Adhyaya 29
અધ્યાયની શરૂઆતમાં સૂત કહે છે કે નિયમનિષ્ઠ યાત્રિકે પહેલાં એક મુક્તિદાયક તીર્થમાં સ્નાન કરીને પછી ‘સર્વતીર્થ’ નામના પરમ પુણ્યસ્થાને જવું. ત્યાંનું સ્નાન મહાપાપોનો પણ નાશ કરે છે; સ્નાન કરનાર સામે પાપો જાણે કંપે છે. દીર્ઘ વૈદિક પાઠ, મહાયજ્ઞ, દેવપૂજા, પવિત્ર તિથિઓના ઉપવાસ અને મંત્રજપથી જે ફળ મળે, તે અહીં એક ડૂબકીથી પ્રાપ્ત થાય છે એમ વર્ણન છે. ઋષિઓ પૂછે છે—આ સ્થળને ‘સર્વતીર્થ’ નામ કેવી રીતે મળ્યું? સૂત ભૃગુવંશીય તપસ્વી સુચરિતાની કથા કહે છે—તે અંધ, વૃદ્ધ અને સર્વદેશીય તીર્થયાત્રા કરવા અસમર્થ હતા. તેથી દક્ષિણ સમુદ્રની નજીક ગંધમાદન પર્વતે તેમણે શિવની ઘોર તપશ્ચર્યા કરી—ત્રિકાલ પૂજા, અતિથિસત્કાર, ઋતુતપ, ભસ્મધારણ, રુદ્રાક્ષધારણ અને દીર્ઘ સંયમ. શિવ પ્રસન્ન થઈ પ્રગટ થયા, તેમને દૃષ્ટિ આપી અને વર માંગવા કહ્યું. સુચરિતાએ યાત્રા વિના સર્વ તીર્થસ્નાનનું ફળ માગ્યું. શિવે કહ્યું—રામસેતુથી પાવન થયેલા એ સ્થળમાં જ હું સર્વ તીર્થોનું આવાહન કરીશ; તેથી તે ‘સર્વતીર્થ’ તથા ‘માનસતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપશે. સુચરિતા સ્નાન કરતાં જ યુવાન બન્યા; ત્યાં જ રહી શિવસ્મરણપૂર્વક નિયમિત સ્નાન કરવું અને દૂરની યાત્રાઓ ટાળવી એવો ઉપદેશ મળ્યો. અંતે તેઓ શિવપ્રાપ્ત થયા; આ કથા વાંચવા-સાંભળવાથી પાપક્ષય થાય છે એવી ફલશ્રુતિ છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीसूत उवाच । स्नात्वा साध्यामृते तीर्थे नृपशापविमोक्षणे । सर्वतीर्थं ततो गच्छेन्मनुजो नियमान्वितः
શ્રીસૂતે કહ્યું—રાજશાપથી વિમુક્તિ આપનાર સાધ્યામૃત તીર્થમાં સ્નાન કરીને, નિયમનિષ્ઠ મનુષ્યે પછી સર્વતીર્થ તરફ જવું જોઈએ.
Verse 2
सर्वतीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम् । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः
સર્વતીર્થ અતિ મહાપુણ્યદાયક અને મહાપાતકનાશક છે. કોઈ મહાપાતકથી યુક્ત હોય કે સર્વ પ્રકારના પાપોમાં ફસાયેલો હોય—
Verse 3
शुद्ध्येत तत्क्षणादेव सवर्तीर्थनिमज्जनात् । तावत्सर्वाणि पापानि देहे तिष्ठंति सुव्रताः
સર્વતીર્થમાં નિમજ્જન કરતાં જ તે ક્ષણમાત્રમાં શુદ્ધ થાય છે. તેટલા સુધી, હે સુવ્રતજન, સર્વ પાપો દેહમાં જ સ્થિત રહે છે.
Verse 4
स्नानार्थं सर्वतीर्थेऽस्मिन्दृष्ट्वा यांतं द्विजा नरम्
હે દ્વિજોઃ આ સર્વતીર્થમાં સ્નાન માટે આવતાં મનુષ્યને જોઈને—
Verse 5
वेपंते सर्वपापानि नाशोऽस्माकं भवेदिति । गर्भवासादिदुःखानि तावद्याति नरो भुवि
બધાં પાપો કંપે છે—“હવે આપણો નાશ થશે!” તેટલા સુધી મનુષ્ય આ ભૂમિ પર ગર્ભવાસ વગેરે દુઃખો ભોગવે છે.
Verse 6
न स्नायात्सर्वतीर्थेऽस्मिन्यावद्ब्राह्मणपुंगवाः । अनुष्ठितैर्महायागैस्तथा तीर्थनिषेवणैः
હે બ્રાહ્મણપુંગવો! વિધિપૂર્વક મહાયાગોનું અનુષ્ઠાન અને અન્ય તીર્થોની યથોચિત સેવા દ્વારા નિયમિત ન બને ત્યાં સુધી આ સર્વતીર્થમાં સ્નાન કરવું ન જોઈએ.
Verse 7
गायत्र्यादिमहामंत्रजपैर्नियमपूर्वकम् । चतुर्णामपि वेदानामावृत्त्या शतसंख्यया
નિયમપૂર્વક ગાયત્રી આદિ મહામંત્રોનો જપ કરીને અને ચારેય વેદોનું સો વાર આવર્તન કરવાથી જે પુણ્ય થાય, તેવું જ અહીં કહેવામાં આવ્યું છે।
Verse 8
शिवविष्ण्वादिदेवानां पूजया भक्ति पूर्वकम् । एकादश्यादितिथिषु तथैवानशनेन च । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभेदत्र मज्जनात्
શિવ-વિષ્ણુ આદિ દેવોની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને અને એકાદશી આદિ તિથિઓમાં ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય જે ફળ પામે છે, તે જ ફળ અહીં સ્નાન (મજ્જન)થી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 9
ऋषय ऊचुः । सर्वतीर्थमिति ख्यातिः सूतास्य कथमागता । ब्रूह्यस्माकमिदं पुण्यं विस्तराच्छृण्वतां मुने
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! આ સ્થાન ‘સર્વતીર્થ’ તરીકે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું? હે મુનિ, અમે સાંભળી રહ્યા છીએ; આ પુણ્યનું વર્ણન વિસ્તારે કહો।
Verse 10
श्रीसूत उवाच । पुरा सुचरितोनाम मुनिर्नियमसंयुतः
શ્રી સૂતે કહ્યું—પૂર્વે ‘સુચરિત’ નામનો એક મુનિ હતો, જે કઠોર નિયમ-સંયમથી યુક્ત હતો।
Verse 11
भृगुवंशसमुद्भूतो जात्यंधो जरयातुरः । अशक्तस्तीर्थयात्रायां नेत्राभावेन स द्विजाः
તે ભૃગુવંશમાં જન્મેલો, જન્મથી અંધ અને જરાથી પીડિત હતો; હે દ્વિજોઃ નેત્રાભાવને કારણે તે તીર્થયાત્રામાં અશક્ત હતો।
Verse 12
सर्वेषामेव तीर्थानां स्नातुकामो महामु निः । दक्षिणांबुनिधौ पुण्यं गंधमादनपर्वतम्
સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરવાની ઇચ્છાથી તે મહામુનિ દક્ષિણ સમુદ્રતટે આવેલા પુણ્ય ગંધમાદન પર્વત તરફ ગયો.
Verse 13
गत्वा शंकरमुद्दिश्य तपस्तेपे सुदुष्करम् । त्रिकालमर्चयञ्छंभुमुपवासी जितेंद्रियः
ત્યાં જઈ હૃદયમાં શંકરને ધારણ કરીને તેણે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું—ત્રિકાળ શંભુની અર્ચના, ઉપવાસ અને ઇન્દ્રિય-જય સાથે।
Verse 14
तथा त्रिषवणस्नानात्तथैवातिथिपूजकः । शिशिरे जलमध्यस्थो ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यगः
તે ત્રિષવણ સ્નાન કરતો અને અતિથિપૂજન પણ કરતો. શિયાળામાં જળમાં સ્થિત રહેતો અને ઉનાળામાં પંચાગ્નિ વચ્ચે ઊભો રહેતો.
Verse 15
वर्षास्वासारसहन अब्भक्षो वायुभोजनः । उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च भस्मना धारयन्सदा
વર્ષાકાળમાં તે ધોધમાર વરસાદ સહન કરતો; જલાહારી અને જાણે વાયુભોજી હતો. તે સદા ભસ્મલેપન કરીને ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરતો.
Verse 16
जाबालोपनिषद्रीत्या तथा रुद्राक्षधारकः । एवमुग्रं तपश्चक्रे दशसंवत्सरं द्विजः
જાબાલ ઉપનિષદની વિધિ મુજબ તે રુદ્રાક્ષ પણ ધારણ કરતો. આ રીતે તે દ્વિજે દસ વર્ષ સુધી ઘોર તપ કર્યું.
Verse 17
तपसा तस्य संतुष्टः शंकरश्चंद्रशेखरः । प्रादुरासीन्मुनेस्तस्य द्विजाः सुचरितस्य वै
તેની તપશ્ચર્યાથી પ્રસન્ન થઈ શંકર—ચંદ્રશેખર—હે દ્વિજોઃ, સદાચારિ સુચરિત મુનિ સમક્ષ પ્રગટ થયા.
Verse 18
समारुह्य महोक्षाणं भूतवृंदनिषेवितः । गिरिजार्ध वपुः शूली सूर्यकोटिसमप्रभः
મહાવૃષભ પર આરુઢ થઈ, ભૂતગણોથી સેવિત, ત્રિશૂલધારી—ગિરિજાર্ধવપુ ધરનાર—પ્રભુ કરોડો સૂર્ય સમ તેજથી ઝળહળ્યા.
Verse 19
स्वभासा भासयन्सर्वा दिशो वितिमिरास्तदा । भस्मपांडुरसर्वांगो जटामंडलमंडितः
પોતાના તેજથી તેમણે સર્વ દિશાઓ પ્રકાશિત કરી; ત્યારે તે દિશાઓ અંધકારરહિત થઈ. પવિત્ર ભસ્મથી તેમનું સર્વ અંગ ધવળ હતું અને જટામંડળથી તેઓ શોભિત હતા.
Verse 20
अनंता दिमहानागविभूषणविभूषितः । प्रादुर्भूतस्ततः शंभुः प्रादात्तस्य विलोचने
ત્યારે અનંત આદિ મહાનાગના આભૂષણોથી વિભૂષિત શંભુ પ્રગટ થયા અને તેમણે તેને નેત્રો (દૃષ્ટિશક્તિ) આપ્યા.
Verse 21
आत्मावलोकनार्थाय शंकरो गिरिजापतिः । ततः सुचरितो विप्राः शंभुना दत्तदृग्द्वयः । आलोक्य परमेशानं प्रतुष्टाव प्रसन्नधीः
પોતાના સ્વરૂપનું પ્રત્યક્ષ દર્શન થાય તે માટે ગિરિજાપતિ શંકરે, હે દ્વિજોઃ, ત્યારે સુચરિતને શંભુ દ્વારા દત્ત બે નેત્રો આપ્યા. પરમેશાનનું દર્શન કરીને તે પ્રસન્ન બુદ્ધિથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.
Verse 22
सुचरित उवाच । जय देव महेशान जय शंकर धूर्जटे
સુચરિતાએ કહ્યું—જય હો, હે દેવ મહેશાન; જય હો, હે શંકર ધૂર્જટિ.
Verse 23
जय ब्रह्मादिपूज्य त्वं त्रिपुरघ्न यमांतक । जयोमेश महादेव कामांतक जयामल
બ્રહ્મા આદિ દેવોથી પૂજ્ય એવા તને જય; હે ત્રિપુરઘ્ન, હે યમાંતક. જય હો, હે ઉમેશ મહાદેવ; હે કામાંતક, હે અમલ—જય હો.
Verse 24
जय संसारवैद्य त्वं भूतपाल शिवाव्य य । त्रियंबक नमस्तुभ्यं भक्तरक्षणदीक्षित
સંસારબંધનનો વૈદ્ય એવા તને જય; હે ભૂતપાલ, હે શિવ, હે અવ્યય. હે ત્ર્યંબક, તને નમસ્કાર—ભક્તરક્ષણમાં દીક્ષિત.
Verse 25
व्योमकेश नमस्तुभ्यं जय कारुण्यविग्रह । नीलकण्ठ नमस्तुभ्यं जय संसारमोचक
હે વ્યોમકેશ, તને નમસ્કાર; કરુણાસ્વરૂપ, જય હો. હે નીલકંઠ, તને નમસ્કાર; સંસારમોચક, જય હો.
Verse 26
महेश्वर नमस्तुभ्यं परमानंदविग्रह । गंगाधर नमस्तुभ्यं विश्वेश्वर मृडाव्यय
હે મહેશ્વર, તને નમસ્કાર—પરમાનંદસ્વરૂપ. હે ગંગાધર, તને નમસ્કાર; હે વિશ્વેશ્વર, હે મૃડ, હે અવ્યય.
Verse 27
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय शंभवे । शर्वायोग्राय गर्भाय कैलासपतये नमः
હે ભગવન્! વાસુદેવસ્વરૂપ, શંભુ, શર્વ, ઉગ્ર, જગત્કારણ-ગર્ભ તથા કૈલાસપતિ—તમને વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 28
रक्ष मां करुणासिंधो कृपादष्ट्यवलोकनात् । मम वृत्तमनालोच्य त्राहि मां कृपया हर
હે કરુણાસિંધુ! તમારી કૃપાદૃષ્ટિથી મારી રક્ષા કરો. મારા વર્તનનો વિચાર કર્યા વિના, હે હર! માત્ર કૃપાથી મને ઉદ્ધારો।
Verse 29
श्रीसूत उवाच । इति स्तुतो महादेवस्तमेनमिदमभ्यधात् । मुनिं सुचरितं विप्रा दयोदन्वानुमापतिः
શ્રીસૂત બોલ્યા—આ રીતે સ્તુતિ પામીને મહાદેવે, હે વિપ્રો! કરુણાસાગર અને અપાર પ્રભુ એવા તેમણે, સુચરિત મુનિને આ વચન કહ્યાં।
Verse 30
महादेव उवाच । मुने सुचरिताद्य त्वं वरं वरय कांक्षितम् । वरं दातुं तवायातः पुण्येस्मिन्नाश्रमे शुभे । इतीरितो मुनिः प्राह महादेवं दयानिधिम्
મહાદેવ બોલ્યા—હે મુનિ સુચરિત! આજે તું ઇચ્છિત વર માગ. આ પુણ્ય અને શુભ આશ્રમમાં તને વર આપવા હું આવ્યો છું. એમ કહ્યા પછી મુનિએ દયાનિધિ મહાદેવને કહ્યું।
Verse 31
सुचरित उवाच । भगवंस्त्वं प्रसन्नो मे यदि स्याश्चंद्रशेखर
સુચરિત બોલ્યા—હે ભગવન્ ચંદ્રશેખર! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો…
Verse 32
तर्हि त्वां प्रवृणोम्यद्धा वरं मदभिकांक्षितम् । जरापलितदेहोहं कुत्रचिद्गंतुमक्षमः
ત્યારે હું આપ પાસેથી નિશ્ચયે મારી અભિકાંક્ષિત એવી વરદાનને પસંદ કરું છું. હું જરા-પલિત દેહવાળો થયો છું; ક્યાંય જવા અસમર્થ છું.
Verse 33
सर्वतीर्थेषु च स्नातुमाकांक्षा मम विद्यते । तस्मात्सर्वेषु तीर्थेषु स्नानेन मनुजो हि यत् । फलं प्राप्नोति मे ब्रूहि तत्फला वाप्तिसाधनम्
મને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરવાની ઇચ્છા છે. તેથી કહો—બધા તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને જે ફળ મળે છે તે શું, અને એ જ ફળપ્રાપ્તિનું સાધન મને જણાવો.
Verse 34
महादेव उवाच । अहमावाहयिष्यामि तीर्थान्यत्रैव कृत्स्नशः
મહાદેવ બોલ્યા—હું સર્વ તીર્થોને સંપૂર્ણરૂપે અહિં જ આવાહન કરીશ.
Verse 35
रामस्य सेतुना पूते नगेऽस्मिन्गंधमादने । इत्युक्त्वा स महादेवः पर्वते गन्धमादने
રામના સેતુથી પવિત્ર થયેલા આ ગંધમાદન પર્વત પર એમ કહી મહાદેવ તે જ ગંધમાદન શિખર પર કાર્ય કરવા પ્રવૃત્ત થયા.
Verse 36
तीर्थान्यावाहयामास मुनिप्रीत्यर्थमुत्तमः । ततस्सुचरितं प्राह शंकरः करुणानिधिः
ઉત્તમ પ્રભુએ મુનિની પ્રીતિ માટે તીર્થોનું આવાહન કર્યું. ત્યારબાદ કરુણાનિધિ શંકરે સુચરિતને કહ્યું.
Verse 37
मुने सुचरितेदं तु महापातकनाशनम् । सांनिध्यात्सर्वतीर्थानां सर्वतीर्थाभिधं स्मृतम्
હે મુનિ સુચરિત! આ તીર્થ મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે. અહીં સર્વ તીર્થોનું સાન્નિધ્ય હોવાથી તેને ‘સર્વતીર્થ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.
Verse 38
मयात्र सर्वतीर्थानां मनसाकर्षणादिदम् । मानसं तीर्थमित्याख्यां लप्स्यते भुक्तिमुक्तिदम्
મારા મનોબળથી અહીં સર્વ તીર્થોને આકર્ષી લાવવાના કારણે આ સ્થાન ‘માનસ તીર્થ’ નામ પામશે; તે ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે.
Verse 39
अतः सुचरितात्र त्वं स्नाहि सद्यो विमुक्तये । महापातकसंघानां दावानलसमद्युतौ
અતઃ હે સુચરિત! તત્કાળ મુક્તિ માટે અહીં તરત સ્નાન કર. આ તીર્થ મહાપાતકોના સમૂહો પર દાવાનળ સમાન તેજસ્વી છે.
Verse 40
काममोहभयक्रोधलोभरोगादिनाशने । विना वेदांतविज्ञानं सद्योनिर्वाणकारणे
આ કામ, મોહ, ભય, ક્રોધ, લોભ, રોગ વગેરેનો નાશ કરે છે; અને વેદાંતનું ઔપચારિક જ્ઞાન ન હોય તોય તત્કાળ નિર્વાણનું કારણ બને છે.
Verse 41
जन्ममृत्य्वादिनक्रौघसंसारार्णवतारणे । कुम्भीपाकादिसकलनरकाग्निविनाशने
આ જન્મ-મૃત્યુ વગેરે રૂપ મગરોથી ભરેલા સંસાર-સમુદ્રમાંથી પાર ઉતારે છે; અને કુંભીપાક વગેરે સર્વ નરકોની અગ્નિનો નાશ કરે છે.
Verse 42
इतीरितः सुचरितः शम्भुना मदनारिणा । सस्नौ विप्राः सर्वतीर्थे महादेवस्य संनिधौ
આ રીતે મદનારિ શંભુના ઉપદેશથી સુચરિતે બ્રાહ્મણો સાથે મહાદેવના સાન્નિધ્યમાં સર્વતીર્થમાં સ્નાન કર્યું।
Verse 43
स्नात्वोत्थितः सुचरितो ददृशेऽखिलमानवैः । जरापलितनिर्मुक्तस्तरुणोऽतीव सुन्दरः
સ્નાન કરીને ઊભા થયેલા સુચરિતને સર્વ લોકોએ જોયો—વૃદ્ધાવસ્થા અને સફેદ વાળથી મુક્ત થઈ તે યુવાન અને અત્યંત સુંદર બન્યો હતો।
Verse 44
दृष्ट्वा स्वदेहसौंदर्यं ततः सुचरितो मुनिः । श्लाघयामास तत्तीर्थं बहुधाऽन्ये च तापसाः
પોતાના દેહનું સૌંદર્ય જોઈ મુનિ સુચરિતે તે તીર્થની અનેક રીતે સ્તુતિ કરી; અન્ય તપસ્વીઓએ પણ તેવી જ સ્તુતિ કરી।
Verse 45
महादेवः सुचरितं बभाषे तदनंतरम् । अस्य तीर्थस्य तीरे त्वं वसन्सुचरित द्विज
ત્યારબાદ મહાદેવે સુચરિતને કહ્યું—“હે દ્વિજ સુચરિત, આ તીર્થના કાંઠે નિવાસ કરતાં…”
Verse 46
स्नानं कुरुष्व सततं स्मरन्मां मुक्तिदायकम् । देशांतरीयतीर्थेषु मा व्रज ब्राह्मणोत्तम
સદા સ્નાન કર અને મુક્તિદાતા મને સ્મરતો રહેજે. હે બ્રાહ્મણોત્તમ, અન્ય દેશોના તીર્થોમાં ન જા।
Verse 47
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मामंते प्राप्स्यसि ध्रुवम् । अन्येऽपि येऽत्र स्नास्यंति तेऽपि मां प्राप्नुयुर्द्विज
આ તીર્થના માહાત્મ્યથી તું દેહાંત સમયે નિશ્ચયે મને પ્રાપ્ત કરશ. અને અહીં સ્નાન કરનાર અન્ય લોકો પણ, હે દ્વિજ, મને જ પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 48
इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । तस्मिन्नंतर्हिते रुद्रे ततः सुचरितो मुनिः
આવું કહી ભગવાન ઈશ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. રુદ્ર અંતર્હિત થયા પછી મুনি સુચરિતે ત્યારબાદ યોગ્ય રીતે આગળ પ્રવૃત્તિ કરી.
Verse 49
अनेककालं निवसन्सर्वतीर्थस्य तीरतः । स्नानं समाचरंस्तीर्थे मानसे नियमान्वितः
ઘણો સમય તે સર્વતીર્થના કાંઠે નિવાસ કરતો રહ્યો. મનમાં નિયમ-સંયમ ધરાવી તે તીર્થમાં નિયમિત સ્નાન કરતો રહ્યો.
Verse 50
देहांते शंकरं प्राप सर्वबन्धविमोचितः । सायुज्यं चापि संप्राप सर्वतीर्थस्य वैभवात्
દેહાંત સમયે તે સર્વ બંધનોથી મુક્ત થઈ શંકરને પ્રાપ્ત થયો. અને સર્વતીર્થના વૈભવથી તેણે સાયુજ્ય—પ્રભુ સાથે પૂર્ણ એકત્વ—પણ મેળવ્યું.
Verse 51
एवं वः कथितं विप्राः सर्वतीर्थस्य वैभवम् । एतत्पठन्वा शृण्वन्वा मुच्यते सर्व पातकैः
હે વિપ્રો, આ રીતે તમને સર્વતીર્થનું વૈભવ કહેલું છે. આનું પઠન કરવાથી અથવા શ્રવણ કરવાથી પણ મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.