Adhyaya 26

Verse 1

। श्रीसूत उवाच । विधायाभिषवं मर्त्याः शंखतीर्थे द्विजोत्तमाः । यमुनां चैव गंगां च गयां चापि क्रमाद्व्रजेत्

શ્રીસૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો, શંખતીર્થમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન-અભિષેક કરીને યાત્રિકે ક્રમે યમુના, ગંગા અને ગયામાં જવું જોઈએ.

Verse 2

यमुनाख्यं महातीर्थं गंगातीर्थमनुत्तमम् । गयातीर्थं च मर्त्यानां महापातकनाशनम्

યમુના ‘મહાતીર્થ’ કહેવાય છે, ગંગાતીર્થ અનુત્તમ છે; અને ગયાતીર્થ મનુષ્યોના મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 3

एतत्तीर्थत्रयं पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वरोगनिबर्हणम्

આ તીર્થત્રય પવિત્ર છે અને સર્વ લોકોમાં વિખ્યાત છે; તે સર્વ વિઘ્નોને શમાવે છે અને સર્વ રોગોને દૂર કરે છે.

Verse 4

एतद्धि तीर्थत्रितयं सकलाज्ञाननाशनम् । अविद्यायां विनष्टायां तथा ज्ञानप्रदं नृणाम्

નિશ્ચયે આ તીર્થત્રય સર્વ અજ્ઞાનનો નાશ કરે છે; અવిద્યા નષ્ટ થતાં મનુષ્યોને જ્ઞાન પ્રદાન કરે છે.

Verse 5

जानश्रुतिर्महाराज एषु तीर्थेषु वै पुरा । स्नात्वा रैक्वाद्द्विजश्रेष्ठात्प्राप्तवाञ्ज्ञानमुत्तमम्

હે મહારાજ, પ્રાચીન કાળમાં જાનશ્રુતિએ આ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ રૈક્વ પાસેથી ઉત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

Verse 6

ऋषय ऊचुः । सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ व्यासशिष्य महामते । यमुना चैव गंगा च गया चैवेति विश्रुतम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, સર્વાર્થ-તત્ત્વજ્ઞ, વ્યાસશિષ્ય મહામતે! અમે સાંભળ્યું છે કે યમુના, ગંગા અને ગયા—આ ત્રણેય પરમ પવિત્ર તીર્થરૂપે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 7

एतत्तीर्थत्रयं कस्मादागतं गंधमादने । जानश्रुतेश्च राजर्षेः स्नानात्तीर्थत्रयेऽपि च । ज्ञानावाप्तिः कथं रैक्वादस्माकं सूत तद्वद

ગંધમાદનમાં આ તીર્થત્રય ક્યાંથી આવ્યું? અને રાજર્ષિ જાનશ્રુતિએ એ જ તીર્થત્રયમાં સ્નાન કરીને રૈક્વના પ્રસંગથી જ્ઞાન કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? હે સૂત, અમને તે કહો।

Verse 8

श्रीसूत उवाच । रैक्वनामा महर्षिस्तु पुरा वै गन्धमादने

શ્રીસૂતે કહ્યું—પ્રાચીન કાળે ગંધમાદનમાં રૈક્વ નામના એક મહર્ષિ હતા।

Verse 9

तपस्सुदुश्चरं कुर्वन्न्यवसत्तपसां निधिः । दीर्घकालं तपः कुर्वन्स वै रैक्वो महामुनिः

એ મહામુનિ રૈક્વ તપસ્યાનો નિધિ સમાન હતા. તેઓ ત્યાં નિવાસ કરીને અતિ દુષ્કર તપ કરતા રહ્યા અને દીર્ઘકાળ સુધી તપમાં લીન રહ્યા।

Verse 10

तपोबलेन महता दीर्घमायुरवाप्तवान् । जन्मना पंगुरेवासीद्रैक्वनामा महामुनिः

મહાન તપોબળથી તેમણે દીર્ઘ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કર્યું; પરંતુ જન્મથી જ રૈક્વ નામના તે મહામુનિ લંગડા હતા।

Verse 11

पंगुत्वादसमर्थोऽभूद्गंतुं तीर्थान्यसौ मुनिः । संति यानि तु तीर्थानि गन्धमादनपर्वते

લંગડાપણાને કારણે તે મુનિ અન્ય તીર્થોમાં જવા અસમર્થ થયો; પરંતુ ગંધમાદન પર્વત પર અનેક પવિત્ર તીર્થો વિદ્યમાન છે।

Verse 12

तानि गच्छति सामीप्याच्छकटेनैव संचरन् । स यद्रैक्वो मुनिवरो युग्वेन सह वर्तते

રથ/ગાડી દ્વારા જ ફરતા તે નજીકનાં તીર્થોમાં જતો; આમ ઉત્તમ મુનિ રૈક્વ ‘યુગ્વ’ (ગાડી) સાથે જ નિવાસ કરતો।

Verse 13

तपस्वी वैदिकैर्लोके सयुग्वैत्यभिधीयते । युग्वेति शकटं प्रोक्तं स तेन सह वर्तते

વૈદિક લોકોમાં એવો તપસ્વી ‘સ-યુગ્વ’ કહેવાય છે; ‘યુગ્વ’ એટલે ગાડી એમ કહેવાયું છે, તેથી તે તેની સાથે જ રહેતો।

Verse 14

स खल्वेवं मुनिश्रेष्ठः सयुग्वानाम वै मुनिः । पूर्णज्ञानस्तपस्तेपे गन्धमादनपर्वते

આ રીતે ‘સ-યુગ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ તે મુનિશ્રેષ્ઠ, પૂર્ણ જ્ઞાનથી યુક્ત થઈ ગંધમાદન પર્વત પર તપશ્ચર્યા કરતો રહ્યો।

Verse 15

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थः सोऽतप्यत महत्तपः । वर्षायां कण्ठदघ्नेषु जलेषु समवर्तत

ઉનાળામાં તે પંચાગ્નિની વચ્ચે બેસી મહાતપ કરતો; અને વર્ષાકાળમાં કંઠ સુધીના જળમાં સ્થિત રહેતો।

Verse 16

तपसा शोषिते गात्रे पामा तस्य व्यजायत । कण्डूयत स पामानं दिवारात्रं मुनीश्वरः

તપસ્યાથી શરીર સુકાઈ ગયું ત્યારે તેને પામા (ખંજવાળનો રોગ) થયો. તે મુનીશ્વર દિવસ-રાત તે ફોડાને ખંજવાળતો રહ્યો.

Verse 17

कण्डूयमान एवायं पामानं न तपोऽत्यजत् । अजायत मनस्त्वेवं तस्य सयुग्वनो मुनेः

સતત ખંજવાળતો હોવા છતાં તેણે તપસ્યા ત્યજી નહીં. આ રીતે સાયુગ્વન મુનિના મનમાં એક વિચાર ઊગ્યો.

Verse 18

यमुनायां च गंगायां गयायां चाधुनैव हि । अस्मिंस्तीर्थे त्रये पुण्ये स्नातव्यं हि मया त्विति

‘યમુનામાં, ગંગામાં અને ગયામાં—હમણાં જ મને સ્નાન કરવું જોઈએ. આ એક જ પુણ્ય ત્રિતીર્થમાં મને સ્નાન કરવું જ છે.’

Verse 19

एवं विचिंत्य स मुनिरन्यां चिंतामथाकरोत् । अहं हि जन्मना पंगुरतः स्नानं हि दुर्लभम्

આ રીતે વિચારીને મુનિને બીજી ચિંતા થઈ—‘હું જન્મથી જ લંગડો છું; તેથી મારા માટે તીર્થસ્નાન મેળવવું દુર્લભ છે.’

Verse 20

अतिदूरं मया गन्तुं शकटेन न शक्यते । किं करोम्यधुनेत्येवं स वितर्क्य महामतिः

‘અતિ દૂર જવું મારા માટે, ગાડાથી પણ, શક્ય નથી. હવે હું શું કરું?’ એમ વિચારી તે મહામતિ મનન કરવા લાગ્યો.

Verse 21

तीर्थत्रयेषु स्नानार्थं कर्तव्यं निश्चिकाय वै । अप्रसह्यमनाधृष्यं विद्यते मे तपोबलम्

તેણે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—“ત્રણ તીર્થોમાં સ્નાનાર્થે આ કરવું જ જોઈએ. મારામાં તપોબળ છે—અપ્રતિહત અને અજેય.”

Verse 22

तेनैवावाहयिष्यामि तद्धि तीर्थत्रयं त्विह । इति निश्चित्य मनसा प्राङ्मुखो नियतेंद्रियः

“એ જ તપોબળથી હું અહીં જ ત્રિતીર્થનું આવાહન કરીશ.” એમ મનમાં નક્કી કરીને, પૂર્વમુખ અને ઇન્દ્રિય-સંયમી બની તે સ્થિર રહ્યો.

Verse 23

त्रिराचम्य च सयुग्वान्दध्यौ क्षणमतंद्रितः । तस्य मंत्रप्रभावेन यमुना सा महानदी

સયુગ્વાએ ત્રિવાર આચમન કરીને, અલસ્યા વિના ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કર્યું. તેના મંત્રપ્રભાવથી મહાનદી યમુના પ્રગટ થઈ.

Verse 24

गंगा च जह्नुतनया गया सा पापनाशिनी । भूमिं निर्भिद्य तिस्रोपि पातालात्सहसोत्थिताः

અને ગંગા—જહ્નુની પુત્રી—તથા પાપનાશિની ગયા; આ ત્રણેય ભૂમિને ભેદીને પાતાળમાંથી સહસાએ ઉપર ઉઠી આવી.

Verse 25

मानुषं रूपमास्थाय सयुग्वानमुपेत्य च । ऊचुः परमसंहृष्टा हर्षयंत्यश्च तं मुनिम्

તેઓ માનવરૂપ ધારણ કરીને સયુગ્વા પાસે આવી; પરમાનંદિત થઈ તે મુનિને હર્ષિત કરતાં બોલ્યાં.

Verse 26

सयुग्वन्रैक्व भद्रं ते ध्यानादस्मादुपारम । त्वन्मत्रेण समाकृष्टा वयमत्र समागताः

હે સયુગ્વન, હે રૈક્વ—તને મંગળ થાઓ. આ ધ્યાનમાંથી વિરામ કર. માત્ર તારા પ્રભાવથી આકર્ષાઈ અમે અહીં આવ્યા છીએ॥

Verse 27

कि कर्तव्यं तवास्माभिस्तद्वदस्व मुनीश्वर । इति तासां वचः श्रुत्वा सयुग्वान्हि महामुनिः

હે મુનીશ્વર, અમે તારા માટે શું કરવું—તે કહો. તેમનાં વચન સાંભળી મહામુનિ સયુગ્વાન…॥

Verse 28

ध्यानादुपारमत्तूर्णं ताश्चापश्यत्पुरः स्थिताः । स ताः संपूज्य विधिवद्रैक्वो वाचमभाषत

તે તુરંત ધ્યાનમાંથી વિરામ પામી તેમને પોતાના સામે ઊભાં જોયાં. પછી વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરીને રૈક્વે આ વચન કહ્યાં॥

Verse 29

यमुने देवि हे गंगे हे गये पापनाशिनि । सन्निधानं कुरुध्वं मे गन्धमादनपर्वते

હે દેવી યમુના, હે ગંગા, હે પાપનાશિની ગયા—ગંધમાદન પર્વતે મારા માટે અહીં સન્નિધાન કરો॥

Verse 30

यत्र भूमिं विनिर्भिद्य भवत्य इह निर्गताः । तानि पुण्यानि तीर्थानि भवेयुर्वोऽभिधानतः

જ્યાં તમે અહીં ધરતીને ભેદીને પ્રગટ થશો, તે સ્થળો તમારા જ નામોથી પ્રસિદ્ધ પવિત્ર તીર્થો બનશે॥

Verse 31

सहसांतरधीयंत तथास्त्वित्येव तत्र ताः । तदाप्रभृति तीर्थानि तानि त्रीण्यपि भूतले

તેઓ ત્યાં જ ક્ષણમાં “તથાસ્તુ” કહી અંતર્ધાન થયા. તે સમયથી ભૂતલ પર તે ત્રણેય તીર્થો પ્રગટ થયા.

Verse 32

तेनतेनाभिधानेन गीयन्ते सर्वदा जनैः । यत्र भूमिं विनिर्भिद्य यमुना निर्गता तदा

એ જ એ જ નામોથી લોકો તેમને સદા ગાય છે. જ્યાં યમુનાએ ભૂમિને ભેદીને બહાર નીકળી—ત્યાં જ…

Verse 33

यमुनातीर्थमिति वै तज्जनैरभिधीयते । यतो वै पृथिवीरंध्राज्जाह्नवी सहसोत्थिता

તે સ્થાનને લોકો નિશ્ચયે ‘યમુનાતીર્થ’ કહે છે. અને જ્યાં પૃથ્વીના ચીરામાંથી જાહ્નવી (ગંગા) અચાનક ઉદ્ભવી…

Verse 34

गंगातीर्थमिति ख्यातं तल्लोके पापनाशनम् । गया हि मानुषं रूपं यत आस्थाय निर्ययौ

તે લોકમાં ‘ગંગાતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, પાપનાશક. અને જ્યાંથી ગયા માનવરૂપ ધારણ કરીને બહાર નીકળી…

Verse 35

तदेव भूमिविवरं गयातीर्थं प्रचक्षते । एवमेतन्महापुण्यं तीर्थत्रयमनुत्तमम्

એ જ ભૂમિ-વિવરને ‘ગયાતીર્થ’ કહે છે. આ રીતે આ મહાપુણ્યદાયક, અનુત્તમ તીર્થત્રય છે.

Verse 36

रैक्वमंत्रप्रभावेण पृथिव्याः सहसोत्थितम् । अत्र तीर्थत्रये स्नानं ये कुर्वंति नरोत्तमाः

રૈક્વના મંત્રપ્રભાવથી આ પાવન સ્થાન પૃથ્વીમાંથી સહસાએ પ્રગટ થયું. અહીં તીર્થત્રયમાં જે નરોત્તમો સ્નાન કરે છે, તેઓ મહાન પુણ્ય અને ધર્મફળ પામે છે.

Verse 37

तेषामज्ञाननाशः स्याज्ज्ञानमप्युदयं लभेत् । स्वमंत्रेण समाकृष्टे तत्र तीर्थत्रये मुनिः

તેમનું અજ્ઞાન નાશ પામે છે અને જ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. પોતાના મંત્રથી આકર્ષિત થયેલા તે તીર્થત્રયમાં મુનિ રૈક્વ નિવાસ કરતા હતા.

Verse 38

स्नानं समाचरन्नित्यं स कालानत्यवाहयत् । एतस्मिन्नेव काले तु राजा जानश्रुतिर्महान्

તે નિત્ય સ્નાનવિધિ આચરીને ત્યાં જ સમય વિતાવતો હતો. એ જ સમયે જાનશ્રુતિ નામનો મહાન રાજા હતો.

Verse 39

पुत्रसंज्ञस्य राजर्षेः पौत्रो धर्मैकतत्परः । देयमन्नादि स तदा ह्यर्थिभ्यः श्रद्धयैव यत्

તે ‘પુત્રસંજ્ઞ’ નામના રાજર્ષિનો પૌત્ર હતો અને માત્ર ધર્મમાં તત્પર હતો. તે સમયે તે યાચકોને શ્રદ્ધાથી અન્નાદિ—જે આપવું યોગ્ય હોય તે—દાન કરતો હતો.

Verse 40

तस्मादेनं नजालोके श्रद्धादेयं प्रचक्षते । यतो बहुतरं वाक्यमन्नाद्यस्य महीपतेः

આથી લોકો તેને ‘શ્રદ્ધાદેય’ કહે છે—અર્થાત્ શ્રદ્ધાથી દાન કરનાર. કારણ કે અન્નાદિ વિષયે તે મહીપતિનું ઘોષવાક્ય અત્યંત પ્રચુર અને વ્યાપક હતું.

Verse 41

अर्थिनां क्षुधितानां तु तृप्त्यर्थं वर्तते गृहे । अतोयमर्थिभिः सर्वैर्बहुवाक्य इतीर्यते

તેના ગૃહમાં યાચકો અને ભૂખ્યાંની તૃપ્તિ માટે સદૈવ વ્યવસ્થા રહેતી. તેથી સર્વ અર્થીઓ તેને ‘બહુવાક્ય’—જેનાં આહ્વાન અને પ્રતિજ્ઞા સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ—કહીને સંબોધતા.

Verse 42

स वै पौत्रायणो राजा जानश्रुतसुतो बली । प्रियातिथिर्बभूवासौ बहुदायी तथाऽभवत्

તે પરાક્રમી રાજા પૌત્રાયણ—જનાશ્રુતિનો પુત્ર—અતિથિપ્રિય બન્યો; અને નિશ્ચયે તે બહુદાની દાતા થયો.

Verse 43

नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च । चतुष्पथेषु सर्वेषु महामार्गेषु सर्वशः

નગરો અને રાજ્યોમાં, ગામો અને વનોમાં—બધા ચૌમાર્ગે અને સર્વ મહામાર્ગે, સર્વત્ર—

Verse 44

बह्वन्नपान संयुक्तं सूपशाकादिसंयुतम् । आतिथ्यं कल्पयामास तृप्तयेऽर्थिजनस्य वै

અર્થીજનની તૃપ્તિ માટે તેણે બહુ અન્નપાન, સૂપ-શાકાદિ સહિત ઉત્તમ આતિથ્યની વ્યવસ્થા કરી.

Verse 45

अन्नपानादिकं सर्वमुपयुड्ध्वमिहार्थिनः । इत्यसौ घोषयामास तत्र तत्र जनास्पदे

“હે અર્થીઓ! અહીં આવી અન્નપાનાદિ સર્વે ગ્રહણ કરો”—એવું તે જ્યાં જ્યાં જનસમૂહ હોય ત્યાં ત્યાં વારંવાર ઘોષણા કરાવતો હતો.

Verse 46

तस्य प्रियातिथेरेव नृपस्य बहुदायिनः । अर्थिभ्यो दानशौंडस्य गुणाः सर्वत्र विश्रुताः

તે રાજાના ગુણો—અતિથિ-સત્કારમાં પ્રીત, બહુદાનશીલ અને યાચકો પ્રત્યે દાનવીર—સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ હતા।

Verse 47

अथ पौत्रायणस्यास्य गुण ग्रामेण वर्ततः । देवर्षयो महाभागास्तस्यानुग्रहकांक्षिणः

પછી પૌત્રાયણ-વંશજ એ રાજા ગુણસમૂહથી યુક્ત થઈ વર્તતો હતો; ત્યારે તેના પર અનુગ્રહ કરવા ઇચ્છતા મહાભાગ દેવર્ષિઓ નજીક આવ્યા।

Verse 49

हंसरूपं समास्थाय निदाघसमये निशि । रमणीयां विधायाशु श्रेणीमाकाशमागतः

નિદાઘકાળની રાત્રિએ તેઓ હંસરূপ ધારણ કરી, તરત જ રમણીય પંક્તિ રચીને આકાશમાં ઊડી ગયા।

Verse 50

तरसा पततां तेषां हंसानां पृष्ठतो व्रजन् । एको हंसस्तु संबोध्य हंसमग्रेसरं तदा

તે હંસો ઝડપથી ઉડી રહ્યા હતા; તેમની પાછળ જતા એક હંસે ત્યારે આગળના અગ્રેસર હંસને સંબોધ્યો।

Verse 51

सोपहासमिदं वाक्यं प्राह शृण्वति राजनि । भोभो भल्लाक्ष भल्लाक्ष पुरो गच्छन्मरालक

રાજા સાંભળતો હતો ત્યારે તે હાસ્ય સાથે બોલ્યો—“ભો ભો! તીક્ષ્ણનેત્ર, તીક્ષ્ણનેત્ર! હે મરાલક, આગળ જતા!”

Verse 52

सौधमध्ये पुरस्ताद्वै जानश्रुतसुतो नृपः । वर्तते पूजनीयोऽयं न पश्यसि किमंधवत्

મહેલના મધ્યમાં, તારા સમક્ષ જ, જાનશ્રુતનો પુત્ર રાજા ઊભો છે—આ પૂજનીય છે. તું અંધની જેમ તેને કેમ નથી જોતો?

Verse 53

यस्य तेजो दुराधर्षमाब्रह्म भवनादिदम् । अनंतादित्यसंकाशं ज्वलते पुरतो भृशम्

જેનુ તેજ દુર્ધર્ષ છે, બ્રહ્મલોક સુધી વ્યાપે છે; તે અનંત સૂર્ય સમાન, તારા સમક્ષ પ્રચંડ રીતે જ્વલિત થાય છે.

Verse 54

तमतिक्रम्य राजर्षिं मा गास्त्वमुपरि द्रुतम् । यदि गच्छसि तत्तेजस्सांप्रतं त्वां प्रधक्ष्यति

તે રાજર્ષિને વટાવીને તું ઝડપથી ઉપર ન જા. જો તું આગળ જશે, તો તેનું તેજ અત્યારે જ તને દહાવી દેશે.

Verse 55

इत्युक्तवंतं तं हंसमग्रतः प्रत्यभाषत । अहो भवानभिज्ञोऽसि श्लाघनीयोऽसि सूरिभिः

આવું કહેવાતાં, આગળ રહેલા હંસે તે હંસને ઉત્તર આપ્યો—“અહો! તમે તો વિવેકી છો; વિદ્વાનો દ્વારા પ્રશંસનીય છો.”

Verse 56

अश्लाघनीयं कितवं यत्त्वमेनं प्रशंससे । प्रशंससे किमर्थं त्वमल्पं संतमिमं जनम्

“અરે કપટી! આ પ્રશંસનીય નથી, છતાં તું એની પ્રશંસા કરે છે. આ અલ્પ એવા માણસની તું શા માટે પ્રશંસા કરે છે?”

Verse 57

भस्रावत्पशुवच्चैव केवलं श्वासधारिणम् । न ह्ययं वेत्ति धर्माणां रहस्यं पृथिवी पतिः

તે ભસ્મસમાન, પશુસમાન, માત્ર શ્વાસ ધારણ કરનાર જ છે. આ પૃથ્વીપતિ ધર્મનું અંતરંગ રહસ્ય જાણતો નથી.

Verse 58

तत्त्वज्ञानी यथा रैक्वः सयुग्वान्ब्राह्मणोत्तमः । रैक्वस्य हि महज्ज्योतीरहस्यं दैवतैरपि

સયુગ્વાન નામે પ્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણોત્તમ રૈક્વ તત્ત્વજ્ઞાની છે. રૈક્વના મહાજ્યોતિનું રહસ્ય દેવતાઓને પણ વિદિત છે.

Verse 59

न ह्यस्य प्राणमात्रस्य तेजस्तादृशमस्ति वै । रैक्वस्य पुण्यराशीनामियत्ता नैव विद्यते

જે માત્ર પ્રાણમાત્રે જીવે છે, તેમાં એવું તેજ નથી. પરંતુ રૈક્વના પુણ્યરાશિનું પ્રમાણ ખરેખર અજ્ઞેય છે.

Verse 60

गण्यते पांसवो भूमेर्गण्यंते दिवि तारकाः । रैक्वपुण्यमहामेरुसमूहो नैव गण्यते

પૃથ્વીના ધૂળકણો ગણાઈ શકે, આકાશના તારાઓ પણ ગણાઈ શકે. પરંતુ રૈક્વના પુણ્યનો મહામેરુ-સમૂહ કદી ગણાઈ શકતો નથી.

Verse 61

किं च तिष्ठंत्विमे धर्मा नश्वरास्तस्य वै मुनेः । ब्रह्मज्ञानमबाध्यं यत्तेन स श्लाघ्यते मुनिः

અને અન્ય ધર્મગુણો રહે તો પણ, તે મુનિ માટે તે નશ્વર છે. અબાધ બ્રહ્મજ્ઞાન ધરાવતાં હોવાથી એ મુનિ પ્રશંસનીય છે.

Verse 62

जानश्रुतेस्तु तादृक्षो धर्म एव न विद्यते । दुर्लभं यत्तु योगीन्द्रैः कुतस्तज्ज्ञानवैभवम्

જાનશ્રુતિમાં એવો ધર્મ ક્યાંય મળતો નથી. જે અનુભૂતિ યોગીન્દ્રોને પણ દુર્લભ છે, તે જ્ઞાન-વૈભવ તેને કેમ પ્રાપ્ત થાય?

Verse 63

परित्यज्य दुरात्मानं तद्वराकमिमं जनम् । स एव रैक्वः सयुग्वाञ्छ्लाघ्यतां भवता मुनिः

આ દુષ્ટ સ્વભાવવાળા દયનીય મનુષ્યને ત્યજીને, હે મુનિ, એ જ રૈક્વ—સયુગ્વાન—તમારા દ્વારા સ્તુત્ય થાઓ.

Verse 64

जन्मना पंगुरपि यः स्वस्य स्नानचिकीर्षया । गंगां च यमुनां चापि गयामपि मुनीश्वरः

જન્મથી પંગુ હોવા છતાં, તે મુનીશ્વરે પોતાના પવિત્ર સ્નાનની ઇચ્છાથી ગંગા, યમુના અને ગયાને પણ (આહ્વાન કરીને) બોલાવ્યા.

Verse 65

आह्वयामास मन्त्रेण निजाश्रमसमीपतः । तस्य ब्रह्मविदो रैक्वमहर्षेर्धर्मसंचये

મંત્રબળે તેણે તેમને પોતાના આશ્રમની નજીક આહ્વાન કર્યા—એ રૈક્વ બ્રહ્મવિદ મહર્ષિ ધર્મસંચયથી સમૃદ્ધ હતો.

Verse 66

अंतर्भवंति धर्मौघास्त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् । रैक्वस्य धर्मकक्षा तु न हि त्रैलोक्यवर्तिनाम्

ત્રિલોકના ઉદરમાં વસનારાઓના ધર્મપ્રવાહો તો પરિમિત થઈ શકે; પરંતુ રૈક્વની ‘ધર્મકક્ષા’ ત્રિલોકની અંદર રહેલી કોઈ વસ્તુથી પણ પરિમિત થતી નથી.

Verse 67

प्राणिनां धर्मकक्षायामन्तर्भवति कर्हिचित । एवमग्रेसरे हंसे कथित्वोपरते सति

હે હંસશ્રેષ્ઠ! ક્યારેક પ્રાણી ધર્મની પરિધિમાં પણ પ્રવેશ કરે છે. એમ કહી તે અગ્રગણ્ય હંસ મૌન થયો.

Verse 68

हंसरूपा मुनींद्रास्ते ब्रह्मलोकं ययुः पुनः । अथ पौत्रायणो राजा जानश्रुतिररिंदमः

તે મુનીન્દ્રો હંસરૂપ ધારણ કરીને ફરી બ્રહ્મલોકને ગયા. ત્યાર પછી પૌત્રાયણ-વંશજ, શત્રુદમન રાજા જાનશ્રુતિ (ચિંતિત થયો).

Verse 69

रैक्वं चोत्कर्षकाष्ठायां निशम्य परमावधिम् । विषण्णोऽभवदत्यर्थं वराकोऽक्षजितो यथा

રૈક્વ ઉત્ત્કર્ષની પરમ સીમાએ પહોંચ્યો છે એમ સાંભળીને તે અત્યંત નિરાશ થયો—જેમ પાસામાં હારેલો ગરીબ માણસ.

Verse 70

चिंतयामास स नृपः पौनःपुन्येन निःश्वसन् । हंस उत्कर्षयन्रैक्वं निकृष्टं मामिहाब्रवीत्

તે રાજા વારંવાર ઊંડો શ્વાસ લઈ વિચારવા લાગ્યો: “હંસે રૈક્વને ઊંચો ચઢાવીને મને અહીં નીચ કહ્યો છે.”

Verse 71

अहो रैक्वस्य माहात्म्यं यं प्रशंसंति पक्षिणः । तत्परित्यज्य संसारं सर्वं राज्यमिहाधुना

“અહો! રૈક્વનું માહાત્મ્ય—જેનાં ગુણગાન પક્ષીઓ પણ કરે છે! હવે સંસારબંધન ત્યજી, અત્યારે જ અહીં આ સમગ્ર રાજ્ય છોડું છું.”

Verse 72

सयुग्वानं महात्मानं तमेव शरणं व्रजे । कृपानिधिः स वै रैक्वः शरणं मामु पागतम्

હું તે મહાત્મા સયુગ્વાનને જ શરણ સ્વીકારું છું. રૈક્વ તો કરુણાનો નિધિ છે; શરણાગત થયેલા મને તે નિશ્ચયે આશ્રય આપશે.

Verse 73

प्रतिगृह्यात्मविज्ञानं मह्यं समुपदेक्ष्यति । इत्यसौ चिंतयन्नेव कथंकथमपि द्विजाः

“મને સ્વીકારી તે નિશ્ચયે મને આત્મવિજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપશે.” એમ વિચારીને, હે દ્વિજોએ, તે કોઈ રીતે આગળ વધ્યો.

Verse 74

जाग्रन्नेवायमुद्वेलां रात्रिं तामत्यवाह यत् । निशावसाने संप्राप्ते बंदिवृन्दप्रवर्तितम्

તે વ્યાકુળ થઈ જાગતા જ તે રાત પસાર કરી. અને રાત્રિ અંતે પહોંચતાં, બંદિવૃંદની પરંપરાગત જાગરણ-ઘોષણા શરૂ થઈ.

Verse 75

अशृणोन्मंगलरवं तूर्यघोषसमन्वितम् । तदाकर्ण्य महाराजस्तदा तल्पस्थ एव सन्

તેણે તૂર્યના ઘોષ સાથે મંગલધ્વનિ સાંભળી. તે સાંભળીને મહારાજ ત્યારે પણ શય્યા પર જ હતા—

Verse 76

सारथिं शीघ्रमाहूय बभाषे सादरं वचः । सारथे सत्वरं गत्वा रथमारुह्य वेगवत्

તેણે સારથિને તરત બોલાવી આદરપૂર્વક કહ્યું—“હે સારથી, ત્વરિત જા, રથ પર ચઢ અને વેગથી હાંક.”

Verse 77

आश्रमेषु महर्षीणां पुण्येषु विपिनेषु च । विविक्तेषु प्रदेशेषु सतामावासभूमिषु

મહર્ષિઓના આશ્રમોમાં, પુણ્ય વનોમાં, એકાંત પ્રદેશોમાં તથા સત્પુરુષોના નિવાસસ્થાનોમાં (તેમને) શોધો।

Verse 78

तीर्थानां च नदीनां च कूलेषु पुलिनेषु च । अन्येषु च प्रदेशेषु यत्र संति मुनीश्वराः

તીર્થો અને નદીઓના કાંઠે, રેતાળ પુલિન પર, તેમજ અન્ય પ્રદેશોમાં પણ—જ્યાં જ્યાં મુનીશ્વરો હોય ત્યાં (તેમને) શોધો।

Verse 79

तेषु सर्वेषु योगींद्रं पंगुं शकटसंस्थितम् । रैक्वाभिधानं सर्वेषां धर्माणामेकसंश्रयम्

તે સર્વ સ્થળોમાં એક યોગીન્દ્ર છે—લંગડો, શકટમાં/શકટ પાસે બેઠેલો—‘રૈક્વ’ નામે, સર્વ ધર્મોનો એકમાત્ર આશ્રય।

Verse 80

ब्रह्मज्ञानैकनिलयं सयुग्वानं गवेषय । अन्विष्य तूर्णं मत्प्रीत्यै पुनरागच्छ सारथे

બ્રહ્મજ્ઞાનનો એકમાત્ર નિવાસ ‘સયુગ્વાન’ને શોધો. તેને મેળવી ત્વરિત પાછા આવો, હે સારથી, જેથી મને પ્રસન્નતા થાય।

Verse 81

स तथेति विनिर्गत्य वेगवद्रथसंस्थितः । सर्वत्रान्वेषयामास रैक्वं ब्रह्मविदं मुनिम्

‘તથાસ્તુ’ કહી તે નીકળી પડ્યો, વેગવાન રથ પર આરૂઢ થઈ; અને સર્વત્ર બ્રહ્મવિદ્ મુનિ રૈક્વને શોધવા લાગ્યો।

Verse 82

गुहासु पर्वतानां च मुनीनामाश्रमेषु च । संचचार महीं कृत्स्नां तत्र तत्र गवेषयन्

તે અહીં-ત્યાં શોધ કરતો સમગ્ર પૃથ્વી પર ફર્યો—પર્વતોની ગુફાઓમાં અને મુનિઓના આશ્રમોમાં પણ।

Verse 83

अन्विष्य विविधान्देशान्सारथिस्त्वरया सह । क्रमान्महर्षिसंबाधं गंधमादनमन्वगात्

વિવિધ દેશોમાં શોધ કરતાં કરતાં, ત્વરાસહિત તે સારથિ ક્રમે મહર્ષિઓથી ભરપૂર ગંધમાદન પર્વત પર પહોંચ્યો।

Verse 84

मार्गमाणः स तत्रापि तं ददर्श मुनीश्वरम् । कंडूयमानं पामानं शकटीयस्थलस्थि तम्

ત્યાં પણ શોધ કરતાં તેણે તે મુનિશ્રેષ્ઠને જોયા—ખંજવાળવાળા ઘાવોથી પીડિત, પોતાને ખંજવાળતા, અને ગાડાની પાસે જમીન પર પડેલા।

Verse 85

अद्वैतनिष्कलं ब्रह्म चिंतयंतं निरन्तरम् । तं दृष्ट्वा सारथिस्तत्र सयुग्वानं महामुनिम्

ત્યાં સારથિએ ‘સયુગ્વાન’ નામના મહામુનિને જોયા, જે નિરંતર અદ્વૈત, નિષ્કલ બ્રહ્મનું અખંડ ચિંતન કરતા હતા।

Verse 86

रैक्वोऽयमिति संचिंत्य तमासाद्य प्रणम्य च । विनयान्मुनिमप्राक्षीदुपविश्य तदन्तिके

‘આ રૈક્વ છે’ એમ વિચારી તે તેની પાસે ગયો અને પ્રણામ કર્યો; પછી વિનયથી નજીક બેસીને તે મુનિને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 87

सयुग्वान्रैक्वनामा च ब्रह्मन्किं वै भवानिति । तस्य वाक्यं समाकर्ण्य स मुनिः प्रत्यभाषत

“હે બ્રાહ્મણ! શું તમે સયુગ્વાન—રૈક્વ નામે પણ પ્રસિદ્ધ—છો? તમે ખરેખર કોણ?” તેનું વચન સાંભળી તે મુનિએ પ્રતિઉત્તર આપ્યો।

Verse 88

अहमेव सयुग्वान्वै रैक्वनामेति वै तदा । इत्याकर्ण्य मुने र्वाक्यमिंगितैर्बहुभिस्तथा

તેણે ત્યારે કહ્યું, “હું જ સયુગ્વાન છું; રૈક્વ નામે પણ હું જ ઓળખાઉં છું.” મુનિના વચન સાંભળી તે અનેક સૂક્ષ્મ સંકેતો દ્વારા પણ અર્થ સમજી ગયો।

Verse 89

कुटुम्बभरणार्थाय धनेच्छामवगम्य च । सर्वं न्यवेदयद्राज्ञे निवृत्तो गंधमादनात्

કુટુંબના ભરણપોષણ માટે ધનની ઇચ્છા છે એમ સમજી, ગંધમાદનથી પરત આવી તેણે સર્વ વાત રાજાને નિવેદન કરી।

Verse 90

जानश्रुतिर्निशम्याथ सारथेर्वाक्यमादरात् । षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च

સારથીની વાત આદરથી સાંભળી જાનશ્રુતિએ છસો ગાયો અને નિષ્ક (સુવર્ણમુદ્રા) રૂપે ધનનો ભાર તૈયાર કરાવ્યો।

Verse 91

रथं चाश्वतरीयुक्तं समादाय त्वरान्वितः । पौत्रायणः स राजर्षिस्तं रैक्वं प्रतिचक्रमे

રાજર્ષિ પૌત્રાયણ ત્વરાથી, ઝડપી અશ્વતરીઓ જોડાયેલો રથ લઈને રૈક્વ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 92

गत्वा च वचनं प्राह तं रैक्वं स महीपतिः । भगवन्रैक्व सयुग्वन्मद्दत्तं प्रतिगृह्यताम्

ત્યાં જઈ તે ભૂપતિએ રૈક્વને કહ્યું— “ભગવન્ રૈક્વ, હે સયુગ્વન્! મેં આપેલું દાન કૃપા કરીને સ્વીકારો।”

Verse 93

षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च । रथं चाश्वतरीयुक्तं प्रतिगृह्णीष्व मामकम्

“મારી પાસેથી છસો ગાયો, નિષ્ક-મુદ્રામાં ધનનો ભાર, અને ઘોડીઓથી જોડાયેલો રથ—આ બધું સ્વીકારો।”

Verse 94

गृहीत्वा सवमेतत्तु भो ब्रह्मन्ननुशाधि माम् । अद्वैतब्रह्मविज्ञानं मह्यं समुपदिश्यताम्

“આ બધું સ્વીકારી, હે બ્રાહ્મણ, મને ઉપદેશ આપો. કૃપા કરીને મને અદ્વૈત બ્રહ્મવિજ્ઞાન શીખવો।”

Verse 95

इति तस्य वचः श्रुत्वा सस्पृहं च संसभ्रम् । रैक्वः प्रत्याह सयुग्वाञ्जानश्रुतिमरिंदमम्

તેના ઉત્સુક અને વિનયભર્યા વચન સાંભળી, સયુગ્વાન ઋષિ રૈક્વે શત્રુદમન જનશ્રુતિને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 96

रैक्व उवाच । एता गावस्तवैवास्तु निष्कभारस्तथा रथः । किमल्पेन ममानेन बहुकल्पेषु जीवतः

રૈક્વે કહ્યું— “આ ગાયો તારી જ રહે; નિષ્કનો ધનભાર અને રથ પણ તેમ જ. હું અનેક કલ્પોથી જીવતો છું—આ નાનું દાન મને શું કામનું?”

Verse 97

न मे कुटुंब निर्वाहे पर्याप्तमिदमंजसा । एवं शतगुणं चापि यदि दत्तं त्वया मम

મારા કુટુંબના નિર્વાહ માટે આ કદી પણ પૂરતું નથી. તું આનું સો ગણું પણ મને આપે તો પણ તે માત્ર લૌકિક ધન જ રહેશે.

Verse 98

नालं तदपि राजेंद्र कुटुंबभरणाय वै । इति रैक्ववचः श्रुत्वा जानश्रुतिरभाषत

હે રાજેન્દ્ર! તે પણ કુટુંબભરણ માટે પૂરતું નથી. રૈક્વના વચન સાંભળી જાનશ્રુતિએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 99

जानश्रुतिरुवाच । त्वयोपदिश्यमानस्य ब्रह्मज्ञानस्य वै मुने । न हि मूल्यमिदं ब्रह्मन्गोधनं रथ एव च

જાનશ્રુતિએ કહ્યું— હે મુને! તમે ઉપદેશ આપનાર બ્રહ્મજ્ઞાનનું, હે પૂજ્ય બ્રાહ્મણ, ગોધન કે રથ—કોઈ પણ મૂલ્ય નથી.

Verse 100

प्रतिगृह्णीष्व वा मा वा ममैतत्तु गवादिकम् । निष्कलाद्वैतविज्ञानं ब्रह्मन्नुपदिशस्व मे । तदाकर्ण्य वचस्तस्य सयुग्वान्वाक्य मब्रवीत्

મારા આ ગાયો વગેરે દાન સ્વીકારો કે ન સ્વીકારો. પરંતુ હે બ્રાહ્મણ! મને નિષ્કલ, અદ્વૈત તત્ત્વનું જ્ઞાન ઉપદેશો. તેની વાત સાંભળી સયુગ્વાને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 101

रैक्व उवाच । निर्वेदो यस्य संसारे तथा वै पुण्यपापयोः

રૈક્વે કહ્યું— જેને સંસાર પ્રત્યે નિર્વેદ (વૈરાગ્ય) હોય, અને તેવી જ રીતે પુણ્ય તથા પાપ—બન્ને પ્રત્યે પણ નિરસતા હોય…

Verse 110

उपातिष्ठत राजासौ सयुग्वानं गुरुं पुनः । सयुग्वा स च रैक्वोऽपि मुनींद्रैरपि दुर्लभम्

તે રાજા ફરી સયુગ્વાનને ગુરુરૂપે ઉપાસવા લાગ્યો. સયુગ્વાન તથા રૈક્વ—બન્ને મહામુનિઓને પણ દુર્લભ હતા.

Verse 116

निर्भिद्याज्ञानतिमिरं ब्रह्मभूयाय कल्पते

અજ્ઞાનના અંધકારને ભેદીને મનુષ્ય બ્રહ્મભાવ—બ્રહ્મ સાથે એકત્વ—માટે યોગ્ય બને છે.