Adhyaya 33

Verse 1

श्रीसूत उवाच । भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । अत्यद्भुततरं गुह्यं सर्वलोकैकपावनम्

શ્રીસૂત બોલ્યા—હું ફરી ધનુષ્કોટિનું વૈભવ પ્રગટ કરીશ; તે અતિ અદ્ભુત, ગુહ્ય અને સર્વ લોકોને એકમાત્ર પાવન કરનાર છે।

Verse 2

पुरा परावसुर्नाम ब्राह्मणो वेदवित्तमः । अज्ञानात्पितरं हत्वा ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । सोऽपि स्नात्वा धनुष्कोटौ तद्दोषा न्मुमुचे क्षणात्

પ્રાચીન કાળમાં પરાવસુ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, જે વેદવિદ્યા માં અગ્રગણ્ય હતો. અજ્ઞાનવશ તેણે પિતાનું વધ કરી બ્રહ્મહત્યાનો પાપ પ્રાપ્ત કર્યો. છતાં ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરતાં જ તે દોષમાંથી ક્ષણમાં મુક્ત થયો.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । पितरं हतवान्पूर्वं कथं सूत परावसुः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત, પરાવસુએ અગાઉ પિતાનું વધ કેવી રીતે કર્યું?

Verse 4

कथं वा धनुषः कोटौ मुक्तिस्तस्याप्यभून्मुने । एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि

અને હે મુનિ, ધનુષઃ-કોટિમાં તેને પણ મુક્તિ કેવી રીતે મળી? અમે શ્રદ્ધાવાન છીએ; તેથી આ વાત તમે વિસ્તારે કહેવા યોગ્ય છો.

Verse 5

श्रीसूत उवाच । आसीद्राजा बृहद्द्युम्नश्चक्रवर्ती महाबलः । धर्मेण पालयामास सागरांतां वसुन्धराम्

શ્રીસૂતે કહ્યું—બૃહદ્દ્યુમ્ન નામનો એક રાજા હતો, મહાબલી ચક્રવર્તી. તેણે ધર્મથી સમુદ્રપર્યંત ધરતીનું પાલન અને શાસન કર્યું.

Verse 6

अयजत्सत्रयागेन देवानिंद्रपुरोगमान् । याजकस्तस्य रैभ्योऽभूद्विद्वान्परमधार्मिकः

તેણે સત્રયાગ દ્વારા ઇન્દ્ર-પુરોગામી દેવતાઓનું યજન કર્યું. તેનો યાજક રૈભ્ય હતો—વિદ્વાન અને પરમ ધાર્મિક.

Verse 7

आस्तां पुत्रावुभौ तस्याप्यर्वावसु परावसू । षडंगवेदविदुषौ श्रौतस्मार्तेषु कोविदौ

તેણે પણ બે પુત્રો હતા—અર્વાવસુ અને પરાવસુ. બંને ષડંગসহ વેદવિદ્વાન અને શ્રૌત યજ્ઞકર્મ તથા સ્માર્ત ધર્મકૃત્યોમાં નિપુણ હતા.

Verse 8

काणादे जैमिनीये च सांख्ये वैयासिके तथा । गौतमे योगशास्त्रे च पाणिनीये च कोवि दौ

તેઓ કાણાદ અને જૈમિનીના ઉપદેશોમાં, સાંખ્યમાં તથા વ્યાસપરંપરામાં, ગૌતમદર્શન, યોગશાસ્ત્ર અને પાણિનીય વ્યાકરણમાં પણ પ્રવીણ હતા.

Verse 9

मन्वादिस्मृतिनिष्णातौ सर्वशास्त्रविशारदौ । सत्रयागे सहायार्थं बृहद्द्युम्नेन याचितौ

તેઓ મનુઆદિ સ્મૃતિઓમાં નિષ્ણાત અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ હતા; સત્રયાગમાં સહાય માટે રાજા બૃહદ્દ્યુમ્ને તેમને વિનંતી કરી.

Verse 10

भ्रातरौ समनुज्ञातौ पित्रा रैभ्येण जग्मतुः । बृहद्द्युम्नस्य सत्रं तावश्विनाविव रूपिणौ

પિતા રૈભ્યની અનુમતિ મેળવી તે બે ભાઈઓ રાજા બૃહદ્દ્યુમ્નના સત્રમાં ગયા; તેજસ્વી રૂપે તેઓ અશ્વિનીકુમારો સમા જણાતા હતા.

Verse 11

अतिष्ठदाश्रमे रैभ्यः स्नुषया ज्येष्ठया सह । तौ गत्वा भ्रातरौ तत्र राज्ञः सत्रमनुत्तमम्

રૈભ્ય ઋષિ પોતાની આશ્રમમાં જ્યેષ્ઠ પુત્રવધૂ સાથે રહ્યા. અને તે બંને ભાઈઓ ત્યાં જઈ રાજાના અનુત્તમ સત્રયાગે પહોંચ્યા.

Verse 12

याज यामासतुः सत्रे बृहद्द्युम्नं महीपतिम् । नाभवत्स्खलनं भ्रात्रोः सत्रे सांगेषु कर्मसु

તે સત્રયજ્ઞમાં તે બે ભાઈઓએ પૃથ્વીપતિ રાજા બૃહદ્દ્યુમ્નનું યજન કરાવ્યું. અંગકર્મો સહિત સર્વ યજ્ઞકર્મોમાં તેમની તરફથી કશી પણ ભૂલ થઈ નહિ.

Verse 13

सत्रे संतन्यमानेऽस्मिन्बृहद्द्युम्नस्य भूपतेः । मुनयो भ्यागमन्सर्वे राज्ञाहूता निरीक्षितुम्

બૃહદ્દ્યુમ્ન ભુપતિનું આ સત્રયજ્ઞ જ્યારે સતત વિસ્તરતું રહ્યું, ત્યારે રાજાના આમંત્રણથી સર્વ મુનિઓ તેને જોવા ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 14

वसिष्ठो गौतमश्चात्रिर्जाबालिरथ कश्यपः । क्रतुर्दक्षः पुलस्त्यश्च पुलहो नारदो मुनिः

વસિષ્ઠ, ગૌતમ, અત્રિ, જાબાલિ અને કશ્યપ; ક્રતુ, દક્ષ, પુલસ્ત્ય, પુલહ તથા મુનિ નારદ—

Verse 15

मार्कंडेयः शतानंदो विश्वामित्रः पराशरः । भृगुः कुत्सोऽथ वाल्मीकिर्व्यासधौम्यादयोऽपरे

માર્કંડેય, શતાનંદ, વિશ્વામિત્ર અને પરાશર; ભૃગુ, કુત્સ અને પછી વાલ્મીકી—સાથે વ્યાસ, ધૌમ્ય વગેરે અન્ય મુનિઓ પણ—

Verse 16

शिष्यैः प्रशिष्यैर्बहुभिरसंख्यातैः समावृताः । तानागतान्समालोक्य बृहद्द्युम्नो महीपतिः

અસંખ્ય શિષ્યો અને પ્રશિષ્યો વડે પરિવૃત્ત થઈ આવેલા તે મુનિઓને જોઈ પૃથ્વીપતિ રાજા બૃહદ્દ્યુમ્ન—

Verse 17

अर्घ्यादिना मुनीन्सर्वान्पूजयामास सादरम् । नाना दिग्भ्यः समायाताश्चतुरंगबलैर्युताः

તેણે અર્ઘ્ય આદિ અર્પણોથી સર્વ મુનિઓનું આદરપૂર્વક પૂજન કર્યું. તેઓ અનેક દિશાઓથી ચતુરંગ બળ સાથે ત્યાં સમાગમ થયા હતા.

Verse 18

उपदासहिता भूपास्सत्रं वीक्षितुमादरात् । वैश्याः शूद्रास्तथा वर्णाश्चत्वरोऽपि समागताः

ઉપદાઓ સહિત રાજાઓ પણ સત્રયજ્ઞ જોવા આદરથી આવ્યા. તેમ જ વૈશ્ય, શૂદ્ર—અર્થાત ચારેય વર્ણ—ત્યાં સમાગમ થયા.

Verse 19

वर्णिनोऽथ गृहस्थाश्च वानप्रस्थाश्च भिक्षवः । सत्रं निरीक्षितुं तस्य बृहद्द्युम्नस्य चाययुः

પછી બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને ભિક્ષુઓ પણ રાજા બૃહદ્દ્યુમ્નના તે સત્રયજ્ઞને જોવા ત્યાં આવ્યા.

Verse 20

तान्सर्वान्पूजयामास यथार्हं राजसत्तमः । ददौ चान्नानि सर्वेभ्यो घृतसूपादिकांस्तथा

રાજશ્રેષ્ઠે સૌનું યથાર્થ સન્માન કર્યું. તેણે સૌને ઘી, સૂપ વગેરે સાથે અન્ન પણ વિતરણ કર્યું.

Verse 21

वस्त्राणि च सुवर्णानि हाररत्नान्यनेकशः । एवं सत्कारयामास राजा सत्रे समागतान्

તેણે વસ્ત્રો, સોનું અને અનેક હાર-રત્નો આપ્યાં. આ રીતે રાજાએ સત્રમાં સમાગમ થયેલાં સૌનું સન્માન કર્યું.

Verse 22

रैभ्यपुत्रो तदा विप्रा अर्वावसुपरावसू । अध्वरादीनि कर्माणि चक्रतुः स्खलितं विना

ત્યારે રૈભ્યના બ્રાહ્મણપુત્રો અર્વાવસુ અને પરાવસુએ અધ્વર આદિ યજ્ઞકર્મો કોઈ સ્ખલન કે દોષ વિના શાસ્ત્રવિધિથી સંપન્ન કર્યા।

Verse 23

तद्दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे कौशलं रैभ्यपुत्रयौः । श्लाघंते सशिरःकम्पं वसिष्ठप्रमुखास्तदा

રૈભ્યના બંને પુત્રોની કુશળતા જોઈ સર્વ મુનિઓએ તેમની પ્રશંસા કરી; વશિષ્ઠપ્રમુખ ઋષિઓએ ત્યારે માથું હલાવીને અનુમોદન આપ્યું।

Verse 24

कर्माणि कानि चित्तत्र कारयित्वा परावसुः । तृतीयसवनस्यांते गृहकृत्यं निरीक्षितुम्

ત્યાં કેટલીક ક્રિયાઓ કરાવી પરાવસુ તૃતીય સવનના અંતે ગૃહકાર્ય નિરીક્ષણ કરવા ગયો।

Verse 25

प्रययौ स्वाश्रमं सायं विनैवार्वावसुं द्विजाः । तस्मिन्नवसरे रैभ्यं कृष्णाजिनसमावृतम्

સાંજે દ્વિજ પરાવસુ અર્વાવસુને ત્યાં જ મૂકી પોતાના આશ્રમમાં ગયો; એ જ સમયે રૈભ્ય કૃષ્ણાજિનથી આવૃત થઈ ત્યાં હાજર હતો।

Verse 26

वने चरंतं पितरं दृष्ट्वा स मृगशंकया । निद्राकलुषितो रात्रावंधे तमसि संकुले

વનમાં ફરતા પિતાને જોઈ તે મૃગની શંકાથી, ઊંઘથી મલિન થઈ, રાત્રિના ઘન અંધકારમાં તેમને હરણ સમજી બેઠો।

Verse 27

आत्मानं हंतुमायाति मृगोऽयमिति चिंतयन् । जघान पितरं सोऽयं महारण्ये परावसुः

“આ મૃગ મને મારવા આવે છે” એમ વિચારી પરાવસુએ મહાવનમાં પોતાના પિતાને જ ઘાત કર્યો।

Verse 28

रिरक्षुणा शरीरं स्वं तेनाकामनया पिता । रजन्यां हिंसितो विप्रा महापातककारिणा

માત્ર પોતાના શરીરની રક્ષા માટે, અનિચ્છાથી તેણે રાત્રે પિતાને હિંસા કરી; હે વિપ્રો, તે મહાપાતકનો કર્તા બન્યો।

Verse 29

अंतिकं स समागत्य व्यलोकयत तं हतम् । ज्ञात्वा स्वपितरं रात्रौ शुशोच व्यथितेंद्रियः

તે નજીક આવીને તેને હત થયેલો જોયો; રાત્રે તે પોતાનો પિતા છે એમ જાણી, ઇન્દ્રિયો વ્યથિત થઈ તે શોક કરવા લાગ્યો।

Verse 30

प्रेतकार्यं ततः कृत्वा पितुः सर्वं परावसुः । भूयोपि नृपतेः सत्रं परावसुरुपाययौ

પછી પરાવસુએ પિતાના સર્વ પ્રેતકાર્ય કર્યા; ત્યારબાદ તે ફરી રાજાના સત્રયજ્ઞમાં ગયો।

Verse 31

स्वचेष्टितं तु तत्सर्वमनुजाय ततोऽब्रवीत् । मृतं स्वपितरं श्रुत्वा सोऽपि शोकाकुलोऽभवत्

પછી જે કંઈ બન્યું તે બધું તેણે પોતાના નાના ભાઈને કહ્યું; પિતા મૃત્યુ પામ્યા છે એમ સાંભળીને તે પણ શોકથી વ્યાકુલ થયો।

Verse 32

ज्येष्ठोऽनुजं ततः प्राह वचनं द्विजसत्तमाः । महत्सत्रं समारब्धं बृहद्द्युम्नस्य भूपतेः

પછી જ્યેષ્ઠે અનુજને કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ભૂપતિ બૃહદ્દ્યુમ્ન રાજાએ મહાન સત્ર-યજ્ઞ આરંભ કર્યો છે।

Verse 33

वोढुत्वशक्तिर्नास्त्यस्य कर्मणो बालकस्य ते । जनकश्च हतो रात्रौ मयापि मृगशंकया

આ બાળકને તે કર્મનો ભાર વહન કરવાની શક્તિ નથી; અને પિતા પણ રાત્રે મારી તરફથી—મૃગભ્રમથી—વધ થયો।

Verse 34

प्रायश्चित्तं च कर्त्तव्यं ब्रह्महत्या विशुद्धये । मदर्थं व्रतचर्यां त्वं चर तात कनिष्ठक

બ્રહ્મહત્યાના દોષથી શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; મારા માટે, પ્રિય કનિષ્ઠ, તું વ્રતચર્યાનું પાલન કર।

Verse 35

एकाकी धुरमुद्वोढुं शक्तोऽहं सत्रकर्मणः । अर्वावसुरिति प्रोक्तो ज्येष्ठेन स तमभ्य धात्

તે બોલ્યો—સત્ર-યજ્ઞનો ભાર હું એકલો જ વહન કરવા સમર્થ છું; જ્યેષ્ઠે એમ કહ્યે પછી તેણે ‘તથાસ્તુ’ કહી ઉત્તર આપ્યો।

Verse 36

तथा भवत्वहं ज्येष्ठ चरिष्ये व्रतमुत्तमम् । ब्रह्महत्याविशुद्ध्यर्थं त्वं सत्रधुरमावह

તથાસ્તુ, જ્યેષ્ઠ. બ્રહ્મહત્યાની શુદ્ધિ માટે હું ઉત્તમ વ્રત આચરીશ; અને તમે સત્ર-યજ્ઞનો ભાર વહન કરો।

Verse 37

इत्युक्त्वा सोनुऽजो ज्येष्ठं तस्मात्सत्राद्वि निर्ययौ । कारयामास कर्माणि ज्येष्ठस्तस्मिन्गते कतौ

આવું કહી કનિષ્ઠ પુત્ર જ્યેષ્ઠ ભાઈને સંબોધી તે સત્રયજ્ઞમાંથી નીકળી ગયો. તે ગયા પછી જ્યેષ્ઠે વિધિપૂર્વક યજ્ઞના કર્મો અને કર્તવ્યો કરાવ્યા.

Verse 38

द्वादशाब्दं कनिष्ठोपि ब्रह्महत्याव्रतं द्विजाः । चरित्वा सत्रयागेऽस्मिन्नाजगाम पुनर्मुदा

હે દ્વિજોએ! કનિષ્ઠ ભાઈ પણ બાર વર્ષ બ્રહ્મહત્યા-પ્રાયશ્ચિત્ત વ્રત આચરીને આનંદપૂર્વક આ સત્રયજ્ઞમાં ફરી આવ્યો.

Verse 39

तं दृष्ट्वा भ्रातरं ज्येष्ठो बृहद्द्युम्नमुवाच ह । अयं ते ब्रह्महा सत्रमर्वावसुरुपागतः

ભાઈને જોઈ જ્યેષ્ઠે રાજા બૃહદ્દ્યુમ્નને કહ્યું— “આ બ્રહ્મહત્યા-દોષવાળો અર્વાવસુ તમારા સત્રયજ્ઞમાં આવ્યો છે।”

Verse 40

एनमुत्सारयाशु त्वमस्मात्सत्रान्नृपो त्तम । अन्यथा सत्रयागस्य फलहानिर्भविष्यति

“હે નૃપોત્તમ! તેને આ સત્રમાંથી તાત્કાલિક બહાર કાઢો; નહિંતર સત્રયજ્ઞના પુણ્યફળમાં હાનિ થશે।”

Verse 41

इतीरितः स स्वप्रेष्यैर्यागात्तमुदवासयत् । उद्वास्यमानो राजानमर्वावसुरथाब्रवीत्

આ રીતે કહ્યા પછી રાજાએ પોતાના સેવકો દ્વારા તેને યજ્ઞસ્થળમાંથી બહાર કાઢાવ્યો. બહાર કાઢાતાં અર્વાવસુએ ત્યારે રાજાને કહ્યું.

Verse 42

न मया ब्रह्महत्येयं बृहद्द्युम्न कृतानघ । किन्तु ज्येष्ठेन मे सा हि ब्रह्महत्या कृता विभो

હે નિર્દોષ બૃહદ્દ્યુમ્ન! આ બ્રહ્મહત્યા મેં કરી નથી; હે પ્રભુ, એ બ્રહ્મહત્યા તો મારા જ્યેષ્ઠ ભ્રાતાએ કરી છે.

Verse 43

ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं तदर्थं च मया धुना । एवमुक्तोपि राजासौ वचसा स परावसोः

એ જ કારણથી મેં હવે બ્રહ્મહત્યા-પ્રાયશ્ચિત્તનું વ્રત આચર્યું છે. આમ કહ્યા છતાં, પરાવસુના વચનોથી તે રાજા (પોતાના નિશ્ચયથી) ન હટ્યો.

Verse 44

अर्वावसुं निजात्सत्रादुदवासयदाशु वै । धिक्कृतो ब्राह्मणैश्चायं ययौ तूष्णीं वनं तदा

તેણે પોતાના સત્રમાંથી અર્વાવસુને તરત જ બહાર કાઢી મૂક્યો. બ્રાહ્મણોએ ધિક્કારતાં અર્વાવસુ ત્યારે મૌન રહી વનમાં ચાલ્યો ગયો.

Verse 45

मुनिवृन्दसमाकीर्णं तपोवनमुपेत्य सः । अर्वावसुस्तपश्चक्रे देवैरपि सुदुष्करम्

મુનિ-વૃંદોથી ભરેલા તપોવનમાં પ્રવેશ કરીને અર્વાવસુએ દેવતાઓને પણ અતિ દુષ્કર એવું કઠોર તપ કર્યું.

Verse 46

तपः कुर्वंस्तथादित्यमुपतस्थे समा हितः । मूर्तिमांस्तपसा तस्य महताऽदुष्टधीः स्वयम्

તપ કરતાં કરતાં તેણે સ્થિર એકાગ્રતાથી આદિત્યદેવની ઉપાસના કરી. ત્યારે તેના મહાન તપના પ્રભાવથી, શુદ્ધબુદ્ધિ એવા તેને આદિત્ય મૂર્તિમાન થઈ સ્વયં પ્રગટ થયા.

Verse 47

आविरासीत्स्वया दीप्त्या भासयञ्जगतीतलम् । कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्भास्करो देवताग्रणीः

ત્યારે દેવતાઓમાં અગ્રણી, જગતનું નેત્ર અને કર્મનો સાક્ષી એવા ભાસ્કર સૂર્યદેવ પોતાની જ દીપ્તિથી પૃથ્વીતળને પ્રકાશિત કરતાં પ્રગટ થયા।

Verse 48

आविर्बभूवुर्देवाश्च पुरस्कृत्य शचीपतिम् । इन्द्रादयस्ततो देवाः प्रोचुरर्वावसुं द्विजाः

અને દેવતાઓ પ્રગટ થયા, શચીપતિ ઇન્દ્રને અગ્રસ્થાને રાખીને. ત્યારબાદ ઇન્દ્રાદિ દેવોએ, હે દ્વિજ, અર્વાવસુને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 49

अर्वावसो त्वं प्रवरस्तपसा ब्रह्म चर्यतः । आचारेण श्रुतेनापि वेदशास्त्रादिशिक्षया

‘અર્વાવસુ! તપ, બ્રહ્મચર્ય, સદાચાર, શ્રુતિજ્ઞાન તથા વેદ-શાસ્ત્રાદિ શિક્ષાથી તું સર્વોત્તમ છે.’

Verse 50

निराकृतोवमानेन त्वं परावसुना बहु । तथापि क्षमया युक्तो न कुप्यति भवान्यतः

‘પરાવસુએ વારંવાર અપમાન કરીને તને નકારી દીધો, છતાં તું ક્ષમાયુક્ત રહી ક્રોધ કરતો નથી—આ તારો સ્વભાવ છે।’

Verse 51

यस्माज्ज्येष्ठोऽवधीत्तातं न हिंसीस्त्वं महामते । ब्रह्महत्याव्रतं यस्मात्तदर्थं चरितं त्वया

‘જ્યેષ્ઠ ભ્રાતાએ પિતાનો વધ કર્યો હોવાથી, હે મહામતિ, તું હિંસાથી પ્રતિશોધ લીધો નથી; અને એ જ કારણથી બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્તસંબંધિત વ્રત પણ તું આચર્યું છે।’

Verse 52

अतः स्वीकुर्म हे त्वां तु पराकुर्मः परावसुम् । उक्त्वैवं बलभिन्मुख्याः सर्वे च त्रिदिवालयाः

અતએવ અમે તને સ્વીકારીએ છીએ અને પરાવસુને દૂર કરીએ છીએ. એમ કહી બલવિનાશક ઇન્દ્રના નેતૃત્વમાં સ્વર્ગવાસી દેવોએ પોતાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો॥

Verse 53

तं ते प्रवरयामासुर्निरासुश्च परावसुम् । पुनरिंद्रादयो देवाः पुरोधाय दिवाकरम्

તેમણે તેને શ્રેષ્ઠ તરીકે પસંદ કર્યો અને પરાવસુને કાઢી મૂક્યો. ત્યારબાદ ઇન્દ્રાદિ દેવોએ સૂર્યદેવને પુરોધા બનાવી આગળની બાબતમાં પ્રવૃત્તિ કરી॥

Verse 54

अर्वावसुं प्रोचुरिदं वरं त्वं वरयेति वै । स चापि प्रार्थयामास जनकस्योत्थितिं पुन

તેઓએ અર્વાવસુને કહ્યું—‘વર પસંદ કર; જે ઇચ્છે તે માગ.’ ત્યારે તેણે ફરી પોતાના પિતાના પુનર્જીવનની પ્રાર્થના કરી॥

Verse 55

वधे चास्मरणं देवानात्मनो जनकस्य वै । तथास्त्विति सुराः प्रोचुः पुनरूचुरिदं वचः

તેણે કહ્યું—‘તે વધ વિષે દેવોને સ્મરણ ન રહે, અને મારા પિતા પણ તેનો ભાર ન વહન કરે.’ દેવોએ કહ્યું—‘તથાસ્તુ’; પછી ફરી આ વચન બોલ્યા॥

Verse 56

वरं चान्यं प्रदास्यामो वरय त्वं महामते । एवमुक्तः सुरैः सोयमर्वावसुरभाषत

દેવોએ કહ્યું—‘અમે તને બીજો પણ એક વર આપશું; હે મહામતિ, વર માગ.’ દેવોના આ વચન પછી અર્વાવસુએ ઉત્તર આપ્યો॥

Verse 57

मम भ्रातुरदुष्टत्वं भवतु त्रिदशालयाः । अर्वावसोर्वचः श्रुत्वा त्रिदशाः पुनरब्रुवन्

અર્વાવસુના વચન—“હે સ્વર્ગનિવાસી દેવો, મારો ભાઈ પાપમુક્ત થાઓ”—સાંભળી દેવોએ ફરી ઉત્તર આપ્યો।

Verse 58

ब्राह्मणस्य पितुर्घातान्महान्दोषः परावसोः । न ह्यन्यकृतपापस्य परेणानुष्ठितेन वै

બ્રાહ્મણના પિતૃવધથી પરાવસુ પર મહાદોષ છે; કારણ એકે કરેલું પાપ બીજાએ કરેલા અનુષ્ઠાનથી નાશ પામતું નથી।

Verse 59

प्रायश्चित्तेन शांतिः स्यान्महापातकपंचके । पितुर्ब्राह्मणहंतुस्तु सुतरां नास्ति निष्कृतिः

પ્રાયશ્ચિત્તથી પંચ મહાપાતકોની શાંતિ થઈ શકે; પરંતુ બ્રાહ્મણના પિતૃહંતાને તો વિશેષ કરીને સાચી નિષ્કૃતિ નથી।

Verse 60

आत्मनानुष्ठितेनापि व्रतेन न हि दुष्कृतिः । परावसोस्तव भ्रातुरतो नैवास्ति निष्कृतिः

પોતે વ્રત આચરે તોય તે દુષ્કૃત્ય નાશ પામતું નથી; તેથી તારા ભાઈ પરાવસુ માટે સામાન્ય ઉપાયથી નિષ્કૃતિ નથી।

Verse 61

अतोऽस्माभिरदुष्टत्वमस्मै दातुं न शक्यते । अर्वावसुः पुनःप्राह देवानिंद्रपुरोगमान्

અતએવ અમે તેને પાપમુક્તતા આપી શકતા નથી। ત્યારબાદ અર્વાવસુએ ઇન્દ્ર-અગ્રણી દેવોને ફરી સંબોધ્યા।

Verse 62

तथापि युष्मन्माहात्म्यात्प्रसादाद्भवतां तथा । पितुर्ब्राह्मणहंतुर्मे भ्रातुस्त्रिदशसत्तमाः

તથાપિ તમારા માહાત્મ્ય અને કૃપાપ્રસાદથી, હે દેવશ્રેષ્ઠો, મારા ભાઈ વિષે કહો—જે બ્રાહ્મણના પિતાનો વધ કરનાર છે.

Verse 63

यथा स्यान्निष्कृतिर्ब्रूत तथैव कृपया युताः । एवमर्वावसोः श्रुत्वा वचस्ते त्रिदशालयाः

કૃપા સાથે યથાવત્ કહો કે પ્રાયશ્ચિત્ત કેવી રીતે શક્ય બને. અર્વાવસુના વચન સાંભળી સ્વર્ગવાસી દેવો—

Verse 64

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं विनिश्चित्येदमबुवन् । उपायं ते प्रवक्ष्यामस्तत्पातकनिवारणम्

તેઓ લાંબા સમય સુધી વિચાર કરીને નિશ્ચય કરી બોલ્યા—“અમે તને એવો ઉપાય કહેશું, જે તે પાપનું નિવારણ કરે.”

Verse 65

दक्षिणांबुनिधौ पुण्ये रामसेतौ विमुक्तिदे । धनुष्कोटिरिति ख्यातं तीर्थमस्ति विमुक्तिदम्

પવિત્ર દક્ષિણ સમુદ્રમાં, મુક્તિદાતા રામસેતુ પર ‘ધનુષ્કોટિ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક તીર્થ છે, જે મુક્તિ આપે છે.

Verse 66

ब्रह्महत्यासुरापानस्वर्णस्तेयविनाशनम् । गुरुतल्पगसंसर्गदोषाणामपि नाशनम्

તે બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન અને સ્વર્ણચોરીના પાપોનો નાશ કરે છે; તેમજ ગુરુશય્યા સંબંધિત નિષિદ્ધ સંસર્ગના દોષો પણ દૂર કરે છે.

Verse 67

अकामेनापि यः स्नायादपवर्गफलप्रदम् । दुःस्वप्ननाशनं धन्यं नरकक्लेशनाशनम्

જે કોઈ ત્યાં નિષ્કામ ભાવથી પણ સ્નાન કરે છે, તે મોક્ષફળ પામે છે. તે સ્નાન દુઃસ્વપ્નોનો નાશ કરે છે, મંગલમય અને ધન્ય છે તથા નરકના ક્લેશો દૂર કરે છે.

Verse 68

कैलासादिपदप्राप्तिकारणं परमार्थदम् । सर्वकाममिदं पुंसामृणदारिद्र्यनाशनम्

આ કૈલાસ વગેરે પદપ્રાપ્તિનું કારણ અને પરમાર્થ આપનાર છે. પુરુષોના સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે તથા ઋણ અને દરિદ્રતાનો નાશ કરે છે.

Verse 69

धनुष्कोटिर्धनु ष्कोटिर्धनुष्कोटिरितीरणात् । स्वर्गापवर्गदं पुंसां महापुण्यफलप्रदम्

‘ધનુષ્કોટિ, ધનુષ્કોટિ, ધનુષ્કોટિ’ એમ નામોચ્ચાર કરવાથી મનુષ્યોને સ્વર્ગ અને મોક્ષ મળે છે તથા મહાપુણ્યનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 70

तत्र गत्वा तव भ्राता स्नायाद्यदि परावसुः । तत्क्षणादेव ते ज्येष्ठो मुच्यते ब्रह्महत्यया

જો તારો ભાઈ પરાવસુ ત્યાં જઈ સ્નાન કરે, તો તે જ ક્ષણે તારો જેઠ ભાઈ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થઈ જાય છે.

Verse 71

इदं रहस्यं सुमहत्प्रायश्चित्तमुदीरितम् । उक्त्वेत्यर्वावसुं देवाः प्रययुः स्वपुरीं प्रति

આ રીતે આ મહાન રહસ્ય—અત્યંત ઉત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત—અર્વાવસુને કહી દેવતાઓ પોતાની સ્વપુરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 72

तत अर्वावसुर्ज्येष्ठं समादाय परावसुम् । रामचन्द्रधनुष्कोटिं प्रययौ मुक्तिदायिनीम्

ત્યારે અર્વાવસુ પોતાના જ્યેષ્ઠ ભાઈ પરાવસુને સાથે લઈને મુક્તિદાયિની રામચંદ્રની ધનુષ્કોટિ તરફ પ્રયાણ કર્યો।

Verse 73

सेतौ संकल्पमुक्त्वा तु नियमेन परावसुः । सह भ्रात्रा धनुष्कोटौ सस्नौ पातकशुद्धये

સેતુ પર પરાવસુએ સંકલ્પ કરીને નિયમનું પાલન કરતાં, ભાઈ સાથે ધનુષ્કોટિમાં પાપશુદ્ધિ માટે સ્નાન કર્યું।

Verse 74

स्नात्वोत्थितं धनुष्कोटौ तं प्रोवाचाशरीरिणी । परावसो विनष्टा ते पितुर्ब्राह्मणघातजा

ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરીને ઊભા થયેલા તેને અશરીરી વાણી બોલી—“હે પરાવસુ, તારા પિતાની બ્રાહ્મણહત્યાજન્ય પાપરાશિ નષ્ટ થઈ ગઈ છે।”

Verse 75

ब्रह्महत्या महा घोरा नरकक्लेशकारिणी । इत्युक्त्वा विररामाथ सापि वागशरीरिणी

“બ્રહ્મહત્યા મહાઘોર છે અને નરકક્લેશ કરાવનારી છે”—એવું કહી તે અશરીરી વાણી શાંત થઈ ગઈ।

Verse 76

परावसुस्तदा विप्राः कनिष्ठेन समन्वितः । रामचन्द्रधनुष्कोटिं प्रणम्य च सभक्तिकम्

ત્યારે, હે વિપ્રો, પરાવસુ પોતાના કનિષ્ઠ ભાઈ સાથે રામચંદ્રની ધનુષ્કોટિને ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કર્યો।

Verse 77

रामनाथं महादेवं नत्वा भक्तिपुरःसरम् । विमुक्तपातको विप्राः प्रययौ पितुराश्रमम्

હે વિપ્રો! ભક્તિને અગ્રે રાખીને તેણે રામનાથ મહાદેવને નમસ્કાર કર્યો; પાપમુક્ત બની પછી તે પિતાના આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 78

मृत्वोत्थितस्तदा रैभ्यो दृष्ट्वा पुत्रौ समागतौ । संतुष्टहृदयो ह्यास्ते पुत्राभ्यां स्वाश्रमे तदा

ત્યારે રૈભ્ય જાણે મૃત્યુ પછી ઊઠ્યો હોય તેમ; પોતાના બે પુત્રો પાછા આવ્યા તે જોઈ તેનું હૃદય પ્રસન્ન થયું અને તે પુત્રો સાથે પોતાના આશ્રમમાં રહ્યો.

Verse 79

रामचन्द्रधनुष्कोटौ स्नानेन हतपातकम् । एनं परावसुं सर्वे स्वीचक्रुर्मुनयस्तदा

રામચંદ્રની ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરવાથી તેના પાપો નાશ પામ્યા; ત્યાર પછી સર્વ મુનિઓએ તે પરાવસુને સ્વીકારી લીધો.

Verse 80

एवं परावसोरुक्तं ब्रह्महत्याविमोक्षणम् । स्नानमात्राद्धनुष्कोटौ युष्माकं मुनिपुंगवाः

હે મુનિપુંગવો! આ રીતે પરાવસુનું બ્રહ્મહત્યા-પાપથી વિમોચન જણાવાયું છે—ધનુષ્કોટિમાં માત્ર સ્નાનથી જ।

Verse 82

महापातकसंघाश्च नश्येयुर्मज्जनादिह । य इमं पठतेऽध्यायं ब्रह्महत्याविमोक्षणम्

અહીં મજ્જન કરવાથી મહાપાતકોના સમૂહો પણ નાશ પામે છે; અને જે બ્રહ્મહત્યા-વિમોચન વિષયક આ અધ્યાયનું પાઠ કરે છે, તે પણ શુદ્ધિનું પુણ્ય મેળવે છે.

Verse 83

ब्रह्महत्या विनश्येत तत्क्षणान्नास्ति संशयः । सुरापानादयोऽप्यस्य शांतिं गच्छेयुरंजसा

બ્રહ્મહત્યા તે ક્ષણમાં જ નાશ પામે છે—એમાં શંકા નથી. સુરાપાન વગેરે પાપો પણ તેના માટે સહેજે જ ઝડપથી શાંત થાય છે.

Verse 91

सुरा पानादयो विप्रा नश्यंत्येवात्र मज्जनात् । सत्यंसत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते

હે વિપ્રો, અહીં મજ્જન-સ્નાનથી સુરાપાન વગેરે પાપો નિશ્ચયે નાશ પામે છે. ‘સત્ય, સત્ય—ફરી સત્ય!’—એવું ભુજા ઉંચી કરી ઘોષિત થાય છે.