Adhyaya 2
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતજીને પૂછે છે—અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીરામે ગહન વરુણાલય સમુદ્ર પર સેતુ કેવી રીતે બાંધ્યો? તેમજ સેતુક્ષેત્ર અને ગંધમાદન-પ્રસંગમાં કેટલાં તીર્થો છે? સૂતજી સંક્ષેપમાં રામકથાનો ક્રમ કહે છે—દંડકારણ્ય અને પંચવટીમાં નિવાસ, મારીચના વેશથી રાવણ દ્વારા સીતાહરણ, રામનું અન્વેષણ અને હનુમાન સાથે મુલાકાત, અગ્નિસાક્ષીથી સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી, વાલિવધ, સીતાપ્રાપ્તિ માટે વાનરસેનાનો ઉદ્યોગ, હનુમાનનું લંકા-અન્વેષણ અને ચૂડામણિનું પરત આવવું, મહેન્દ્રગિરિ તરફ પ્રયાણ અને ચક્રતીર્થમાં નિવાસ, તથા વિભીષણનું આગમન, પરીક્ષા અને અભિષેક। સમુદ્ર પાર કરવા માટે નૌકાઓ, તરતાં સાધનો અથવા સમુદ્રદેવની આરાધના જેવા ઉપાયો ચર્ચાય છે. શ્રીરામ કુશશય્યા પર ત્રણ રાત્રિ નિયમપૂર્વક ઉપાસના કરે છે; સમુદ્રદેવ પ્રગટ ન થતાં તેઓ શસ્ત્રોથી સમુદ્ર શોષવા ઉદ્યત થાય છે. ત્યારે સમુદ્રદેવ પ્રગટ થઈ ભક્તિપૂર્ણ સ્તોત્રથી રામની સ્તુતિ કરે છે, સ્વભાવધર્મ અને મર્યાદા સમજાવે છે, અને ઉપાય આપે છે કે વાનરોમાં શિલ્પી નલ ફેંકાયેલ દ્રવ્યને તરતું કરી સેતુ રચશે. રામ નલને આદેશ આપે છે; વાનરો પર્વતો, શિલાઓ, વૃક્ષો અને લતાઓ લાવી સેતુ બાંધે છે; તેના આદર્શ માપનું વર્ણન પણ આવે છે। પછી સેતુસ્નાનનું મહાપાવન ફળ કહી સેતુના મુખ્ય ચોવીસ તીર્થોની યાદી આપવામાં આવે છે—ચક્રતીર્થ, વેતાલવરદ, સીતાસરસ, મંગળતીર્થ, અમૃતવાપિકા, બ્રહ્મકુંડ, હનૂમત્કુંડ, અગસ્ત્યતીર્થ, રામતીર્થ, લક્ષ્મણતીર્થ, જટાતીર્થ, લક્ષ્મીતીર્થ, અગ્નિતીર્થ, શિવતીર્થ, શંખતીર્થ, યમુનાતીર્થ, ગંગાતીર્થ, ગયાતીર્થ, કોટિતીર્થ, માનસતીર્થ, ધનુષ્કોટિ વગેરે. ફલશ્રુતિ મુજબ આ અધ્યાયનું શ્રવણ-પાઠ પરલોકમાં વિજય આપે છે અને પુનર્જન્મજન્ય ક્લેશ શમાવે છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा । सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये
ઋષિઓએ કહ્યું— હે મહાભાગ સૂત! અક્લિષ્ટકર્મા શ્રીરામે નદીનાથ, અગાધ, વરુણાલય એવા સમુદ્ર પર સેતુ કેવી રીતે બાંધ્યો?
Verse 2
सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम
સેતુમાં અને ગંધમાદન પર્વત પર કેટલાં તીર્થસ્થાનો છે? હે પુરાણવક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, શ્રદ્ધાવાન અમને તે કહો।
Verse 3
श्रीसूत उवाच । रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये । तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः
શ્રીસૂત બોલ્યા—વરুণના આલયમાં રામે જેમ સેતુ બાંધ્યો, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તે હું તમને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું।
Verse 4
आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने । सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः
પિતાની આજ્ઞાથી રામ દંડક વનમાં નિવાસ કર્યો; સીતાલક્ષ્મણ સાથે પંચવટીમાં સંયમિત અને એકાગ્ર રહી વસ્યો।
Verse 5
तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः
હે દ્વિજોય, ત્યાં નિવાસ કરતા મહાત્મા રાઘવની પત્નીને મારીચના છદ્મવેશ દ્વારા રાવણે હરી લીધી।
Verse 6
मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः । पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः
વનમાં પત્નીને શોધતા દશરથનંદન રામ શોક અને મોહથી વ્યાકુળ થઈ પંપા નદીના કાંઠે પહોંચ્યા।
Verse 7
दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः । वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः
ત્યાં દશરથનંદન શ્રીરામે એક વાનરને જોયો. ત્યારે તે વાનરે રાઘવને પૂછ્યું— “ભવાન કોણ છો?”
Verse 8
आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः । अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति
આદિથી પોતાનો સમગ્ર વર્તાંત તેણે તેને સત્યરૂપે કહી સંભળાવ્યો. પછી રાઘવે પૂછતાં વાનરને પણ પૂછાયું— “તમે કોણ છો?”
Verse 9
सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने । अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः
તેણે પણ મહાત્મા રાઘવને જણાવ્યું— “હું સુગ્રીવનો સચિવ, હનૂમાન નામનો વાનર છું.”
Verse 10
तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता । आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै
સુગ્રીવની પ્રેરણાથી, તમારાં બન્ને સાથે સખ్యత ઇચ્છીને હું અહીં આવ્યો છું. તમારું કલ્યાણ થાઓ— ઝડપથી સુગ્રીવ પાસે આવો.
Verse 11
तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः । सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम्
“તથાસ્તુ” કહી શ્રીરામ પણ તેની સાથે સુગ્રીવ પાસે ગયા અને ત્યાં અગ્નિને સાક્ષી રાખીને સખ્ય સ્થાપ્યું.
Verse 12
प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति । सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः
ત્યારે રામે પણ તેને વાલી-વધ વિષે પ્રતિજ્ઞા કરી; અને હે દ્વિજજનોએ, સુગ્રીવે પણ ગુમાયેલું ફરી પાછું લાવી આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરી।
Verse 13
इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् । मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ
આ રીતે સમય નક્કી કરીને અને પરસ્પર વિશ્વાસ સ્થાપીને, નરેશ્વર અને કપિેશ્વર પરમ આનંદથી એક થયા।
Verse 14
आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा । सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, તેઓ ઋષ્યમૂક પર્વત પર રહ્યા; અને સુગ્રીવને વિશ્વાસ અપાવવા દુંદુભિના દેહ વિષે પણ તેમણે તત્કાળ કાર્ય કર્યું।
Verse 15
पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् । सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना
રાઘવે પોતાના પગના અંગૂઠાથી તેને અનેક યોજન દૂર ફેંકી દીધું; અને મહાત્મા રાઘવે સાત તાલવૃક્ષોને ભેદી નાખ્યા।
Verse 16
ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् । इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्
ત્યારે પ્રસન્નમન વીર સુગ્રીવે રામને કહ્યું—“હે રાઘવ, ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓથી પણ મને ભય નથી।”
Verse 17
भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः । अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते
મને તમારા જેવો અત્યંત પરાક્રમી મિત્ર મળ્યો છે, તેથી હું લંકેશ્વરનો વધ કરીને તમારી પત્નીને પાછી લાવીશ.
Verse 18
ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः । सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्
ત્યારબાદ મહાબલી રામચંદ્ર, સુગ્રીવ અને લક્ષ્મણ સાથે, વાલિ દ્વારા રક્ષિત કિષ્કિંધા તરફ શીઘ્ર પ્રયાણ કર્યું.
Verse 19
ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया । अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै
પછી સુગ્રીવે વાલિને બોલાવવાની ઈચ્છાથી ગર્જના કરી. વાલિ પણ પોતાના નાના ભાઈની તે ગર્જના સહન ન કરી શક્યો.
Verse 20
अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः । वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः
તે અંતઃપુરમાંથી બહાર નીકળીને નાના ભાઈ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો. વાલિના મુક્કાના પ્રહારથી સુગ્રીવ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ ગયો.
Verse 21
सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः । ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे
જ્યાં મહાબલી રામ હતા, ત્યાં સુગ્રીવ શીઘ્રતાથી જતો રહ્યો. ત્યારે મહાબાહુ રામે સુગ્રીવના ગળામાં...
Verse 22
लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा । गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः
લતા બાંધીને ઓળખચિહ્ન કરી તેણે તેને યુદ્ધ માટે પ્રેરિત કર્યો. ગર્જના કરીને ફરી બોલાવી સુગ્રીવે વાલીને પુનઃ આહ્વાન કર્યો.
Verse 23
रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् । ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः
રામની પ્રેરણાથી તેણે ભુજયુદ્ધ કર્યું. ત્યારબાદ રાઘવે એક જ બાણથી વાલીને પાડી દીધો.
Verse 24
हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत । ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः
વાલી હણાયો ત્યારે સુગ્રીવે કિષ્કિંધા ફરી પ્રાપ્ત કરી. પછી વર્ષાઋતુ વીતી ગયા બાદ વાનરાધિપતિ સુગ્રીવ…
Verse 25
सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् । समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः
સીતાને ત્વરિત પાછી લાવવા તેણે વાનરોની મહાસેના સાથે લીધી અને બંને રાજપુત્રોના નજીક આવી પહોંચ્યો.
Verse 26
प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया । विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना
સીતાની શોધની ઇચ્છાથી તેણે કપિઓને રવાના કર્યા. અને વાયુપુત્ર દ્વારા વૈદેહી લંકામાં છે તે જાણવામાં આવ્યું ત્યારે…
Verse 27
दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान् । सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता
ચૂડામણિ અર્પણ થતાં રાઘવ (શ્રીરામ) હર્ષ અને શોક—બન્ને ભાવોથી ભરાઈ ગયા. તે સુગ્રીવના અનુજ, ધીમાન વાયુપુત્ર હનુમાન દ્વારા લાવવામાં આવી હતી.
Verse 28
तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः । अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः
આ રીતે અન્ય વાનરો સાથે પણ—મુખ્યત્વે જાંબવાન અને નલ પ્રમુખો સાથે—હે દ્વિજજન, શુભ અભિજિત્-મુહૂર્તે રામ આગળ વધ્યા.
Verse 29
विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ । चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा
વિવિધ પ્રદેશો ઓળંગીને તેઓ મહેન્દ્ર પર્વત પર ગયા. ત્યારબાદ ચક્રતીર્થે જઈ તે સમયે જ ત્યાં નિવાસ કર્યો.
Verse 30
तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः । भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह
ત્યાં જ ધર્માત્મા વિભીષણ આવ્યા—રાક્ષસેન્દ્ર (રાવણ) ના ભાઈ—અને તેમની સાથે ચાર મંત્રીઓ પણ હતા.
Verse 31
प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना । सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति
મહાત્મા રામે ‘સ્વાગત છે’ કહી તેને સ્વીકાર્યો. પરંતુ સુગ્રીવને શંકા થઈ—“ક્યાંક આ જાસૂસ તો નથી ને?”
Verse 32
राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः । अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत्
તેના યોગ્ય, હિતકારી અને સદાચારયુક્ત વર્તનને જોઈ રાઘવે તેને નિર્દોષ જાણીને તરત જ આદરપૂર્વક તેનું સન્માન કર્યું।
Verse 33
सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् । चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना
તેણે સમગ્ર રાક્ષસ-રાજ્ય પર વિભીષણનો અભિષેક કર્યો અને રવિસૂનુ (સુગ્રીવ) જેમ, તેમ યોગ્ય એવો શ્રેષ્ઠ મંત્રી પણ નિમ્યો।
Verse 34
चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः । चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत
ચક્રતીર્થને પ્રાપ્ત કરીને રઘુનંદન (રામ) ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા. શ્રીમાન રાઘવે વિચાર કરતાં સુગ્રીવ આદિને કહ્યું।
Verse 35
मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः । उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने
વાનરમુખ્યોની વચ્ચે તેમણે સમયોચિત વચન કહ્યું—“આ સાગર લાંઘવા માટે તમારો કયો ઉપાય છે?”
Verse 36
इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः । अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः
“આ સેના મહાન છે અને સાગર પણ દુસ્તર છે; આ નિલાંબુ જલરાશિ ચંચળ તરંગોથી વ્યાકુલ છે।”
Verse 37
उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः । क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः
સમુદ્ર ઉછળતી માછલીઓથી ઉદ્વેલિત હતો; મહાન મગરો, શંખો અને શુક્તિ (સીપ)થી ભરપૂર હતો. ક્યાંક ઔર્વાનલ અગ્નિથી ગ્રસ્ત થયો હોય તેમ ફેન ઉછાળતો, દર્શને અતિ ભયંકર હતો।
Verse 38
प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः । प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः
પ્રચંડ પવનથી ખેંચાયેલો સમુદ્ર નિલા-વાદળોથી ઘેરાયેલો હતો. પ્રલયકાળના વાદળગર્જન સમાન ગર્જતો, બળથી ઉછળતો, વાવાઝોડાથી ઉદ્ધત થયો હતો।
Verse 39
कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् । सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्
“વરুণાલય એવા આ અક્ષોભ્ય સમુદ્રને આપણે કેવી રીતે પાર કરીશું? આપણે બધા મહાબલવાન, તેજસ્વી વાનરોની સેનાઓથી ઘેરાયેલા છીએ।”
Verse 40
उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम्
“યોગ્ય ઉપાયો દ્વારા નદ-નદીઓના પતિ (સમુદ્ર) સુધી પહોંચીએ; સેનાસહ અચાનક વર્ણાલયને કેવી રીતે પાર કરી શકીએ?”
Verse 41
शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् । अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली
“અમે સો યોજન આવી ગયા છીએ, છતાં આ (સમુદ્ર) મનથી પણ દુર્લંઘ્ય છે. તેથી અનેક વિઘ્નો ઊભા થાય છે; તો પછી મૈથિલીને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરીએ?”
Verse 42
कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः । महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये
કષ્ટથી પણ વધુ કષ્ટમાં આજે અમે પડ્યા છીએ, નિરાશ્રય બની ગયા છીએ. આ મહાજળમાં, મહાવાયુમાં, આશ્રયવિહિન સમુદ્રમાં.
Verse 43
उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् । राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता
વનવાસી મિત્રોને પાર ઉતારવા માટે કયો ઉપાય કરીએ? રાજ્યથી ભ્રષ્ટ થઈ હું વનમાં આવ્યો; સીતાનું હરણ થયું; પિતા અવસાન પામ્યા.
Verse 44
इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् । धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम्
આથી પણ અસહ્ય દુઃખ તો સાગર લંઘન છે. ધિક્ ધિક્, હે અંભોધિ! તારા ગર્જન પર ધિક્; આ અપાર જલરાશિ પર ધિક્!
Verse 45
कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः । हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने । पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्
કુંભજન્મા મહર્ષિ (અગસ્ત્ય)નું તે વચન કેમ મિથ્યા થઈ શકે? ‘પાપી રાવણને મારીને, પાપોપશમન માટે ત્વરિત પવિત્ર ગંધમાદન પર જા’ એમ તેમણે કહ્યું હતું.
Verse 46
श्रीसूत उवाच । इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा
શ્રીસૂત બોલ્યા—રામના આ વચન સાંભળી ત્યારે સુગ્રીવ-પ્રમુખ (વાનરગણ)…
Verse 47
ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् । नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति
તેઓ સૌ કરજોડીને મહાબલી રાઘવને વિનયપૂર્વક બોલ્યા— “નૌકાઓથી અને વિવિધ પ્રકારના તરાપાઓથી અમે આ (સમુદ્ર) પાર કરીશું.”
Verse 48
मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः । समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति
ત્યારે કરોડો વાનરોની વચ્ચે વિભીષણે કહ્યું— “રાજા રાઘવે સમુદ્રનું શરણ લેવું યોગ્ય છે.”
Verse 49
खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः । कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः
“આ વર્ણાલય સમુદ્ર સાગરપુત્રોએ ખોદ્યો હતો; તેથી રામનો અભિપ્રાય જાણી આ અંબુધિએ તેનું કાર્ય સિદ્ધ કરવું જોઈએ.”
Verse 50
विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता । सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्
વિદ્વાન રાક્ષસ વિભીષણે આમ કહ્યે પછી રાઘવે સર્વ વાનરોને સાંત્વના આપી આ વચન કહ્યું.
Verse 51
शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः । तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम्
સો યોજન વિસ્તરેલા આ અત્યંત ભયંકર સમુદ્રને સર્વ વાનરો તરાપા અને નાની નૌકાઓથી પણ પાર કરી શકતા ન હતા.
Verse 52
नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्
હે વાનરપુંગવો! આ વિશાળ સેનાને પૂરતી નાવો નથી. અને વેપારીઓને હાનિ થાય એવી રીતથી મારા જેવા માણસે કેવી રીતે આગળ વધવું?
Verse 53
विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः । प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते
અમારી સેના બહુ વિસ્તરેલી છે; શત્રુ ખાલી જગ્યાઓમાં પ્રહાર કરી શકે. તેથી વાંસના પાટિયા/ભેલાં અને નાની નાવોથી પાર થવું મને અહીં ગમતું નથી.
Verse 54
विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः । अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये
વિભીષણના કહેલા વચનથી મારા વાનરો આનંદિત છે. પરંતુ માર્ગસિદ્ધિ માટે હું આ જલનિધિ-પ્રભુ સમુદ્રની ઉપાસના કરીશ.
Verse 55
नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः
જો તે માર્ગ ન બતાવે, તો હું ત્યારે તેને (સમુદ્રને) મહાસ્ત્રોથી—અપ્રતિહત, ઉગ્ર અગ્નિ અને પવનથી પ્રજ્વલિત—દગ્ધ કરી દઈશ.
Verse 56
इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे
આવું કહી રાઘવે સૌમિત્રિસહ આચમન કર્યું; પછી વિધિપૂર્વક કુશશય્યા પર સમુદ્ર તરફ મુખ કરીને શયન કર્યું.
Verse 57
तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः
ત્યારે મહાબાહુ શ્રીરામ નદ-નદીઓના અધિપતિના કિનારે કુશા પાથરેલા શયન પર એમ શયન થયા, જેમ વેદી પર પવિત્ર અગ્નિ વિરાજે છે।
Verse 58
शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः । दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम्
રઘુકુલશ્રેષ્ઠે શેષનાગના ફણ સમાન ભુજાને તકીયા બનાવી, દક્ષિણાભિમુખ થઈ, મકરાલય એવા સાગરની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના કરી।
Verse 59
तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले । नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः
કુશા પાથરેલી ધરતી પર શયન કરનાર, નિયમવ્રતમાં અપ્રમત્ત શ્રીરામની ત્રણ રાત્રિઓ વીતી ગઈ।
Verse 60
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः । उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये
ત્યાં ત્રણ રાત્રિ નિવાસ કરીને, ધર્મપરાયણ અને જાણે નિયમાચરણરૂપ યજ્ઞ કરનાર શ્રીરામે માર્ગસિદ્ધિ માટે ત્યારે સાગરની ઉપાસના કરી।
Verse 61
न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः । प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः
પરંતુ મંદ પ્રતિસાદ આપનાર સાગરે ત્યારે શ્રીરામને દર્શન આપ્યાં નહીં—જોકે રામે પૂર્ણ પ્રયત્નથી યથોચિત પૂજન કર્યું હતું।
Verse 62
तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः । समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः
તથાપિ સાગરે શ્રીરામને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું નહિ. ત્યારે સમુદ્ર પ્રત્યે ક્રોધિત થયેલા રામના નેત્રકોણ લાલ થઈ ઉઠ્યા.
Verse 63
समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत । अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम्
નજીક ઊભેલા લક્ષ્મણને તેમણે કહ્યું— “આજે મારા બાણોથી ભેદાયેલા મકરો સહિત વરુણાલય (સમુદ્ર) ને…”
Verse 64
निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् । सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः
“હે સૌમિત્રિ! ક્ષણમાં હું તેનું જળ રોકી દઈશ; જેથી ધીમે ધીમે તે શંખ-શુક્તિઓના જાળ સાથે, માછલીઓ અને મકરો સહિત એક ઢગલો બની જાય.”
Verse 66
असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने । न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः
“આ મને અસમર્થ માને છે—આવા જનને ધિક્કાર! સામથી પણ સાગર મને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવતો નથી.”
Verse 67
चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः
“હે સૌમિત્રિ! ધનુષ લાવ અને આશીવিষ સમાન તીક્ષ્ણ બાણો પણ. હું સાગરને શોષી નાખીશ—પ્લવંગમાઓ પગપાળા આગળ વધે.”
Verse 68
एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् । निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्
આ સમુદ્ર મર્યાદા લંઘી સહસ્ર તરંગોથી વ્યાકુળ થયો છે; હું મારા બાણોથી વરુણાલયને પણ નિર્મર્યાદ કરી દઈશ।
Verse 69
अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये । क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः
આજે હું અમોઘ અસ્ત્ર-બાણોથી આ વારિધિને સુકવી નાખીશ; ક્ષમાયુક્ત મને આ મકરાલય તુચ્છ ગણી અવગણે છે।
Verse 70
एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः
આવું કહી ધનુષ હાથમાં લઈને, ક્રોધથી વ્યાકુળ નેત્રવાળા રામ અદમ્ય બન્યા—જેમ ત્રિપુરઘ્ન શિવ।
Verse 71
आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् । मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः
ક્રોધે ધનુષ ખેંચી, બાણોથી જગતને કંપાવી, તેમણે ઉગ્ર શર છોડ્યા—જેમ ભવ (શિવ) ત્રિપુરો પર છોડ્યા હતા।
Verse 72
दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश । प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्
દીપ્ત, ઘોર બાણ દસ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતાં સમુદ્રના જળમાં પ્રવેશ્યા—એ જળ દર્પિત દાનવોથી ભરેલું હતું।
Verse 73
समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः । अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः
ત્યારે સમુદ્ર ભયભીત થઈ કંપતો, હાથ જોડીને—હે વિપ્રો—બીજી કોઈ શરણ ન મળતાં, પાતાળમાંથી સ્વયં ઊભો થયો।
Verse 74
शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् । तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः
તેણે કૈવલ્યપદના કારણરૂપ રાઘવનું શરણ લીધું; અને પછી—હે વિપ્રો—મનોહર શબ્દોથી રાઘવની સ્તુતિ કરી।
Verse 76
समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्
સમુદ્ર બોલ્યો—હે રાઘવ, હે સીતાપતે! તમારા પાદપંકજને હું નમસ્કાર કરું છું; જેના સેવનથી પરમ સુખ મળે છે. દેવવૃંદે સેવિત અને ગૌતમની પત્નીના મુક્તિનું કારણ તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા તમારા પવિત્ર પાદરેણુને પણ હું પ્રણામ કરું છું।
Verse 77
रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् । अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया
રામ, રામ! હું તમને નમસ્કાર કરું છું—તમે ભક્તોના ઇષ્ટ ફળ આપનાર છો. દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવા માટે તમે રઘુકુળમાં અવતરી આવ્યા છો।
Verse 78
नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् । रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम्
તમે નારાયણ છો—અનાદિ-અનંત, મોક્ષદાતા, શિવરૂપ અને અચ્યૂત. રામ, રામ, હે મહાબાહો! શરણાગત મને રક્ષા કરો।
Verse 79
कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय । भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह
હે રાજેન્દ્ર, ક્રોધ સંહર; હે કરુણાલય, ક્ષમા કર. હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને જ્યોતિષ્માન પદાર્થો સૌ પોતપોતાના સ્વભાવમાં સ્થિત છે.
Verse 80
यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता
પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ જે જે સ્વભાવો સર્જ્યા છે, જીવો તે જ સ્વભાવ મુજબ વર્તે છે. મારો સ્વભાવ તો ખરેખર અગાધ છે; સહેલાઈથી બદલાતો નથી.
Verse 81
विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् । लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह
પરંતુ વિકૃતિ—સ્વભાવનો વિકાર—ઘણો ગાઢ અને પ્રબળ બની શકે છે; આ સત્ય હું કહું છું. તે લોભ, કામ, ભય અથવા રાગથી પણ ઊભી થાય છે, હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ.
Verse 82
न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन । तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव
હું કોઈ રીતે પણ વંશપરંપરાગત ગુણ ત્યજી શકતો નથી. તેથી તારી સેનાને પાર ઉતારવામાં હું સહાય કરીશ.
Verse 83
इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् । ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम्
સમુદ્રે એમ કહ્યા પછી, નદીઓના પતિ એવા તે જલધિને રામે કહ્યું—“હું સેનાસહિત રાવણ-પાલિત લંકામાં જઈશ.”
Verse 84
तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना । इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः
“હવે મારા પાર ઉતરવા માટે તું તે સુકાયેલા માર્ગ તરફ આવ.” એમ કહી વરુણાલય સમુદ્રે ફરી રાઘવને સંબોધ્યો.
Verse 85
शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर । यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः
હે રામ, તારા હિત માટે સાંભળ; સાંભળીને કર્તવ્ય આચર. જો તારી આજ્ઞાથી, પાર જવા ઇચ્છતા સૈન્ય માટે, મને સુકાવું પડે…
Verse 87
अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः । त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः
અહીં નલ નામનો એક વાનર છે, જે શિલ્પીઓમાં માન્ય છે. હે કાકુત્સ્થવંશજ, તે ત્વષ્ટા (વિશ્વકર્મા) નો બળવાન પુત્ર છે.
Verse 88
स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति
તે મારી ઉપર જે કાઠ, તૃણ કે પથ્થર નાખશે, તે બધું હું ધારણ કરીશ; એ જ તારો સેતુ બનશે.
Verse 89
सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् । उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह
“તે સેતુ દ્વારા જઈને રાવણ-પાલિત લંકામાં જા.” એમ કહી તે (સમુદ્ર) અંતર્હિત થયો; ત્યારબાદ રામે નલને કહ્યું.
Verse 90
कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते । तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम्
“હે મહામતિ! તું સમુદ્રમાં સેતુ બાંધ; તું નિશ્ચયે સમર્થ છે.” ત્યારબાદ નલે ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીરામને આ વચન કહ્યાં.
Verse 91
अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये । पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः
“હું આ અગાધ વરુણાલય સમુદ્રમાં સેતુ રચીશ. પિતાએ મને વર આપ્યો છે, અને સામર્થ્યમાં પણ હું તેની સમાન છું.”
Verse 92
मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा । शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति
“મંદર પર્વત પર વિશ્વકર્માએ મારી માતાને વર આપ્યો હતો—‘શિલ્પ અને નિર્માણકર્મમાં તારો પુત્ર મારી સમાન થશે’ એમ.”
Verse 93
पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा । अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः
“હું તેનો ઔરસ પુત્ર છું; નિશ્ચયે વિશ્વકર્મા સમાન છું. વાનરપુંગવો પોતાની ઇચ્છા મુજબ આજેજ સેતુ બાંધે.”
Verse 94
ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः । पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान्
ત્યારે રામે મોકલેલા તે અતિબળવાન વાનરો પર્વતો, ગિરિશિખરો તેમજ લતા, તૃણ અને વૃક્ષો એકત્ર કરવા લાગ્યા.
Verse 95
समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः । नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः
તે મહાકાય વીરોએ ગરુડ અને પવન સમા વેગથી શિલાઓ એકત્ર કરી જોડ્યાં. અને નલે નદ-નદીપતિ સમુદ્રના મધ્યમાં મહાન સેતુ રચ્યો.
Verse 96
दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत्
આ રીતે જાનકીના પ્રિય શ્રીરામે સેતુનું નિર્માણ કરાવ્યું—દસ યોજન પહોળું અને સો યોજન લાંબું.
Verse 97
नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै । तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम्
એ સેતુ—આ રીતે સ્થાપિત—વાનરોના અધિપતિ, વિશ્વકર્માના પુત્ર નલ દ્વારા શ્રીરામચંદ્રે નિર્માણ કરાવ્યો.
Verse 98
सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः । व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः
ત્યાં સર્વ પાપી મનુષ્યો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. વ્રત, દાન, તપ અને હોમથી પણ શિવ એટલા પ્રસન્ન થતા નથી જેટલા આ પુણ્યથી થાય છે.
Verse 99
सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः । न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा
સેતુમાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ શંકર જેટલા પ્રસન્ન થાય છે! જેમ સૂર્યના તેજ સમાન બીજું તેજ નથી, તેમ તેની સમતા પણ નથી.
Verse 100
सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् । तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया
સેતુમાં સ્નાન જેટલું સમાન ક્યાંય નથી. એ સેતુનું મૂળ લંકા તરફ છે, જ્યાં પાર જવાની ઇચ્છાથી દૃઢ સંકલ્પ કરીને શ્રીરામ પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 101
वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् । तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्
જ્યારે વાનરોએ સેતુ-નિર્માણ શરૂ કર્યું, ત્યારે પાપનાશક એક પુણ્યસ્થાન/પુણ્યકર્મ પ્રગટ થયું. પછી તે ‘દર્ભશયન’ નામે લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 102
एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् । अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः
હે વિપ્રો! આ રીતે મેં સમુદ્ર પર સેતુબંધનનું વર્ણન કર્યું. અહીં અનેક તીર્થો છે—ઘણાં પુણ્યસ્થાનો બહુ પ્રમાણમાં છે।
Verse 103
न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः । किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित्
તેમની સંખ્યા કે નામ ગણવામાં શેષનાગ પણ સમર્થ નથી. છતાં આજે હું ત્યાંનાં કેટલાક તીર્થોનું વર્ણન કરું છું।
Verse 104
चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः । प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः
સેતુમાં મુખ્યત્વે ચોવીસ તીર્થો છે. પ્રથમ ‘ચકતીર્થ’ કહેવાય છે; ત્યારબાદ ‘વেতાલવરદ’ (વરદાતા વેતાલ) તીર્થ આવે છે।
Verse 105
ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् । ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्
ત્યારબાદ પાપવિનાશ માટે લોકોમાં વિખ્યાત એવું તીર્થ છે. પછી પુણ્ય સીતાસર, અને ત્યારપછી શુભ મંગલ-તીર્થ આવે છે.
Verse 106
ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका । ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः
ત્યારબાદ ‘અમૃત-વાપિકા’ છે, જે ‘સકલ-પાપ-ઘ્ની’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ—સમસ્ત પાપોનો નાશ કરનારી. પછી પવિત્ર બ્રહ્મ-કુંડ તીર્થ, અને ત્યારપછી હનુમાનનું કુંડ આવે છે.
Verse 107
आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् । ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम्
પછી અગસ્ત્ય-તીર્થ; તેના પછી પરમ માન્ય રામ-તીર્થ ગણાય છે. ત્યારબાદ લક્ષ્મણ-તીર્થ, અને પછી જટા-તીર્થ આવે છે.
Verse 108
ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् । चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्
ત્યારબાદ લક્ષ્મીનું પરમ તીર્થ; પછી અગ્નિ-તીર્થ. ત્યારપછી પુણ્ય ચક્ર-તીર્થ, અને ત્યારબાદ શિવ-તીર્થ આવે છે.
Verse 109
ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् । गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम्
ત્યારબાદ શંખ નામનું તીર્થ; પછી યમુના-તીર્થ. ત્યારપછી ગંગા-તીર્થ, અને તરત જ ગયા-તીર્થ આવે છે.
Verse 110
ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः । मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम्
ત્યારબાદ ‘કોટિતીર્થ’ નામનું પવિત્ર તીર્થ આવે છે. પછી ‘સાધ્યોનું અમૃત’ તીર્થ. ત્યારપછી ‘માનસ’ નામનું તીર્થ, અને તેનાથી પરે ‘ધનુષ્કોટિ’ સ્થિત છે.
Verse 111
प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च । कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै
આ જ મુખ્ય તીર્થો છે અને મહાપાપોનું પણ હરણ કરનારા છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સેતુ-પ્રદેશના મધ્યમાં સ્થિત એવા આ તીર્થો તમને કહ્યા છે.
Verse 112
यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् । कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा
મહાસમુદ્રમાં રામે મહાન સેતુ કેવી રીતે બાંધ્યો—હે વિપ્રેન્દ્રો, તે પણ વર્ણવાયું છે; તેમજ પાપહર એવા તેના પુણ્યનું પણ વર્ણન થયું છે.
Verse 113
यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि
આને સાંભળી અને તેનો પાઠ કરીને મનુષ્ય આ ભૂમિ પર જ મુક્તિ પામે છે.
Verse 114
अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः । सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत्
હે દ્વિજેન્દ્રો, જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આ અધ્યાયનું પઠન કરે છે અથવા સાંભળે છે, તે પરલોકમાં અનંત જય પામે છે અને પુનર્ભવના ક્લેશમાં ફરી પડતો નથી.
Verse 816
अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् । उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते
અન્ય લોકો પણ ધનુષ્યના બળ પર ભરોસો રાખીને મને આમ જ આજ્ઞા આપશે. તારી સેનાને પાર ઉતારવા માટે હું બીજો ઉપાય કહું છું.