ્રાદ્ધાદિ) કર।

Verse 44

शरघातान्मृतावेतौ यस्मात्ते जननी पिता । अतस्तद्दोषशांत्यर्थमस्थीन्यादाय वै तयोः

કારણ કે તારા માતા-પિતા બાણના ઘાતથી મૃત્યુ પામ્યા છે; તેથી તે (એવા મૃત્યુસંબંધિત) દોષશાંતિ માટે તેમના અસ્થિઓ એકત્ર કરી લે।

Verse 45

रामनाथशिवक्षेत्रे रामसेतौ विमुक्तिदे । स्थापयस्व तथा श्राद्धं सपिंडीकरणादिकम्

રામનાથના શિવક્ષેત્રમાં, મુક્તિદાયક રામસેતુ પર, સપિંડિકરણ આદિ સહિત શ્રાદ્ધ સ્થાપિત કરીને વિધિપૂર્વક કર।

Verse 46

तत्रैव कुरु शुद्ध्यर्थं तयोर्बाह्मणपुत्रक । तेन दुर्मृत्युदोषस्य शांतिर्भवति नान्यथा

એ જ સ્થળે, હે બ્રાહ્મણપુત્ર, તે બંનેની શુદ્ધિ માટે વિધિપૂર્વક શુદ્ધિકર્મ કર. એથી જ દુર્મૃત્યુ-દોષની શાંતિ થાય છે; અન્યથા નહીં.

Verse 47

श्रीसूत उवाच । एवमुक्तः स मुनिभिः शाकल्यस्य सुतो द्विजाः । जांगलाख्यस्तयोः सर्वं पितृमेधं चकार वै

શ્રીસૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોએ, મુનિઓએ એમ કહ્યે પછી શાકલ્યપુત્ર જાંગલે તે બંને માટે સમગ્ર પિતૃમેધ (પિતૃકર્મ) નિશ્ચયે કર્યો.

Verse 48

अन्येद्युरस्थीन्यादाय हालास्यं प्रययौ च सः । तस्माद्रामेश्वरं सद्यो गत्वाऽयं जांगलो द्विजः

બીજા દિવસે તેણે અસ્થિઓ લઈને હાલાસ્ય (મદુરૈ) તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. ત્યાંથી આ દ્વિજ જાંગલ તરત જ રામેશ્વર પહોંચ્યો.

Verse 49

मुनिप्रोक्तप्रकारेण तस्मिन्रामेश्वरस्थले । निधाय पित्रोरस्थीनि श्राद्धादीन्यकरोत्तथा

રામેશ્વરના તે પવિત્ર સ્થાને, મુનિઓએ કહેલા વિધાન મુજબ, તેણે માતા-પિતાની અસ્થિઓ સ્થાપી અને શ્રાદ્ધાદિ કર્મો પણ યથાવિધી કર્યા.

Verse 51

आब्दिकांते दिने विप्रो रात्रौ स्वप्ने विलोक्य तु । स्वमातरं च पितरं शंखचक्रगदाधरौ

આબ્દિક કર્મના અંતિમ દિવસે, તે બ્રાહ્મણે રાત્રે સ્વપ્નમાં પોતાની માતા અને પિતાને શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરેલા જોયા.

Verse 52

गरुडोपरि संविष्टौ पद्ममालाविभूषितौ । शोभितौ तुलसीदाम्ना स्फुरन्मकरकुंडलौ

તેઓ ગરુડ ઉપર આસનસ્થ, કમળમાળાઓથી વિભૂષિત, તુલસીદામોથી શોભિત અને ઝગમગતા મકરકુંડળોથી યુક્ત દેખાયા।

Verse 53

कौस्तुभालंकृतोरस्कौ पीतांबरविराजितौ । एवं दृष्ट्वा मुनिसुतो जांगलः सुप्रसन्नधीः

તેમના વક્ષસ્થળ કૌસ્તુભમણિથી અલંકૃત હતા અને તેઓ પીતાંબરથી તેજસ્વી લાગતા હતા. એમ જોઈ મુનિપુત્ર જાંગલ અતિ પ્રસન્નચિત્ત થયો।

Verse 54

स्वाश्रमं पुनरागत्य सुखेन न्यवसद्द्विजाः । स्वप्नदृष्टं च वृत्तांतं मातापित्रोः स जांगलः

પોતાના આશ્રમમાં ફરી આવી તે દ્વિજ સુખથી વસવા લાગ્યો. અને જાંગલે સ્વપ્નમાં માતા-પિતાને વિષે જે વૃત્તાંત જોયો હતો, તેનું મનનમાં ચિંતન કર્યું।

Verse 55

तेभ्यो न्यवेदयत्सर्वं ब्राह्मणेभ्योऽतिहर्षितः । श्रुत्वा ते मुनयो वृत्तमासन्संप्रीतमानसाः

અતિ આનંદિત થઈ તેણે તે બ્રાહ્મણોને સર્વ વાત નિવેદન કરી. તે વૃત્તાંત સાંભળી મુનિઓ હૃદયથી સંતોષ પામી પ્રસન્ન થયા।

Verse 56

अथ राजानमालोक्य सर्वे तेऽपि महर्षयः । अवदन्कुपिता विप्राः शपंतः शंकरं नृपम्

પછી રાજાને જોઈ તે બધા મહર્ષિઓ—ક્રોધિત વિપ્રો—રાજા શંકરને શાપ આપતા બોલ્યા.

Verse 57

पांड्यभूप महामूर्ख क्रौर्याद्ब्राह्मणघातक । स्त्रीहत्या ब्रह्महत्या च कृता यस्मात्त्वयाधुना

હે મહામૂર્ખ પાંડ્ય રાજા! ક્રૂરતાને કારણે તું બ્રાહ્મણનો હત્યારો બન્યો છે. કેમ કે હવે તેં સ્ત્રીહત્યા અને બ્રહ્મહત્યા બંને પાપ કર્યા છે,

Verse 58

अतः शरीरसंत्यागं कुरु त्वं हव्यवाहने । नोचेत्तव न शुद्धिः स्यात्प्रायश्चित्तशतैरपि

તેથી, તું અગ્નિમાં તારા દેહનો ત્યાગ કર. નહીંતર, સેંકડો પ્રાયશ્ચિત કરવા છતાં તારી શુદ્ધિ થશે નહીં.

Verse 59

त्वत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्यायुतं भवेत् । अस्मत्सकाशाद्गच्छ त्वं पांड्यानां कुलपांसन

તારી સાથે માત્ર વાતચીત કરવાથી જ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ લાગે છે. હે પાંડ્ય કુળના કલંક! અમારી પાસેથી ચાલ્યો જા.

Verse 60

इत्युक्तो मुनिभिः पांड्यः शंकरो द्विजपुंगवाः । तथास्तु देहसंत्यागं करिष्ये हव्यवाहने

મુનિઓ દ્વારા આમ કહેવાતાં, પાંડ્ય રાજા શંકરે તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને કહ્યું: 'તથાસ્તુ. હું અગ્નિમાં દેહત્યાગ કરીશ.'

Verse 61

ब्रह्महत्याविशुद्ध्यर्थं भवतां सन्निधावहम् । अनुग्रहं मे कुर्वंतु भवंतो मुनिसत्तमाः

બ્રહ્મહત્યાની શુદ્ધિ માટે હું આપના શરણે આવ્યો છું. હે મુનિશ્રેષ્ઠો! આપ મારા પર કૃપા કરો.

Verse 62

तथा शरीर संत्यागात्पातकं मे लयं व्रजेत् । एवमुक्त्वा मुनीन्सर्वाञ्च्छंकरः पांड्यभूपतिः

“આ રીતે દેહત્યાગથી મારું પાપ લય પામે.” એમ કહી પાંડ્યભૂપતિ શંકરે સર્વ મુનિઓને સંબોધ્યા.

Verse 63

स्वान्मंत्रिणः समाहूय बभाषे वचनं त्विदम् । भो मंत्रिणो ब्रह्महत्या मयाऽकार्यविचारतः

પોતાના મંત્રીઓને બોલાવી તેણે કહ્યું— “હે મંત્રિઓ, અકાર્યનો વિચાર ન કરવાને કારણે મારા દ્વારા બ્રહ્મહત્યાનું પાતક થયું છે.”

Verse 64

स्त्रीहत्या च तथा क्रूरा महानरकदायिनी । एतत्पातकशुद्ध्यर्थं मुनीनां वचनादहम्

“અને સ્ત્રીહત્યাও—અતિ ક્રૂર—મહાનરક આપનારી છે. આ પાતકોની શુદ્ધિ માટે મુનિઓના વચન અનુસાર હું…”

Verse 65

प्रदीप्ते ऽग्नौ महाज्वाले परित्यक्ष्ये कलेवरम् । काष्ठान्यानयत क्षिप्रं तैरग्निश्च समिध्यताम्

“મહાજ્વાળાથી પ્રદીપ્ત અગ્નિમાં હું આ કલેવર ત્યજી દઈશ. ઝડપથી લાકડાં લાવો અને તેનાથી અગ્નિ સારી રીતે પ્રજ્વલિત થાઓ.”

Verse 66

मम पुत्रं च सुरुचिं राज्ये स्थापयताचिरात् । मा शोकं कुरुतामात्या दैवतं दुरतिक्रमम्

“અને મારા પુત્ર સરૂચિને વિલંબ વિના રાજ્યમાં સ્થાપિત કરો. હે અમાત્યો, શોક ન કરો; દૈવનું વિધાન દુર્લંઘ્ય છે.”

Verse 67

इतीरिता नृपतिना मंत्रिणो रुरुदुस्तदा । पांड्यनाथ महाराज रिपूणामपि वत्सल

રાજાએ આમ કહ્યે ત્યારે જ તે ક્ષણે મંત્રીઓ રડી પડ્યા. પાંડ્યનાથ મહારાજ તો શત્રુઓ પ્રત્યે પણ સ્નેહાળ હતા.

Verse 68

वयं हि भवता नित्यं पुत्रवत्परिपालिताः । त्वां विना न प्रवेक्ष्याम पुरीं देवपुरोपमाम्

તમે અમને હંમેશાં પુત્ર સમ પોષ્યા-રક્ષ્યા છે. તમારા વિના દેવપુરિ સમાન તે નગરીમાં અમે પ્રવેશ નહીં કરીએ.

Verse 69

हव्यवाहं प्रवेक्ष्यामो महा काष्ठसमेधितम् । तेषां प्रलपितं श्रुत्वा पांड्य शंकरभूपतिः । प्रोवाच मंत्रिणः सर्वान्वचनं सांत्वपूर्वकम्

‘મહાન લાકડાંના ઢગલાથી પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં અમે પ્રવેશ કરીશું.’ તેમનો વિલાપ સાંભળી પાંડ્યરાજ શંકરે સર્વ મંત્રીઓને સાંત્વનાપૂર્વક વચન કહ્યું.

Verse 70

शंकर उवाच । किं करिष्यथ भोऽमात्या महापातकिना मया

શંકરે કહ્યું—હે અમાત્યો, મહાપાતકી એવા મને લઈને તમે શું કરશો?

Verse 71

सिंहासनं समारुह्य न कर्तुं युज्यते बत । चतुरर्णवपर्यंतधरापालनमंजसा

અરે હાય! ચાર સમુદ્રોથી સીમિત ધરતીનું સહેલાઈથી પાલન-શાસન કરવા સિંહાસન પર ચઢવું મને યોગ્ય નથી.

Verse 72

मत्पुत्रं सुरुचिं शीघ्रमतः स्थापयतासने । काष्ठान्यानयत क्षिप्रं प्रवेष्टुं हव्यवाहनम्

અતએવ મારા પુત્ર સુરુચિને શીઘ્ર સિંહાસન પર બેસાડો. તરત જ કાઠ લાવો—હું હવ્યવાહન અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવા જઈ રહ્યો છું.

Verse 73

मम मंत्रिवरा यूयं विलंबं त्यजताधुना । इत्युक्ता मंत्रिणः काष्ठं समानिन्युः क्षणेन ते

તમે મારા શ્રેષ્ઠ મંત્રીઓ છો—હવે વિલંબ છોડો. એમ કહતાં જ તે મંત્રીઓ ક્ષણમાં કાઠ લઈ આવ્યા.

Verse 74

अग्निं प्रज्वलितं काष्ठैर्दृष्ट्वा शंकरभूपतिः । स्नात्वाचम्य विशुद्धात्मा मुनीनां संनिधौ तदा

કાઠથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જોઈને રાજા શંકરે સ્નાન કરીને આચમન કર્યું; મન શುದ್ಧ કરીને ત્યારે મુનિઓના સાન્નિધ્યમાં ઊભા રહ્યા.

Verse 75

अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य तान्मुनीनपि सत्वरम् । अग्निं मुनीन्नमस्कृत्य ध्यात्वा देवमुमापतिम्

અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરીને અને તે મુનિઓની પણ ત્વરિત પ્રદક્ષિણા કરીને, તેણે અગ્નિ તથા મુનિઓને નમસ્કાર કર્યો; પછી દેવ ઉમાપતિનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 76

अग्नौ पतितुमारेभे धैर्यमालंब्य भूपतिः । तस्मिन्नवसरे विप्रा मुनीनामपि शृण्वताम्

ધૈર્યનો આશ્રય લઈને રાજા અગ્નિમાં પડવા લાગ્યો. એ જ ક્ષણે, હે વિપ્રો—મુનિઓ પણ સાંભળતા હતા ત્યારે—

Verse 77

अशरीरा समुदभूद्वाणी भैरवनादिनी । भोः शंकर महीपाल मानलं प्रविशाधुना

ત્યારે ભૈરવના ગર્જનાસમાન ગુંજતી એક અશરીરી વાણી ઉદ્ભવી— “હે શંકર, હે ભૂપાલ! હમણાં જ માનલામાં પ્રવેશ કર।”

Verse 78

ब्रह्महत्यानिमित्तं ते भयं मा भून्महामते । तवोपदेशं वक्ष्यामि रहस्यं वेदसंमितम्

“હે મહામતિ! બ્રહ્મહત્યાના કારણે તને ભય ન થાઓ. હું તને વેદસંમત એક ગુપ્ત ઉપદેશ કહું છું।”

Verse 79

शृणुष्वावहितो राजन्मदुक्तं क्रियतां त्वया । दक्षिणांबुनिधेस्तीरे गंधमादनपर्वते

“હે રાજન! સાવધાન થઈને સાંભળ અને મારા કહ્યા મુજબ કર— દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે, ગંધમાદન પર્વત પર…”

Verse 80

रामसेतौ महापुण्ये महापातकनाशने । रामप्रतिष्ठितं लिगं रामनाथं महेश्वरम्

“રામસેતુમાં— જે મહાપુણ્યદાયક અને મહાપાતકનાશક છે— રામે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું લિંગ છે; તે મહેશ્વર ‘રામનાથ’।”

Verse 81

सेवस्व वर्षमेकं त्वं त्रिकालं भक्तिपूर्वकम् । प्रदक्षिणप्रक्रमणं नमस्कारं च वै कुरु

“એક વર્ષ સુધી તે પ્રભુની સેવા કર— દિવસના ત્રણેય કાળ ભક્તિપૂર્વક. પ્રદક્ષિણા કર અને સાષ્ટાંગ નમસ્કાર પણ કર।”

Verse 82

महाभिषेकः क्रियतां रामनाथस्य वै त्वया । नैवेद्यं विविधं राजन्क्रियतां च दिनेदिने

હે રાજન, તું રામનાથનો મહાભિષેક કરાવ; અને દિનપ્રતિદિન વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરાવ।

Verse 83

चन्दनागरुकर्पूरै रामलिंगं प्रपूजय । भारद्वयेन गव्येन ह्याज्येन त्वभिषेचय

ચંદન, અગરુ અને કપૂરથી રામલિંગની ઉત્તમ પૂજા કર; અને ગવ્ય ઘી બે ભારથી તેનો અભિષેક કર।

Verse 84

प्रत्यहं च गवां क्षीरैर्द्विभारपरिसंमितैः । मधुद्रोणेन तल्लिंगं प्रत्यहं स्नापय प्रभोः

અને પ્રતિદિન પ્રભુના તે લિંગને ગાયના દૂધના બે ભાર પ્રમાણથી તથા મધના એક દ્રોણ માપથી સ્નાન કરાવ।

Verse 85

प्रत्यहं पायसान्नेन नैवेद्यं कुरु भूपते । प्रत्यहं तिलतैलेन दीपाराधनमाचर

હે ભૂપતે, પ્રતિદિન પાયસ અન્નનું નૈવેદ્ય અર્પણ કર; અને પ્રતિદિન તલતેલથી દીપારાધના કર।

Verse 86

एतेन तव राजेंद्र रामनाथस्य शूलिनः । स्त्रीहत्य्रा ब्रह्महत्या च तत्क्षणादेव नश्यतः

હે રાજેન્દ્ર, શૂલધારી રામનાથના આ અનુષ્ઠાનથી તારા સ્ત્રીહત્યા અને બ્રહ્મહત્યા પાપો તત્ક્ષણે નાશ પામે છે।

Verse 87

दर्शनाद्रामनाथस्य भ्रूणहत्याशतानि च । अयुतं ब्रह्महत्यानां सुरापानायुतं तथा

રામનાથના માત્ર દર્શનથી ભ્રૂણહત્યાના સૈકડો પાપ નાશ પામે છે; તેમ જ બ્રહ્મહત્યાના દસ હજાર અને સુરાપાનના પણ દસ હજાર પાપો મટી જાય છે।

Verse 88

स्वर्णस्तेयायुतं राजन्गुरुस्त्रीगमनायुतम् । एतत्संसर्गदोषाश्च विनश्यंति क्षणाद्विभो

હે રાજન, સ્વર્ણચોરીના અયુત પાપ અને ગુરુપત્નીગમનના અયુત પાપ—તથા એવા સંસર્ગથી ઉપજતા દોષો—હે વિભો, ક્ષણમાં નાશ પામે છે।

Verse 89

महापातकतुल्यानि यानि पापानि संति वै । तानि सर्वाणि नश्यंति रामनाथस्य सेवया

મહાપાતક સમાન જે જે પાપો હોય, તે સર્વ રામનાથની સેવાથી નાશ પામે છે।

Verse 90

महती रामनाथस्य सेवा लभ्येत चेन्नृणाम् । किं गंगया च गयया प्रयागेणाध्वरेण वा

જો મનુષ્યોને રામનાથની મહાન સેવા પ્રાપ્ત થાય, તો ગંગા, ગયા, પ્રયાગ અથવા યજ્ઞકર્મોની શું જરૂર રહે?

Verse 91

तद्गच्छ रामसेतुं त्वं रामनाथं भजानिशम् । विलंबं मा कुरु विभो गमने च त्वरां कुरु

અતએવ તું રામસેતુએ જા અને રામનાથનું દિવસ-રાત ભજન કર. હે વિભો, વિલંબ ન કર; પ્રસ્થાનમાં ત્વરા કર.

Verse 92

इत्युक्त्वा विररामाथ सापि वागशरीरिणी । तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे त्वरयंति स्म भूपतिम्

એમ કહીને તે અશરીરી વાણી ત્યારબાદ મૌન થઈ ગઈ. તે સાંભળીને સર્વ મુનિઓએ રાજાને ત્વરિત થવા પ્રેર્યા.

Verse 93

गच्छ शीघं महाराज रामसेतुं विमुक्तिदम् । रामनाथस्य माहात्म्यमज्ञात्वास्माभिरीरितम्

હે મહારાજ, મુક્તિદાયક રામસેતુ તરફ ત્વરિત જાઓ. રામનાથનું માહાત્મ્ય અમને પૂર્ણ રીતે અજાણ હોવા છતાં અમે વર્ણવ્યું છે.

Verse 94

देहत्यागं कुरुष्वेति वह्नौ प्रज्वलितेऽधुना । अनुज्ञातो मुनिवरैरिति राजा स शंकरः

“હવે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં દેહત્યાગ કરો” એમ શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ અનુમતિ આપી; ત્યારે શંકર નામનો રાજા તૈયાર થયો.

Verse 95

चतुरंगबलं पुर्यां प्रापयित्वा त्वरान्वितः । नमस्कृत्य मुनीन्सर्वान्प्रहृष्टेनांतरात्मना

ત્વરાથી ચતુરંગ સેનાને નગરમાં પહોંચાડી, સર્વ મુનિઓને નમસ્કાર કરીને, તે અંતરમાં હર્ષથી ભરાઈ આગળ વધ્યો.

Verse 96

वृतः कतिपयैः सैन्यैः समादाय धनं बहु । रामनाथस्य सेवार्थमयासीद्गंधमादनम्

થોડા સૈનિકોથી ઘેરાઈ, ઘણું ધન સાથે લઈને, રામનાથની સેવાના હેતુથી તે ગંધમાદન તરફ નીકળ્યો.

Verse 97

उवास वर्षमेकं च रामसेतौ विशुद्धिदे । एकभुक्तो जितक्रोधो विजितेंद्रियसंचयः

શુદ્ધિ આપનાર રામસેતુ પર તે પૂરું એક વર્ષ રહ્યો. દિવસમાં એક વાર ભોજન કરનાર, ક્રોધને જીતનાર અને ઇન્દ્રિયસમૂહને વશમાં રાખીને તે નિયમબદ્ધ ભક્તિમાં સ્થિત રહ્યો।

Verse 98

त्रिसंध्यं रामनाथं च सेवमानः सभक्तिकम् । प्रददौ रामनाथाय दशभारं धनं मुदा

દિવસની ત્રણેય સંધ્યાઓમાં તે ભક્તિપૂર્વક રામનાથની સેવા કરતો રહ્યો. અને આનંદથી રામનાથને દશભાર પ્રમાણનું ધન અર્પણ કર્યું।

Verse 99

प्रत्यहं रामनाथस्य महापूजामकारयत् । अकरोच्च धनुष्कोटौ प्रत्यहं भक्तिपूर्वकम्

તે રોજ રામનાથની મહાપૂજા કરાવતો. અને ધનુષ્કોટિમાં પણ તે પ્રતિદિન ભક્તિપૂર્વક પૂજનકર્મ કરતો રહ્યો।

Verse 100

स्नानं प्रतिदिनं चान्नं ब्राह्मणेभ्य ददौ मुदा । अशरीरावचःप्रोक्तमखिलं पूजनं तथा

તે દરરોજ સ્નાન કરતો અને આનંદથી બ્રાહ્મણોને અન્નદાન આપતો. તેમજ અશરીરી વાણીમાં જેમ કહ્યું હતું તેમ સંપૂર્ણ પૂજન પણ કરતો રહ્યો।

Verse 110

भूयोभूयो नमस्यामि पातकं मे विनश्यतु । भक्त्यैवं स्तुवतस्तस्य रामनाथं महेश्वरम्

હું વારંવાર નમસ્કાર કરું છું; મારું પાપ નાશ પામે. આ રીતે તે ભક્તિપૂર્વક મહેશ્વર રામનાથની સ્તુતિ કરતો રહ્યો।

Verse 120

नाशयाम्यहमेतेषां महापातकसंचयम् । प्रीतोऽहं तव भक्त्या च स्तोत्रेण मनुजेश्वर

હે મનુજેશ્વર! હું એમના મહાપાતકોના સંચયનો નાશ કરી દઈશ. તારી ભક્તિ અને સ્તોત્રથી હું પ્રસન્ન છું.

Verse 130

पुत्रदारयुतो राजा प्राप्य राज्यमकण्टकम् । मंत्रिभिः सहितो विप्रा ररक्ष पृथिवीं चिरम्

હે વિપ્રો! પુત્ર અને પત્ની સહિત રાજાએ નિષ્કંટક રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું; અને મંત્રીઓ સાથે તેણે લાંબા સમય સુધી પૃથ્વીનું રક્ષણ કર્યું.

Verse 133

शृण्वन्पठन्वा मनुजस्त्विममध्यायमादरात् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रामनाथं समश्नुते

જે મનુષ્ય આ અધ્યાયને આદરપૂર્વક સાંભળે અથવા વાંચે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ રામનાથનું સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.