Adhyaya 22

Verse 1

। श्रीसूत उवाच । लक्ष्मीतीर्थे शुभे पुंसां सर्वैश्वर्यैककारणे । स्नात्वा नरस्ततो गच्छेदग्नितीर्थं द्विजोत्तमाः

શ્રીસૂતે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમો, મનુષ્યો માટે સર્વ ઐશ્વર્યનું એકમાત્ર કારણ એવા શુભ લક્ષ્મીતિર્થમાં સ્નાન કરીને, પછી મનુષ્યે અગ્નિતિર્થ તરફ જવું જોઈએ.

Verse 2

अग्नितीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम् । तीर्थानामुत्तमं तीर्थं सर्वाभीष्टैकसाधनम् । तत्र स्नायान्नरो भक्त्या स्वपापपरिशुद्धये

અગ્નિતીર્થ મહાપુણ્યદાયક અને મહાપાતકનાશક છે. તે તીર્થોમાં ઉત્તમ તીર્થ છે અને સર્વ અભીષ્ટસિદ્ધિનું એકમાત્ર સાધન છે. ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મનુષ્ય પોતાના પાપોની પૂર્ણ શુદ્ધિ પામે છે.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अग्निर्तार्थमितिख्यातिः कथं तस्य मुनीश्वर

ઋષિઓએ કહ્યું— હે મુનીશ્વર, તેને ‘અગ્નિતીર્થ’ એવી ખ્યાતિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ?

Verse 4

कुत्रैदमग्नितीर्थं च कीदृशं तस्य वैभवम् । एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि

આ અગ્નિતીર્થ ક્યાં આવેલું છે અને તેનું વૈભવ કેવું છે? અમે શ્રદ્ધાળુઓ માટે તમે આ વિષયને વિસ્તારે કહી જણાવવા યોગ્ય છો.

Verse 5

श्रीसूत उवाच । सम्यक्पृष्टं हि युष्माभिः शृणुध्वं मुनिपुंगवाः । पुरा हि राघवो हत्वा रावणं सपरिच्छदम्

શ્રીસૂતે કહ્યું— તમે યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે; હે મુનિશ્રેષ્ઠો, સાંભળો. પ્રાચીનકાળે રાઘવે રાવણને તેના સર્વ સૈન્ય-પરિવાર સહિત વધ કરીને…

Verse 6

स्थापयित्वा तु लंकायां भर्तारं च विभीषणम् । सीतासौमित्रिसंयुक्तो रामो दशरथात्मजः

લંકામાં વિભીષણને રાજા તરીકે સ્થાપિત કરીને, દશરથપુત્ર રામ સીતાજી અને સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) સાથે પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 7

सिद्धचारणगंधवैर्देवैरप्सरसां गणैः । स्तूयमानो मुनिगणैः सत्याशीस्तीर्थकौतुकी

સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો, દેવો અને અપ્સરાગણો તથા મુનિગણો દ્વારા સ્તુત થતો—જેનાં આશીર્વાદ સદા સત્ય—તે તીર્થપ્રતિ કૌતુકભક્તિથી પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 8

धारयंल्लीलया चापं रामोऽसह्यपराक्रमः । आत्मनः शुद्धिमाधातुं जानकीं शोधितु तथा

અસહ્ય પરાક્રમી રામે લીલાથી ધનુષ ધારણ કર્યું; પોતાની નિર્મળ પ્રતિષ્ઠા સ્થાપવા માટે જાનકીની પવિત્રતા વિધિવત્ પરખવાનો સંકલ્પ કર્યો।

Verse 9

इंद्रादिदेववृन्दैश्च मुनिभिः पितृभिस्तथा । विभीषणेन सहितः सर्वेरपि च वानरैः

ઇન્દ્રાદિ દેવવૃંદો, મુનિઓ અને પિતૃગણો સાથે, વિભીષણ તથા સર્વ વાનરો સહિત પણ, તે મહાસભામાં આગળ વધ્યો।

Verse 10

आययौ सेतुमार्गेण गंधमादनपर्वतम् । लक्ष्मीतीर्थतटे स्थित्वा जानकीशोधनाय सः

તે સેતુમાર્ગે ગંધમાદન પર્વત પર આવ્યો; અને લક્ષ્મીતીર્થના તટે ઊભો રહી જાનકીશોધન માટે તત્પર થયો।

Verse 11

अग्निमावाहयामास देवर्षिपितृसन्निधौ । अथोत्तस्थौ महांभोधेर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः

દેવ, ઋષિ અને પિતૃગણોની સન્નિધિમાં તેણે અગ્નિનું આવાહન કર્યું. ત્યારબાદ લક્ષ્મીતીર્થથી થોડે દૂર મહાસમુદ્રમાંથી અગ્નિ ઉદ્ભવી ઊભો થયો।

Verse 12

पश्यत्सु सर्वलोकेषु लिहन्नंभांसि पावकः । आताम्रलोचनः पीतवासा धनुर्धरः

સર્વ લોકો જોતા જ હતા ત્યારે જળને ચાટી લેતો પાવક પ્રગટ થયો. ત્યાં ધનુર્ધર વીરસ્થ, તામ્રવર્ણ નેત્રોવાળો અને પીતવાસ ધારણ કરેલો, ઊભો રહ્યો.

Verse 13

सप्तभिश्चैव जिह्वाभिर्लेलिहानो दिशो दश । दृष्ट्वा रघुपतिं शूरं लीलामानुषरूपिणम्

સાત જિહ્વાઓથી દસેય દિશાઓને ચાટી ઝળહળતો (અગ્નિ) લીલાર્થ માનવરૂપ ધારણ કરેલા શૂર રઘુપતિને નિહાળ્યો.

Verse 14

जगाद वचनं रम्यं जानकीशुद्धिकारणात् । रामराम महाबाहो राक्षसानां भयावह

જાનકીની શુદ્ધિ સ્થાપવા માટે તેણે મનોહર વચન કહ્યાં— “રામ, રામ! હે મહાબાહો, રાક્ષસોને ભયંકર!”

Verse 15

पातिव्रत्येन जानक्या रावणं हतवान्भवान् । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं नात्र कार्या विचारणा

જાનકીના પાતિવ્રત્યના પ્રભાવથી જ તમે રાવણનો વધ કર્યો. સત્ય, સત્ય, ફરી સત્ય—અહીં વિચારની જરૂર નથી.

Verse 16

कमलेयं जगन्माता लीलामानुषविग्रहा । देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी

આ કમલસમ્ભવા જગન્માતા છે, જેણે લીલાર્થ માનુષ વિગ્રહ ધારણ કર્યો છે. દેવત્વમાં તેનો દેહ દિવ્ય છે, અને મનુષ્યત્વમાં તે માનવીરૂપે દેખાય છે.

Verse 17

विष्णोर्देहानुरूपां वै करोत्ये षात्मनस्तनुम् । यदायदा जगत्स्वामिन्देवदेव जनार्द्दन

હે જગત્સ્વામી, દેવદેવ જનાર્દન! વિષ્ણુ જ્યારે જ્યારે જે જે રૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે ત્યારે તે દેવી પણ એ જ રૂપને અનુરૂપ પોતાનું શરીર રચી લે છે અને તેની પ્રકટતાને સંપૂર્ણ રીતે અનુરૂપ બને છે.

Verse 18

अवतारान्करोषि त्वं तदेयं त्वत्सहायिनी । यदा त्वं भार्गवो रामस्तदाभूद्धरणी त्वियम्

તમે જ્યારે જ્યારે અવતાર કરો છો, ત્યારે ત્યારે આ દેવી તમારી સહચરી અને સહાયિકા બને છે. તમે જ્યારે ભાર્ગવ રામ (પરશુરામ) હતા, ત્યારે તે આ જ ધરણિ—પૃથ્વી—રૂપે પ્રગટ થઈ હતી.

Verse 19

अधुना जानकी जाता भवित्री रुक्मिणी ततः । अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेषा सहायिनी

હવે તે જાનકી (સીતા) રૂપે જન્મી છે; ત્યારબાદ તે રુક્મિણી બનશે. અન્ય અવતારોમાં પણ તે વિષ્ણુની નિત્ય સહાયિકા અને સહચરી રહે છે.

Verse 20

तस्मामद्वचनादेनां प्रति गृह्णीष्व राघव । पावकस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा देवा महर्षयः

અતએવ મારા વચનથી, હે રાઘવ, તેને ફરી સ્વીકારો. પાવક (અગ્નિ)નું તે વચન સાંભળીને દેવો અને મહર્ષિઓ સાક્ષી બની હર્ષિત થયા.

Verse 21

विद्याधराश्च गंधर्वा मानवाः पन्नगास्तथा । अन्ये च भूतनिवहा रामं दश रथात्मजम्

વિદ્યાધરો, ગંધર્વો, માનવો, પન્નગો (નાગો) તથા અન્ય ભૂતસમૂહો—બધા દશરથપુત્ર રામની આસપાસ એકત્ર થયા.

Verse 22

जानकीं मैथिलीं चैव प्रशशंसुः पुनःपुनः । रामोऽग्निवचनात्सीतां प्रतिजग्राह निर्मलाम्

તેઓ વારંવાર જાનકી મૈથિલીની પ્રશંસા કરતા રહ્યા. અને અગ્નિના વચનથી રામે નિર્મળ, નિષ્કલંક સીતાને ફરી સ્વીકારી લીધી.

Verse 23

एवं सीताविशुद्ध्यर्थं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । आवाहने कृते वह्निर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः

આ રીતે સીતાની વિશુદ્ધિ માટે અક્લિષ્ટકર્મા રામે આવાહન કર્યું ત્યારે, દૂર આવેલા લક્ષ્મીતિર્થમાંથી વહ્નિ આહ્વાનિત થયો.

Verse 24

यतः प्रदेशादुत्तस्थावंबुधेर्द्विजसत्तमाः । अग्नितीर्थं विजानीत तं प्रदेशमनुत्तमम्

હે દ્વિજસત્તમો! સમુદ્રમાંથી જ્યાંથી અગ્નિ ઉદ્ભવ્યો, તે અન ઉત્તમ પ્રદેશને ‘અગ્નિતીર્થ’ તરીકે જાણો.

Verse 25

ततो विनिर्गमादग्नेरग्नितीर्थमितीर्यते । अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वह्नेस्तीर्थे विमुक्तिदे

અગ્નિ ત્યાંથી પ્રગટ થયો હોવાથી તેને ‘અગ્નિતીર્થ’ કહેવામાં આવે છે. અહીં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મનુષ્ય વહ્નિના આ મુક્તિદાયક તીર્થમાં મોક્ષફળ પામે છે.

Verse 26

उपोष्य वेदविदुषो ब्राह्मणा नपि भोजयेत् । तेभ्यो वस्त्रं धनं भूमिं दद्यात्कन्यां च भूषिताम्

ઉપવાસ કરીને વેદવિદ બ્રાહ્મણોને પણ ભોજન કરાવવું. તેમને વસ્ત્ર, ધન અને ભૂમિ દાન આપવું, તેમજ ધર્માનુસાર શોભિત કન્યાદાન પણ કરવું.

Verse 27

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । अग्नितीर्थस्य कूलेस्मि न्नन्नदानं विशिष्यते

સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મનુષ્ય વિષ્ણુના સાયુજ્યને પ્રાપ્ત કરે છે. અહીં અગ્નિતીર્થના કિનારે અન્નદાનને વિશેષ પુણ્યદાયક કહેવાયું છે.

Verse 28

अग्नितीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । दुष्पण्योपि महापापो यत्र स्नानात्पिशाचताम्

અગ્નિતીર્થ સમાન કોઈ તીર્થ ભૂતકાળમાં નહોતું અને ભવિષ્યમાં પણ નહીં થાય. ત્યાં સ્નાનથી મહાપાપી દુષ્પણ્ય પણ પિશાચત્વની સ્થિતિમાંથી મુક્ત થયો.

Verse 29

परित्यज्य महा घोरां दिव्यं रूपमवाप्तवान् । पशुमान्नाम वैश्योऽभूत्पुरा पाटलिपुत्रके

તેને અતિ ભયંકર રૂપ ત્યજીને દિવ્ય રૂપ પ્રાપ્ત કર્યું. પૂર્વે પાટલિપુત્રમાં તે ‘પશુમાન્’ નામનો વૈશ્ય હતો.

Verse 30

स वै धर्मपरो नित्यं ब्राह्मणाराधने रतः । कृषिं निरंतरं कुर्वन्गो रक्षां चैव सर्वदा

તે સદા ધર્મપરાયણ હતો અને બ્રાહ્મણોની આરાધનામાં રત રહેતો. તે સતત ખેતી કરતો અને હંમેશા ગોરક્ષા પણ કરતો.

Verse 31

पण्यवीथ्यां च विक्रीणन्कांचनादीनि धर्मतः । पशुमन्नामधेयस्य वणिक्छ्रेष्ठस्य तस्य वै

તે પণ্যવીથી (બજારમાં) સોનું વગેરે વસ્તુઓ ધર્મપૂર્વક વેચતો; ‘પશુમાન્’ નામધારી તે વણિકોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.

Verse 32

बभूव भार्यात्रितयं पतिशुश्रूषणे रतम् । ज्येष्ठा त्रीन्सुषुवे पुत्रान्वैश्यवंशविवर्द्धनान्

તેને ત્રણ પત્નીઓ હતી, જે પતિસેવામાં રત હતી. જેઠાણીએ ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો, જે વૈશ્યવંશના વર્ધક બન્યા.

Verse 33

सुपण्यं पण्यवतं च चारुपण्यं तथैव च । मध्यमा सुषुते पुत्रौ सुकोश बहुकोशकौ

સુપાણ્ય, પાણ્યવત અને તેમ જ ચારુપાણ્ય—આ નામો હતા. મધ્યમા પત્નીએ બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો—સુકોશ અને બહુкош.

Verse 34

तृतीयायां त्रयः पुत्रास्तस्य वैश्यस्य जज्ञिरे । महापण्यो महाकोशो दुष्पण्य इति विश्रुताः

ત્રીજી પત્નીથી તે વૈશ્યના ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા; તેઓ મહાપાણ્ય, મહાકોશ અને દુષ્પાણ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 35

एवं पशुमतस्तस्य वैश्यस्य द्विजसत्तमाः । बभूवुरष्टौ तनयास्तासु स्त्रीषु तिसृष्वपि

આ રીતે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, તે વૈશ્ય પશુમાનને તે ત્રણેય પત્નીઓથી કુલ આઠ પુત્રો થયા.

Verse 36

ते सुपण्यमुखाः सर्वे पुत्रा ववृधिरे क्रमात । धूलिकेलिं वितन्वन्तः पित रौ तोषयंति ते

સુપાણ્યથી આરંભ કરીને તે બધા પુત્રો ક્રમે ક્રમે મોટા થયા. ધૂળમાં બાળલીલા કરતાં તેઓ માતા-પિતાને પ્રસન્ન કરતા.

Verse 37

पंचहायनतां प्राप्ताः क्रमात्ते वैश्यनंदनाः । पशुमानपि वैश्येंद्रः सर्वानपि च तान्सुतान्

ક્રમશઃ તે વૈશ્યના પુત્રો પાંચ વર્ષની વયે પહોંચ્યા. ત્યારે શ્રેષ્ઠ વૈશ્ય પશુમાન્ પોતાના સર્વ પુત્રો તરફ ધ્યાન આપી તેમને આગળના માર્ગમાં માર્ગદર્શન આપવા લાગ્યો.

Verse 38

बाल्यमारभ्य सततं स्वकृत्येषु व्यशिक्षयत् । कृषिगोत्राणवाणिज्यकर्मसु क्रमशिक्षिताः

બાળ્યથી જ તે તેમને તેમના પોતાના કર્તવ્યોમાં સતત શિક્ષિત કરતો રહ્યો. આમ તેઓ ક્રમે કરીને ખેતી, ગોરક્ષણ અને વાણિજ્યકર્મોમાં તાલીમ પામ્યા.

Verse 39

सुपण्यमुख्याः सप्तैव पितृवाक्यमशृण्वत । पशुमान्वक्ति यत्कार्यं तत्क्ष णान्निरवर्तयन्

સુશીલોમાં અગ્રગણ્ય એવા તે સાતેય પિતાનું વચન સાંભળતા. પશુમાન્ જે કાર્ય કહે, તે તેઓ ક્ષણમાં જ કરી નાખતા.

Verse 40

नैपुण्यं प्रापुरत्यंतं ते सुवर्णक्रियास्वपि । दुष्पण्यस्त्वष्टमः पुत्रो बाल्यमारभ्य संततम्

તેઓ સોનાના કાર્યોમાં પણ અત્યંત કુશળતા પ્રાપ્ત કરી. પરંતુ આઠમો પુત્ર દુષ્પણ્ય બાળપણથી જ ભિન્ન સ્વભાવનો હતો.

Verse 41

दुर्मार्गनिरतो भूत्वा नाशृणोत्पितृभा षितम् । धूलिकेलिं समारभ्य दुर्मार्गनिरतोऽभवत्

તે કુમાર્ગમાં આસક્ત બની પિતાનું કહેલું સાંભળતો ન હતો. ધૂળમાં રમતો શરૂ કરીને તે અધર્મમાર્ગમાં વધુ જ રત થયો.

Verse 42

स बाल एव सन्पुत्रो बालानन्यानबाधत । दुष्कर्मनिरतं दृष्ट्वा तं पिता पशुमांस्तथा

તે પુત્ર બાળપણમાં જ અન્ય બાળકોને પજવતો હતો. તેને દુષ્કર્મોમાં મગ્ન જોઈને તેના પિતા પશુમાને પણ તે જોયું.

Verse 43

उपेक्षा मेवकृतवान्बालिशोऽयमितीरयन् । अथाष्टावपि वैश्यस्य प्रापुर्यौवनमात्मजाः

'આ તો નાસમજ બાળક છે,' એમ કહીને તેમણે ઉપેક્ષા જ કરી. ત્યારબાદ વૈશ્યના આઠેય પુત્રો યુવાનીમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 44

ततोऽयमष्टमः पुत्रो दुष्णयो बलिनां वरः । गृहीत्वा पाणियु गलेबालान्नगरवर्तिनः

ત્યારે બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવો તે આઠમો પુત્ર દુષ્ણય, નગરમાં રહેતા બાળકોને હાથ અને ગળાથી પકડી લેતો હતો.

Verse 45

निचिक्षेप स कूपेषु सरित्सु च सरःस्वपि । न कोऽपि तस्य जानाति दुश्चरित्रमिदं जनः

તે તેમને કૂવાઓ, નદીઓ અને સરોવરોમાં ફેંકી દેતો હતો. પરંતુ કોઈ પણ વ્યક્તિ તેના આ દુષ્ચરિત્રને જાણતું ન હતું.

Verse 46

यावन्म्रियंते ते बालास्तावन्निक्षिप्तवाञ्जले । तेषां मृतानां बालानां पितरो मातरस्तथा

જ્યાં સુધી તે બાળકો મૃત્યુ પામતા નહીં, ત્યાં સુધી તે તેમને પાણીમાં નાખતો હતો. તે મૃત બાળકોના માતા-પિતા (શોકગ્રસ્ત થયા).

Verse 47

गवेषयंति तान्सर्वान्नगरेषु हि सर्वशः । तान् दृष्ट्वा च मृतान्पुत्रान्के वलं प्रारुदञ्जनाः

તેઓ નગરોમાં સર્વત્ર તેમને શોધતા રહ્યા. પરંતુ પોતાના પુત્રોને મૃત પડેલા જોઈ લોકો માત્ર રડીને વિલાપ જ કરી શક્યા.

Verse 48

जलेष्वथ शवान्दृष्ट्वा जनाश्चक्रुर्यथोचितम् । एवं प्रतिदिनं बालान्दुष्पण्यो मारयन्पुरे

પછી જળમાં શવો જોઈ લોકોએ યથોચિત અંત્યેષ્ટિ-વિધિ કરી. આ રીતે તે દુષ્ટમતિ દરરોજ નગરમાં બાળકોને મારતો રહ્યો.

Verse 49

जनैरप्यपरिज्ञातश्चिरमेवमवर्तत । म्रियमाणेषु बालेषु वैश्यपुत्रस्य कर्मणा

લોકોને તેની ઓળખ ન પડી, અને આ લાંબા સમય સુધી આમ જ ચાલ્યું. વૈશ્યપુત્રના કૃત્યથી બાળકો મરતા જ રહ્યા.

Verse 50

प्रजानां वृद्धिराहित्याच्छून्यप्रायमभूत्पुरम् । ततः समेत्य पौरास्तद्वृत्तं राज्ञे न्यवेद यन्

પ્રજાની વૃદ્ધિ અટકી જવાથી નગર લગભગ સૂનું થઈ ગયું. ત્યારબાદ નાગરિકો ભેગા થઈ તે સમગ્ર વૃત્તાંત રાજાને નિવેદન કર્યો.

Verse 51

श्रुत्वा नृपस्तद्वचनमाहूय ग्रामपालकान् । कारणं बालमरणे चिंत्यतामिति सोऽन्वशात्

તેમની વાત સાંભળી રાજાએ ગ્રામપાલકોને બોલાવી આજ્ઞા કરી—“બાળમરણનું કારણ તપાસી વિચાર કરો.”

Verse 52

ग्रामपालास्तथेत्युक्त्वा तत्र तत्र व्यवस्थिताः । सम्यग्गवेषयामासुः कारणं बालमारणे

“તથાસ્તુ” એમ કહી ગ્રામપાલો ત્યાં ત્યાં ગોઠવાઈ ગયા અને બાળહત્યાનું કારણ સમ્યક રીતે શોધવા લાગ્યા।

Verse 53

ते वै गवेषंयतोऽपि नाविंदन्बालमारकम् । ते पुनर्नृपमासाद्य भीता वाक्यमथाब्रु वन्

શોધ કરવા છતાં તેઓ બાળહત્યારાને શોધી શક્યા નહીં. પછી ભયભીત થઈ ફરી રાજા પાસે જઈને વચન બોલ્યા।

Verse 54

गवेषयंतोऽपि वयं तन्न विंदामहे नृप । यो बालान्नगरे स्थित्वा सततं मारयत्यपि

“હે નૃપ! અમે શોધતા હોવા છતાં તેને શોધી શકતા નથી—જે નગરમાં રહી સતત બાળકોને મારતો રહે છે.”

Verse 55

पुनश्च नागराः सर्वे राजानं प्राप्य दुःखिताः । पुनः प्रजानां मरणमब्रुवन्वाष्पसंकुलाः

ફરી સર્વ નગરવાસીઓ દુઃખિત થઈ રાજા પાસે આવ્યા; આંખોમાં આંસુ ભરાઈ તેઓએ ફરી પ્રજાના મરણની વાત કહી।

Verse 56

राजा तत्कारणाज्ञानात्तूष्णीमास्ते विचिंत्य तु । कदाचिद्वैश्यपुत्रोयं पंचभिर्बा लकैः सह

કારણ અજાણ હોવાથી રાજા મૌન રહી વિચારે બેઠો. ત્યારે ક્યારેક આ વૈશ્યપુત્ર પાંચ બાળકો સાથે (દેખાયો).

Verse 57

तटाकांतिकमापेदे पंकजाहरणच्छलात् । बलाद्गृहीत्वा तान्बालान्दुष्पण्यः क्रोशतस्तदा

કમળ તોડવાના બહાને દુષ્પણ્ય તળાવના કાંઠે ગયો. પછી તેણે તે બાળકોને બળપૂર્વક પકડી દુઃખથી રડાવી ચીસો પડાવ્યાં॥

Verse 58

क्रूरात्मा मज्जयामास कंठ दघ्ने सरोजले । मृतान्मत्वा च ताञ्छीघ्रं दुष्पण्यः स्वगृहं ययौ

તે ક્રૂરાત્મા દુષ્પણ્યે કાંઠ સુધી ભરેલા કમળવાળા જળમાં તેમને ડૂબાડી દીધા. તેઓ મરી ગયા એમ માની તે ઝડપથી પોતાના ઘેર ગયો॥

Verse 59

पञ्चानां पितरस्तेषां मार्गयंतः सुतान्पुरे । तेषु वै मार्गमाणेषु पंच तेना तिबालकाः

તે પાંચના પિતાઓ શહેરમાં પોતાના પુત્રોને શોધતા ફરતા હતા. તેઓ શોધતા હોવા છતાં તે પાંચ અતિ નાનાં બાળકો ત્યાં જ રહ્યા॥

Verse 60

निक्षिप्ता अपि तोयेषु नाम्रियंत यदृच्छया । ते शनैः कूलमासाद्य पंचापि क्लिन्नमौलयः

જળમાં ફેંકાયા છતાં દૈવયોગે તેઓ મર્યા નહીં. ધીમે ધીમે કાંઠે પહોંચી તે પાંચેય ભીંજાયેલા વાળવાળા બચી ગયા॥

Verse 61

अशक्ता नगरं गंतुं बाल्यात्तत्रैव बभ्रमुः । दूरादुच्चार्यमाणानि स्वनामानि स्वबंधुभिः

બાળપણને કારણે તેઓ શહેરમાં જઈ શક્યા નહીં, તેથી ત્યાં જ ભટકતા રહ્યા. દૂરથી સ્વજનો દ્વારા બોલાવવામાં આવતાં પોતાના નામો તેમણે સાંભળ્યા॥

Verse 62

श्रुत्वा पंचापि ते बालाः प्रतिशब्दमकुर्वत । ततस्तत्पितरः श्रुत्वा तत्रागत्यसरस्तटे

તેમનાં નામો સાંભળીને તે પાંચેય બાળકો પ્રતિઉત્તરરૂપે હાક આપી. ત્યારબાદ તેમના પિતાઓ એ પ્રતિશબ્દ સાંભળી ત્યાં આવી સરોવરનાં કાંઠે પહોંચ્યા.

Verse 63

पुत्रान्दृष्ट्वा तु सप्राणान्प्रहर्षमतुलं गताः । किमेतदिति पित्राद्यैः पृष्टास्ते बालकास्तदा

પુત્રોને જીવંત જોઈ તેઓ અપરિમિત હર્ષમાં તરબોળ થયા. ત્યારબાદ પિતા અને અન્ય વડીલોએ તે બાળકોને પૂછ્યું—“આ શું છે, શું બન્યું?”

Verse 64

दुष्पण्यस्याथ दुष्कृत्यं बन्धुभ्यस्ते न्यवेदयन् । ततो विदितवृत्तांता राजानं प्राप्य नागराः

પછી તેમણે પોતાના બંધુઓને દુષ્પણ્યના દુષ્કર્મની વાત જણાવી. ત્યારબાદ સમગ્ર વૃત્તાંત જાણી નગરવાસીઓ રાજા પાસે જઈ પહોંચ્યા.

Verse 65

पंचभिः कथितं वृत्तं दुष्पण्यस्य न्यवेदयन् । ततो राजा समाहूय पशुमंतं वणिग्वरम् । पौरेष्वपि च शृण्वत्सु वाक्यमेतदभाषत

પાંચે જણાએ કહેલી ઘટના તેમણે દુષ્પણ્ય વિષે રાજાને નિવેદી. ત્યારે રાજાએ તે પશુધનસમૃદ્ધ શ્રેષ્ઠ વણિકને બોલાવી, નાગરિકો સાંભળતા હોય ત્યારે, આ વચન કહ્યાં.

Verse 66

राजोवाच । दुष्पण्यनामा पशुमन्बहुप्रजमिदं पुरम्

રાજાએ કહ્યું— “દુષ્પણ્ય નામના પશુધનવંત પુરુષ! આ નગર બહુ પ્રજાથી પરિપૂર્ણ છે…।”

Verse 67

शून्यप्रायं कृतं पश्य त्वत्पुत्रेण दुरात्मना । इदानीं बालिशानेतान्मज्जयामास वै जले

જો—તારા દુષ્ટાત્મા પુત્રે આ સ્થાનને લગભગ ઉજાડ અને શૂન્ય સમાન કરી દીધું છે. હમણાં જ તેણે આ નિર્દોષ સરળ લોકોને જળમાં ડૂબાડી દીધા છે.

Verse 68

यदृच्छया च सप्राणाः पुनरप्या गताः पुरम् । अस्मिन्नित्थं गते कार्ये किं कर्तव्यं वदाधुना

યોગવશ તેઓ પ્રાણসহિત ફરી નગરમાં પરત આવ્યા છે. હવે કામ આ સ્થિતિએ પહોંચ્યું છે, તો કહો—હવે તરત શું કરવું?

Verse 69

अद्य त्वामेव पृच्छामि यतस्त्वं धर्मतत्परः । इत्युक्तः पशुमान्राज्ञा धर्मज्ञो युक्तमब्रवीत्

આજે હું માત્ર તને જ પૂછું છું, કારણ કે તું ધર્મમાં તત્પર છે. રાજાએ એમ કહ્યે પછી ધર્મજ્ઞ પશુમાનએ યોગ્ય ઉત્તર આપ્યો.

Verse 70

पशुमानुवाच । पुरं निःशेषितं येन वधमेवायमर्हति । न ह्यत्र विषये किंचित्प्रष्टव्यं विद्यते नृप

પશુમાન બોલ્યા—જેણે નગરને નિઃશેષ રીતે વિનાશ કર્યું છે, તે માત્ર વધને જ પાત્ર છે. હે નૃપ, આ વિષયમાં પૂછવા જેવું કશું નથી.

Verse 71

न ह्ययं मम पुत्रः स्याच्छत्रुरेवातिपापकृत् । न ह्यस्य निष्कृतिं पश्ये येन निःशेषितं पुरम्

આ મારો પુત્ર હોઈ શકે નહીં; તે તો અતિપાપ કરનાર શત્રુ જ છે. જેણે નગરને નિઃશેષ કરી દીધું, તેના માટે મને કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત દેખાતું નથી.

Verse 72

वध्यतामेव दुष्टात्मा सत्यमेव ब्रवीम्यहम् । श्रुत्वा पशुमतो वाक्यं नागराः सर्व एव हि

“આ દુષ્ટાત્માને નિશ્ચયે વધ કરવો—હું સત્ય જ કહું છું.” પશુમાનના વચન સાંભળી નગરના સર્વ લોકો પણ એમ જ બોલ્યા.

Verse 73

वणिग्वरं श्लाघमाना राजानमिदमूचिरे । न वध्यतामयं दुष्टस्तूष्णीं निर्वास्यतां पुरात्

શ્રેષ્ઠ વણિકની પ્રશંસા કરતાં નાગરિકોએ રાજાને કહ્યું: “આ દુષ્ટનો વધ ન કરો; તેને ચૂપચાપ નગરમાંથી નિર્વાસિત કરો.”

Verse 74

ततः स राजा दुष्पण्यं समाहूयेदमब्रवीत् । अस्माद्देशाद्भवाञ्छीघ्रं दुष्टात्मन्गच्छ सांप्रतम्

પછી રાજાએ દુષ્પણ્યને બોલાવી કહ્યું: “હે દુષ્ટમન, આ દેશમાંથી તુરંત—હમણાં જ—ચાલ્યો જા.”

Verse 75

यदि तिष्ठेस्त्वमत्रैव दण्डयेयं वधेन वै । इति राज्ञा विनिर्भर्त्स्य दूतैर्निर्वासितः पुरात्

“જો તું અહીં જ રહેશે, તો હું તને મૃત્યુદંડથી દંડિત કરીશ.” રાજાની કડક ઠપકાથી તે રાજદૂતોએ નગરમાંથી કાઢી મૂક્યો.

Verse 76

दुष्पण्यस्त्वथ तं देशं परित्यज्य भयान्वितः । मुनिमंडलसंबाधं वनमेव ययौ तदा

ત્યારે દુષ્પણ્ય ભયથી વ્યાકુળ થઈ તે દેશ છોડીને, મુનિમંડળોથી ભરેલા વનમાં જ ચાલ્યો ગયો.

Verse 77

तत्राप्येकं मुनिसुतं स तोयेषु न्यमज्जयत् । केल्यर्थमागता दृष्ट्वा मुनिपुत्रा मृतं शिशुम्

ત્યાં પણ તે વૈશ્યનંદને રમણાર્થે એક મુનિના નાનકડા પુત્રને જળમાં ડૂબાડ્યો. રમવા આવેલી મુનિકન્યાઓએ તે શિશુને મૃત પડેલો જોયો.

Verse 78

तत्पित्रे कथयामासुरभ्येत्य भृशदुःखिताः । तत उग्रश्रवाः श्रुत्वा तेभ्यः पुत्रं जले मृतम्

તેઓ અત્યંત દુઃખિત થઈ પાછા જઈ બાળકના પિતાને વાત કહી. તેમની પાસેથી સાંભળી ઉગ્રશ્રવાએ જાણ્યું કે તેનો પુત્ર જળમાં મરી ગયો છે અને તે શોકથી વ્યાકુળ થયો.

Verse 79

तपोमहिम्ना दुष्प ण्यचरितं तदमन्यत । उग्रश्रवाः शशापैनं दुष्पण्यं वैश्यनंदनम्

તપોમહિમાથી ઉગ્રશ્રવાએ જાણી લીધું કે આ દુષ્કૃત્ય દુષ્પણ્યનું જ આચરણ છે. ત્યારબાદ તેણે તે વૈશ્યનંદન દુષ્પણ્યને શાપ આપ્યો.

Verse 80

उग्रश्रवा उवाच । मत्सुतं पयसि क्षिप्य यत्त्वं मारि तवानसि । तवापि मरणं भूयाज्जल एव निमज्जनात्

ઉગ્રશ્રવા બોલ્યા—“હે દુષ્ટ! તું મારા પુત્રને જળમાં ફેંકી મારી નાખ્યો; તેથી તારો પણ મરણ જળમાં જ ડૂબવાથી થાઓ.”

Verse 81

मृतश्च सुचिरं कालं पिशाचस्त्वं भविष्यसि । इति शापे श्रुते सद्यो दुष्पण्यः खिन्नमानसः

“અને મૃત્યુ પછી તું બહુ લાંબા સમય સુધી પિશાચ બનશે.” આ શાપ સાંભળતાં જ દुष્પણ્યનું મન તરત જ ખિન્ન થઈ ગયું.

Verse 82

तद्वै वनं परित्यज्य घोरमन्यद्वनं ययौ । सिंहादिक्रूरसत्वाढ्यं तस्मिन्प्राप्ते वनांतरम्

તે વન ત્યજીને તે બીજા ભયંકર વનમાં ગયો. સિંહાદિ ક્રૂર પશુઓથી ભરેલા તે વનાંતરમાં પહોંચતાં જ સર્વત્ર ભય છવાઈ ગયો.

Verse 83

पांसुवर्षं मह्द्वर्षन्वृक्षानामोटय न्मुहुः । वज्रघातसमस्पर्शो ववौ झंझानिलो महान्

ધૂળનું મહાવર્ષણ થવા લાગ્યું અને તે વારંવાર વૃક્ષોને ઉખેડી નાખતો હતો. વજ્રાઘાત સમ સ્પર્શવાળો તે મહાન્ ઝંઝાવાત વનમાં ગર્જતો વહી ગયો.

Verse 84

वेगेन गात्रं भिंदन्ती वृष्टिश्चासीत्सुदुःसहा । तद्दृष्ट्वा स तु दुष्पण्यश्चिंतयन्भृशदुः खितः

વેગથી દેહને જાણે ચીરી નાખતી એવી અસહ્ય વરસાત પડી. તે જોઈ દुष્પણ્ય ચિંતામાં મગ્ન થઈ અત્યંત દુઃખી થયો.

Verse 85

मृतं शुष्कं महाकायं गजमेकमपश्यत । महावातं महावर्षं तदा सोढुमशक्नुवन्

તેણે એક વિશાળકાય હાથીને મરેલો અને સૂકાઈ પડેલો જોયો. ત્યારે મહાવાયુ અને મહાવર્ષા તે સહન કરી શક્યો નહિ.

Verse 86

गजास्यविवरेणैव विवेशोदरगह्वरम् । तस्मिन्प्रविष्टमात्रे तु वृष्टिरासीत्सुभूयसी

ગજના મુખના વિવરમાંથી જ તે તેના ઉદર-ગહ્વરમાં પ્રવેશ્યો. પરંતુ પ્રવેશતાં જ વરસાત વધુ જ પ્રચંડ બની ગઈ.

Verse 87

ततो वर्षजलैः सर्वैः प्रवाहः सुमहानभूत् । स प्रवाहो वने तस्मिन्नदी काचिदजायत

ત્યારે સર્વ વર્ષાજળોથી એક અતિ મહાન પ્રવાહ ઊભો થયો; અને એ જ વનમાં એ પ્રવાહ જ નદીરૂપે પ્રગટ થયો।

Verse 88

अथ तैर्वर्षसलिलैः स गजः पूरितोदरः । प्लवमानो महापूरे नीरंध्रः समजायत

પછી તે વર્ષાજળોથી તે ગજનું ઉદર ભરાઈ ગયું; મહાપ્રવાહમાં તરતો તે નિરંધ્ર, એટલે કે નિષ્કાસનવિહિન, બની ગયો।

Verse 89

ततो निर्विवरस्यास्य जलपूर्णोदरस्य च । गजस्य जठरात्सोऽयं निर्गंतु न शशाक ह

અતએવ આ ગજમાં કોઈ છિદ્ર ન હતું અને તેનું ઉદર જળથી ભરેલું હતું; તેથી આ (દુષ્પણ્ય) ગજના જઠરથી બહાર નીકળી શક્યો નહિ।

Verse 90

ततश्च वृष्टितोयानां प्रवाहो भीमवेगवान् । उदरस्थितदुष्पण्यं समुद्रं प्रापयद्गजम्

પછી ભયંકર વેગવાળો વર્ષાજળનો પ્રવાહ, જેના ઉદરમાં દુષ્પણ્ય સ્થિત હતો, તે ગજને વહાવી સમુદ્ર સુધી પહોંચાડ્યો।

Verse 91

दुष्पण्यः सलिले मग्नः क्षणात्प्राणैर्व्ययुज्यत । मृत एव स दुष्पण्यः पिशाचत्वमवाप्तवान्

દુષ્પણ્ય જળમાં ડૂબીને ક્ષણમાં જ પ્રાણોથી વિયોગ પામ્યો; અને મરીને એ જ દુષ્પણ્ય પિશાચત્વને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 92

पीडितः क्षुत्पिपासाभ्यां दुर्गमं वनमाश्रितः । घोरेषु घर्मकालेषु समाक्रोशन्भयानकम्

ભૂખ અને તરસથી પીડિત થઈ તે દુર્ગમ વનમાં આશ્રયે ગયો. ભયંકર દહનકારી ઉનાળાના કાળમાં તે ભયથી કંપતો આર્ત ચીસો પાડવા લાગ્યો.

Verse 93

अतिष्ठद्गहनेऽरण्ये दुःखान्यनुभवन्बहु । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च

તે ઘન અરણ્યમાં સ્થિર રહી અનેક દુઃખો ભોગવતો રહ્યો—હજારો કરોડ કલ્પો સુધી, અને સૈકડો કરોડ કલ્પો સુધી પણ।

Verse 94

स पिशाचो महादुःखी न्यवसद्घोरकानने । वनाद्वनांतरं धावन्देशाद्देशाद्देशांतरं तथा

એ પિશાચ મહાદુઃખમાં ડૂબેલો ભયંકર વનમાં વસતો હતો—વનથી વનમાં દોડતો, તેમજ દેશથી દેશમાં, પ્રદેશથી પ્રદેશમાં ભટકતો રહ્યો।

Verse 95

सर्वत्रानुभवन्दुःखमाययौ दण्डकान्क्रमात् । अगस्त्यादाश्रमात्पुण्यान्नातिदूरे स संचरन्

સર્વત્ર દુઃખ અનુભવતો તે ક્રમે દંડકારણ્યમાં આવી પહોંચ્યો. ભટકતા ભટકતા તે પુણ્ય અગસ્ત્ય-આશ્રમથી બહુ દૂર રહ્યો નહિ।

Verse 96

नदन्भैरवनादं च वाक्यमुच्चैरभाषत । भोभोस्तपोधनाः सर्वे शृणुध्वं मामकं वचः

ભૈરવ નાદ સમો ભયંકર ધ્વનિ કરીને તે ઊંચે સ્વરે બોલ્યો—“હો! હો! હે તપોધન સર્વે, મારું વચન સાંભળો!”

Verse 97

भवन्तो हि कृपावन्तः सर्वभूतहिते रताः । कृपादृष्ट्यानुगृह्णीत मां दुःखैरतिपीडितम्

આપ ખરેખર દયાળુ અને સર્વ જીવોના હિતમાં રત છો. દુઃખોથી અત્યંત પીડિત એવા મારા પર કૃપાદ્રષ્ટિ કરીને અનુગ્રહ કરો.

Verse 98

पुरा दुष्पण्यनामाहं वैश्यः पाटलिपुत्रके । पुत्रः पशु मतश्चापि बहून्बालानमारयम्

પૂર્વે હું પાટલિપુત્રમાં દુષ્પણ્ય નામનો વૈશ્ય હતો. પશુ સમાન બુદ્ધિવાળો થઈને મેં અનેક બાળકોને મારી નાખ્યા હતા.

Verse 99

ततो विवासितो राज्ञा तस्माद्देशाद्वनं गतः । अमारयं जले पुत्रं तत्रोग्रश्रवसो मुनेः

ત્યારબાદ રાજા દ્વારા દેશનિકાલ કરાતા હું વનમાં ગયો. ત્યાં મેં જળમાં ઉગ્રશ્રવા મુનિના પુત્રને મારી નાખ્યો.

Verse 100

स मुनिर्दत्त वाञ्छापं ममापि मरणं जले । पिशाचतां च मे घोरां दत्तवान्दुःखभूयसीम्

તે મુનિએ શાપ આપ્યો કે મારું મૃત્યુ પણ જળમાં જ થશે અને તેમણે મને અત્યંત દુઃખદાયી ઘોર પિશાચ યોનિ આપી.

Verse 101

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतान्यपि । पिशाच तानुभूतेयं शून्यकाननभूमिषु

હજારો કરોડ કલ્પો અને સેંકડો કરોડ કલ્પો સુધી મેં આ વેરાન વનોમાં પિશાચપણાનો અનુભવ કર્યો છે.

Verse 102

नाहं सोढुं समर्थोऽस्मि पिपासां क्षुधमेव च । रक्षध्वं कृपया यूयमतो मां बहुदुःखिनम्

હું આ તરસ અને ભૂખ સહન કરવા સમર્થ નથી. તેથી કૃપા કરીને તમે મને—અતિ દુઃખિતને—રક્ષા આપો.

Verse 110

अगस्त्येनैवमुक्तस्तु सुतीक्ष्णो गन्धमादनम् । प्राप्याग्नितीर्थे संकल्प्य पिशाचार्थं कृपानिधिः

અગસ્ત્યે આમ કહ્યે ત્યારે કૃપાનિધાન મુનિ સુતીક્ષ્ણ ગંધમાદન પહોંચ્યા અને અગ્નિતીર્થમાં તે પિશાચના હિતાર્થે દૃઢ સંકલ્પ કર્યો.

Verse 119

इह भुक्त्वा महाभोगान्परत्रापि सुखं लभेत्

આ લોકમાં મહાભોગો ભોગવીને મનુષ્ય પરલોકમાં પણ સુખ પામે છે.