Adhyaya 41

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि गायत्रीं च सरस्वतीम् । लक्ष्यीकृत्य कथामेकां पवित्रां द्विजसत्तमाः

શ્રીસૂત બોલ્યા—હવે હું ગાયત્રી અને સરસ્વતીનું મહાત્મ્ય યથાવિધી વર્ણવીશ. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, એક પવિત્ર કથાને લક્ષ્ય કરીને કહું છું.

Verse 2

कश्यपाख्यो द्विजः पूर्वमस्मिंस्तीर्थद्वये शुभे । स्नात्वातिमहतः पापाद्विमुक्तो नरकप्रदात्

પૂર્વકાળે કાશ્યપ નામનો એક દ્વિજ આ બે શુભ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને અતિમહાન, નરકપ્રદ પાપમાંથી મુક્ત થયો.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । मुने कश्यपनामासावकरोत्किं हि पातकम् । स्नात्वा तीर्थद्वयेप्यत्र यस्मान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મુને, કાશ્યપ નામના તે પુરુષે કયું પાતક કર્યું હતું કે અહીં આ બે તીર્થોમાં સ્નાન કરીને તે ક્ષણમાં મુક્ત થયો?

Verse 4

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि सूत कृपाबलात् । त्वद्वचोऽमृततृप्तानां न पिपासापि विद्यते

હે સૂત, અમે શ્રદ્ધાળુઓ છીએ; કૃપાબળથી આ અમને કહો. તમારા વચનામૃતથી તૃપ્ત થયેલાને ફરી તરસ રહેતી નથી.

Verse 5

श्रीसूत उवाच । गायत्र्याश्च सरस्वत्या माहात्म्यप्रतिपादकम् । इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वतां पापनाशनम्

શ્રીસૂત બોલ્યા—ગાયત્રી અને સરસ્વતીનું મહાત્મ્ય પ્રતિપાદન કરતો એક ઇતિહાસ હું કહું છું; તેને સાંભળનારાના પાપો નાશ પામે છે.

Verse 6

अभिमन्युसुतो राजा परीक्षिन्नाम नामतः । अध्यास्ते हास्तिनपुरं पालयन्धर्मतो महीम्

અભિમન્યુનો પુત્ર રાજા ‘પરિક્ષિત’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તે હસ્તિનાપુરમાં નિવાસ કરી ધર્મ અનુસાર પૃથ્વીનું પાલન કરતો હતો.

Verse 7

स राजा जातु विपिने चचार मृगया रतः । षष्टिवर्षवया भूपः क्षुत्तृष्णापरिपीडितः

એ રાજા એક વખત શિકારપ્રિય બની વનમાં ફરવા લાગ્યો. સાઠ વર્ષની વયે તે ભૂપ ભૂખ અને તરસથી અત્યંત પીડિત થયો.

Verse 8

नष्टमेकं स विपिने मार्गयन्मृगमादरात् । ध्यानारूढं मुनिं दृष्ट्वा प्राह तं चीरवाससम्

વનમાં ખોવાઈ ગયેલા એક હરણને તે ઉત્સાહથી શોધતો હતો. ત્યારે ધ્યાનમગ્ન, વલ્કલવસ્ત્રધારી મુનિને જોઈ તેણે તેમને કહ્યું.

Verse 9

मया बाणेन विपिने मृगो विद्धोऽधुना मुने । दृष्टः स किं त्वया विद्वन्विद्रुतो भयकातरः

‘હે મુને! હમણાં જ વનમાં મારા બાણથી એક હરણ વિદ્ધ થયું છે. હે વિદ્વાન! ભયથી કંપીને દોડતું તે તમે જોયું છે શું?’

Verse 10

समाधिनिष्ठो मौनित्वान्न किं चिदपि सोऽब्रवीत् । ततो धनुरटन्याऽसौ स्कंधे तस्य महामुनेः

સમાધિમાં સ્થિત અને મૌનવ્રતી હોવાથી તેણે કશું જ કહ્યું નહીં. ત્યારે તે પુરુષે (રાજાએ) તે મહામુનિના ખભા પર ધનુષ્ય અને તૂણિર મૂકી દીધાં.

Verse 11

निधाय मृतसर्पं तु कुपितः स्वपुरं ययौ । मुनेस्तस्य सुतः कश्चिच्छृंगीनाम बभूव वै

મૃત સર્પ મૂકીને રાજા ક્રોધિત થઈ પોતાના નગરમાં પરત ગયો. તે મુનિનો એક પુત્ર હતો—શૃંગી નામે પ્રસિદ્ધ.

Verse 12

सखा तस्य कृशाख्योऽभूच्छृंगिणो द्विजसत्तमाः । सखायं शृङ्गिणं प्राह कृशाख्यः स सखा ततः

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ! શૃંગીનો મિત્ર કૃશ નામે હતો. ત્યારબાદ તે મિત્ર કૃશે પોતાના સખા શૃંગીને કહ્યું.

Verse 13

पिता तव मृतं सर्पं स्कंधेन वहतेऽधुना । मा भूद्दर्पस्तव सखे मा कृथास्त्वं मदं वृथा

તારો પિતા અત્યારે ખભા પર મૃત સર્પ વહન કરે છે. સખા, તને દર્પ ન થાય; વ્યર્થ અભિમાન ન કર.

Verse 14

सोऽवदत्कुपितः शृंगी दित्सुश्शापं नृपाय वै । मत्ताते शवसर्पं यो न्यस्तवान्मूढचेतनः

ત્યારે શૃંગી ક્રોધિત થઈ રાજાને શાપ આપવા ઇચ્છીને બોલ્યો—‘જે મૂઢચિત્તે મારા પિતા પર મૃત સર્પ મૂક્યો છે…’

Verse 15

स सप्तरात्रान्म्रियतां संदष्टस्तक्षकाहिना । शशापैवं मुनिसुतः सौभद्रेयं परीक्षितम्

‘સાત રાત્રિઓમાં તક્ષક નાગના દંશથી તે મરી જાય.’ આમ મునિપુત્રે સૌભદ્રેય પરીક્ષિતને શાપ આપ્યો.

Verse 16

शमीकाख्यः पिता तस्य श्रुत्वा शप्तं सुतेन तम् । नृपं प्रोवाच तनयं शृंगिणं मुनिपुंगवः

તેના પિતા શમીક નામના મુનિવરે, પુત્ર દ્વારા રાજા શપ્ત થયો છે એમ સાંભળી, મુનિપુંગવ બની પોતાના પુત્ર શૃંગીને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 17

रक्षकं सर्वलोकानां नृपं किं शप्तवानसि । अराजके वयं लोके स्थास्यामः कथमंजसा

સર્વ લોકોના રક્ષક એવા રાજાને તું કેમ શાપ આપ્યો? રાજા વિના જગતમાં અમે સહેજે કેવી રીતે રહી શકીશું?

Verse 18

क्रोधेन पातकमभून्न त्वया प्राप्यते सुखम् । यः समुत्पादितं कोपं क्षमयैव निरस्यति

ક્રોધથી પાપ ઉત્પન્ન થયું છે; તેથી તને સુખ પ્રાપ્ત નહીં થાય. જે ઉદ્ભવેલા કોપને માત્ર ક્ષમા દ્વારા દૂર કરે છે, તે જ તેને જીતે છે।

Verse 19

इह लोके परत्रासावत्यंतं सुखमेधते । क्षमायुक्ता हि पुरुषा लभंते श्रेय उत्तमम्

આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ અત્યંત સુખ વધે છે; કારણ કે ક્ષમાયુક્ત પુરુષો ઉત્તમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 20

ततः शमीकः स्वं शिष्यं प्राह गौरमुखाभिधम् । भो गौ मुख गत्वा त्वं वद भूपं परीक्षितम्

પછી શમીકે પોતાના ગૌરમુખ નામના શિષ્યને કહ્યું— “હે ગૌરમુખ, તું જઈને ભૂપતિ પરીક્ષિતને આ વાત કહેજે।”

Verse 21

इमं शापं मत्सुतोक्तं तक्षकाहिविदंशनम् । पुनरायाहि शीघ्रं त्वं मत्समीपे महामते

આ શાપ મારા પુત્રે ઉચ્ચાર્યો છે; તે તક્ષક સર્પના પ્રાણઘાતક દંશનું કારણ બનશે. હે મહામતિ, તું શીઘ્રે ફરી મારી પાસે આવ.

Verse 22

एवमुक्तः शमीकेन ययौ गौरमुखो नृपम् । समेत्य चाब्रवीद्भूपं सौभद्रेयं परीक्षितम्

શમીકે એમ કહ્યે પછી ગૌરમુખ રાજા પાસે ગયો; મળીને તેણે સૌભદ્રેય રાજા પરીક્ષિતને કહ્યું.

Verse 23

दृष्ट्वा सर्पं पितुः स्कन्धे त्वया विनिहितं मृतम् । शमीकस्य सुतः शृंगी शशाप त्वां रुषान्वितः

તારા દ્વારા પિતાના ખભા પર મૂકાયેલો મરેલો સર્પ જોઈ શમીકનો પુત્ર શ્રુંગી ક્રોધથી તને શાપ આપ્યો.

Verse 24

एतद्दिनात्सप्तमेऽह्नि तक्षकेण महाहिना । दष्टो विषाग्निना दग्धो भूयादाश्वभिमन्युजः

આજથી સાતમા દિવસે મહાસર્પ તક્ષકના દંશથી અભિમન્યુનો પુત્ર વિષાગ્નિથી દગ્ધ થઈ જાય—એવું થાઓ.

Verse 25

एवं शशाप त्वां राजञ्छृंगी तस्य मुनेः सुतः । एतद्वक्तुं पिता तस्य प्राहिणोन्मां त्वदंतिकम्

હે રાજન, તે મુનિના પુત્ર શ્રુંગીએ આ રીતે તને શાપ આપ્યો. આ વાત કહેવા માટે તેના પિતાએ મને તારા સમીપ મોકલ્યો છે.

Verse 26

इतीरयित्वा तं भूपमाशु गौरमुखो ययौ । गते गौरमुखे पश्चाद्राजा शोकपरायणः

આ રીતે રાજાને કહી ગૌરમુખ તત્કાળ ઝડપથી નીકળી ગયો. ગૌરમુખ ગયા પછી રાજા સંપૂર્ણપણે શોકમાં લીન થયો.

Verse 27

अभ्रंलिहमथोत्तुंगमेकस्तंभं सुविस्तृतम् । मध्येगंगं व्यतनुत मंडपं नृपपुंगवः

પછી રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા નૃપે ગંગાના મધ્યમાં વાદળોને સ્પર્શે એવો ઊંચો, એક જ સ્તંભ પર આધારિત અને અત્યંત વિશાળ મંડપ રચાવ્યો.

Verse 28

महागारुडमंत्रज्ञैरौषधज्ञैश्चिकित्सकैः । तक्षकस्य विषं हंतुं यत्नं कुर्वन्समाहितः

મહાગારુડ મંત્રના જાણકારો તથા ઔષધજ્ઞ વૈદ્યો સાથે, તે એકાગ્ર થઈ તક્ષકના વિષને નાશ કરવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો.

Verse 29

अनेकदेवब्रह्मर्षिराजर्षिप्रवरान्वितः । आस्ते तस्मिन्नृपस्तुंगे मंडपे विष्णुभक्तिमान्

ઘણા દેવો, શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિઓ અને રાજર્ષિઓ સાથે રહેલો વિષ્ણુભક્ત રાજા તે ઊંચા મંડપમાં નિવાસ કરતો રહ્યો.

Verse 30

तस्मिन्नवसरे विप्रः काश्यपो मांत्रिकोत्तमः । राजानं रक्षितुं प्रायात्तक्षकस्य महाविषात्

તે સમયે મંત્રવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ એવા બ્રાહ્મણ કાશ્યપ તક્ષકના મહાવિષથી રાજાની રક્ષા કરવા માટે નીકળ્યા.

Verse 31

सप्तमेऽहनि विप्रेंद्रो दरिद्रो धनकामुकः । अत्रांतरे तक्षकोऽपि विप्ररूपी समाययौ

સાતમા દિવસે તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ગરીબ હોવા છતાં ધનની ઇચ્છાથી માર્ગે નીકળ્યો. એ જ વચ્ચે તક્ષક પણ બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 32

मध्येमार्गं विलोक्याथ कश्यपं प्रत्यभाषत । ब्राह्मण त्वं कुत्र यासि वद मेऽद्य महामुने

માર્ગના મધ્યમાં તેને જોઈ તેણે કશ્યપને કહ્યું— “હે બ્રાહ્મણ, તમે ક્યાં જઈ રહ્યા છો? હે મહામુને, આજે મને કહો.”

Verse 33

इति पृष्टस्तदावादीत्काश्यपस्तक्षकं द्विजाः । परीक्षितं महाराजं तक्षकोऽद्य विषाग्निना

આ રીતે પૂછાતા કશ્યપે તક્ષકને કહ્યું— “હે દ્વિજજન, આજે તક્ષક વિષાગ્નિથી મહારાજ પરીક્ષિતને દગ્ધ કરશે.”

Verse 34

दक्ष्यते तं शमयितुं तत्समीपमुपैम्यहम् । इत्युक्तवंतं तं विप्रं तक्षकः पुनरब्रवीत्

“હું તે વિષને શમાવી શકું છું; તેથી હું તેના સમીપ જઈ રહ્યો છું”— એમ કહેનારા તે બ્રાહ્મણને તક્ષકે ફરી કહ્યું.

Verse 35

तक्षकोहं द्विजश्रेष्ठ मया दष्टश्चिकित्सितुम् । न शक्यो ऽब्दशतेनापि महामंत्रायुतैरपि

“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું તક્ષક છું. મારા દંશિતનું ચિકિત્સા સો વર્ષમાં પણ શક્ય નથી, અયુત મહામંત્રોથી પણ નહીં.”

Verse 36

चिकित्सितुं चेन्मद्दष्टं शक्तिरस्ति तवाधुना । अनेकयोजनोच्छ्रायमिमं वटतरुं त्वहम्

જો અત્યારે તારી પાસે મારા દંશિતનું ઉપચાર કરવાની શક્તિ હોય, તો જો—આ અનેક યોજન ઊંચું વડવૃક્ષ; હું પહેલાં આ પર જ પરીક્ષા કરીશ।

Verse 37

दशाम्युज्जीवयैनं त्वं समर्थोऽस्ति ततो भवान् । इतीरयित्वा तं वृक्षमदशत्तक्षकस्तदा

હું તેને દંશ કરું છું; તું સમર્થ હોય તો તેને ફરી જીવંત કર—ત્યારે તારી ક્ષમતા સિદ્ધ થશે. એમ કહી તક્ષકે ત્યારે તે વૃક્ષને દંશ્યું।

Verse 38

अभवद्भस्मसात्सोऽपि वृक्षोऽत्यंतं समूर्च्छितः । पूर्वमेव नरः कश्चित्तं वृक्षमधिरूढवान्

તે વૃક્ષ પણ અત્યંત મૂર્છિત થઈ ભસ્મ બની ગયું. પરંતુ તે પહેલાં જ એક માણસ તે વૃક્ષ પર ચઢી ગયો હતો।

Verse 39

तक्षकस्य विषोल्काभिः सोऽपि दग्धोऽभवत्तदा । तं नरं न विजिज्ञाते तौ च काश्यपतक्षकौ

તક્ષકના વિષની જ્વલંત ચિંગારીઓથી તે માણસ પણ ત્યારે દગ્ધ થયો. પરંતુ કાશ્યપ અને તક્ષક—બન્ને—તે માણસને ઓળખી શક્યા નહીં।

Verse 40

काश्यपः प्रतिजज्ञेऽथ तक्षकस्यापि शृण्वतः । तन्मंत्रशक्तिं पश्यंतु सर्वे विप्रा हि नोऽधुना

ત્યારે કાશ્યપે, તક્ષક સાંભળતો હોવા છતાં, પ્રતિજ્ઞા કરી—“હવે સર્વ વિપ્રો મારા તે મંત્રની શક્તિ નિહાળો.”

Verse 41

इतीरयित्वा तं वृक्षं भस्मीभूतं विषाग्निना । अजीवयन्मन्त्रशक्त्या काश्यपो मांत्रिकोत्तमः

એવું કહી, મંત્રજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ કાશ્યપે વિષાગ્નિથી ભસ્મ થયેલા તે વૃક્ષને પોતાના મંત્રબળથી ફરી જીવંત કર્યો.

Verse 42

नरोऽपि तेन वृक्षेण साकमुज्जीवितोऽभवत् । अथाब्रवीत्तक्षकस्तं काश्यपं मंत्रकोविदम्

તે વૃક્ષ સાથે તે પુરુષ પણ ફરી જીવંત થયો. ત્યારબાદ તક્ષકે મંત્રમાં નિપુણ કાશ્યપને કહ્યું.

Verse 43

यथा न मुनिवाङ्मिथ्या भवेदेवं कुरु द्विज । यत्ते राजा धनं दद्यात्ततोपि द्विगुणं धनम्

“મુનિનું વચન ખોટું ન પડે—હે દ્વિજ, એમ જ કર. રાજા તને જે ધન આપે, તેનાથી દ્વિગુણ ધન હું આપું છું.”

Verse 44

ददाम्यहं निवर्तस्व शीघ्रमेव द्विजोत्तम । इत्युक्त्वानर्घ्यरत्नानि तस्मै दत्त्वा स तक्षकः

“હું આપું છું; હે દ્વિજોત્તમ, તુરંત પાછા વળો.” એમ કહી તક્ષકે તેને અમૂલ્ય રત્નો આપ્યાં.

Verse 45

न्यवर्तयत्काश्यपं तं ब्राह्मणं मंत्रको विदम् । अल्पायुषं नृपं मत्वा ज्ञानदृष्ट्या स काश्यपः

આ રીતે મંત્રમાં કુશળ બ્રાહ્મણ કાશ્યપ પાછા વળ્યા; કારણ કે જ્ઞાનદૃષ્ટિથી તેમણે રાજાને અલ્પાયુ માન્યો.

Verse 46

स्वाश्रमं प्रययौ तूष्णीं लब्धरत्नश्च तक्षकात् । सोऽब्रवीत्तक्षकः सर्वान्सर्पानाहूय तत्क्षणे

તક્ષક પાસેથી રત્નો મેળવી તે મૌન રહી પોતાના આશ્રમમાં ગયો. તે જ ક્ષણે તક્ષકે સર્વ સર્પોને બોલાવી આ વચન કહ્યું.

Verse 47

यूयं तं नृपतिं प्राप्य मुनीनां वेषधारिणः । उपहारफलान्याशु प्रयच्छत परीक्षिते

તમે મુનિઓનો વેશ ધારણ કરીને તે નૃપતિ પાસે જાઓ અને પરીક્ષિતને ત્વરિત ઉપહારરૂપ ફળો અર્પણ કરો.

Verse 48

तथेत्युक्त्वा सर्वसर्पा ददू राज्ञे फलान्यमी । तक्षकोपि तदा तत्र कस्मिंश्चिद्बदरीफले

‘તથાસ્તુ’ કહી સર્વ સર્પોએ રાજાને ફળો આપ્યાં. અને તક્ષક પણ તે જ સમયે ત્યાં એક બદરીફળમાં પ્રવેશી ગયો.

Verse 49

कृमिवेषधरो भूत्वा व्यतिष्ठद्दंशितुं नृपम् । अथ राजा प्रदत्तानि सर्पैर्ब्राह्मणरूपकैः

કૃમિનો વેશ ધારણ કરીને તે રાજાને દંશ કરવા ઘાતમાં રહ્યો. પછી રાજાએ બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરેલા સર્પોએ આપેલા ફળો જોયાં.

Verse 50

परीक्षिन्मंत्रवृद्धेभ्यो दत्त्वा सर्वफलान्यपि । कौतूहलेन जग्राह स्थूलमेकं फलं करे

પરીક્ષિતે મંત્રજ્ઞ વૃદ્ધોને સર્વ ફળો અર્પણ કર્યા; છતાં કૌતૂહલથી પોતાના હાથમાં એક મોટું ફળ લઈ લીધું.

Verse 51

अस्मिन्नवसरे सूर्योऽप्यस्ताचलमगाहत । मिथ्या ऋषिवचो मा भूदिति तत्रत्यमानवाः

એ જ ક્ષણે સૂર્ય પણ અસ્તાચલમાં અસ્ત થયો. ‘ઋષિનું વચન ક્યાંક મિથ્યા ન ઠરે’ એવી આશંકાથી ત્યાં હાજર લોકો વ્યાકુળ બન્યા.

Verse 52

अन्योयमवदन्त्सर्वे ब्राह्मणाश्च नृपास्तथा । एवं वदत्सु सर्वेषु फले तस्मिन्नदृश्यत

બધા—બ્રાહ્મણો અને રાજાઓ પણ—એકબીજાને કહેતા રહ્યા, “આ તો કંઈક બીજું જ છે.” સૌ એમ બોલતા હતા ત્યારે તે ફળમાં કંઈક દેખાયું.

Verse 53

फले रक्तकृमिः सर्वे राज्ञा चापि परीक्षिता । अयं किं मां दशेदद्य कृमिरित्युक्तवा न्नृपः

ફળમાં લોહી જેવા લાલ રંગનો કીડો સૌએ જોયો; રાજાએ પણ તેને તપાસ્યો. રાજા બોલ્યો, “આ કીડો શું કરશે—આજે મને દંશે શું?”

Verse 54

निदधे तत्फलं कर्णे सकृमि द्विजसत्तमाः । तक्षकोऽस्मिन्स्थितः पूर्वं कृमिरूपी फले तदा

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તેણે કીડા સહિત તે ફળ કાન પર મૂક્યું. કારણ કે તે ફળમાં પહેલેથી જ તક્ષક નાગ કીડાના રૂપે વસેલો હતો.

Verse 55

निर्गत्य तत्फलादाशु नृपदे हमवेष्टयत् । तक्षकावेष्टिते भूपे पार्श्वस्था दुद्रुवुर्भयात्

તે ફળમાંથી તુરંત બહાર આવી રાજાના શરીરને વળગી વળગી વળાંકી ગયો. તક્ષકથી વળાંકડાયેલા રાજાને જોઈ નજીક ઊભેલા લોકો ભયથી દોડી ગયા.

Verse 56

अनंतरं नृपो विप्रास्तक्षकस्य विषाग्निना । दग्धोऽभूद्भस्मसादाशु सप्रासादो बलीयसा

તત્ક્ષણે, હે બ્રાહ્મણો, તક્ષકના અતિ પ્રબળ વિષાગ્નિથી રાજા પોતાના મહેલ સહિત તરત જ દગ્ધ થઈ ભસ્મીભૂત થયો।

Verse 57

कृत्वोर्ध्वदैहिकं तस्य नृपस्य सपुरोहिताः । मंत्रिणस्तत्सुतं राज्ये जनमेजयनामकम्

તે રાજાના ઊર્ધ્વદૈહિક કર્મો કરીને, પુરોહિતો સહિત મંત્રીઓએ તેના પુત્ર જનમેજયને રાજ્યસિંહાસન પર અભિષેક કર્યો।

Verse 58

राजानमभ्यषिंचन्वै गजद्रक्ष णवांछया । तक्षकाद्रक्षितुं भूपमायातः काश्यपाभिधः

રાજવંશના રક્ષણની ઇચ્છાથી તેમણે રાજાનો અભિષેક કર્યો; અને તક્ષકથી ભૂપને બચાવવા કાશ્યપ નામનો બ્રાહ્મણ પણ ત્યાં આવ્યો।

Verse 59

यो ब्राह्मणो मुनिश्रेष्ठाः स सर्वैर्निंदितो जनैः । बभ्राम सकलान्देशाञ्छिष्टैः सर्वैश्च दूषितः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, તે બ્રાહ્મણ સર્વ લોકોથી નિંદિત થયો; સર્વ શિષ્ટજનોથી દૂષિત ઠરી તે સર્વ દેશોમાં ભટકતો રહ્યો।

Verse 60

अवस्थानं न लेभेऽसौ ग्रामे वाप्याश्रमेऽपि वा । यान्यान्देशानसौ यातस्तत्रतत्रमहाजनैः

તેને ન તો ગામમાં, ન તો આશ્રમમાં ક્યાંય નિવાસ મળ્યો; તે જે જે દેશોમાં ગયો, ત્યાં ત્યાંના મહાજનો તેને સામનો કરીને રોકતા રહ્યા।

Verse 61

तत्तद्देशान्निरस्तः स शाकल्यं शरणं ययौ । प्रणम्य शाकल्यमुनिं काश्यपो निन्दितो जनैः । इदं विज्ञापयामास शाकल्याय महात्मने

ત્યારે તે સ્થળે સ્થળે હાંકી કાઢવામાં આવી શાકલ્યના શરણે ગયો. લોકોથી નિંદિત કાશ્યપે શાકલ્ય મુનિને પ્રણામ કરીને તે મહાત્માને આ વાત નિવેદી।

Verse 62

काश्यप उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ शाकल्य हरिवल्लभ

કાશ્યપ બોલ્યો— હે ભગવન્! સર્વધર્મજ્ઞ શાકલ્ય! હરીના પ્રિય!

Verse 63

मुनयो ब्राह्मणाश्चान्ये मां निंदंति सुहृज्जनाः । नास्याहं कारणं जाने किं मां निंदंति मानवाः

મુનિઓ, બ્રાહ્મણો અને અન્ય સુહૃદ્ લોકો પણ મારી નિંદા કરે છે. તેનું કારણ મને ખબર નથી—માનવો મને કેમ દોષ આપે છે?

Verse 64

ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुस्त्रीगमनं तथा । स्तेयं संसर्गदोषो वा मया नाचरितः क्वचित्

બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ગુરુપત્નીગમન, ચોરી અથવા દુષિત સંગનો દોષ—આમાંથી કશુંય મેં ક્યારેય આચર્યું નથી।

Verse 65

अन्यान्यपि हि पापानि न कृतानि मया मुने । तथापि निंदंति जना वृथा मां बांधवादयः

હે મુને, અન્ય પાપો પણ મેં કર્યા નથી; છતાં બંધુ-બાંધવો વગેરે લોકો મને નિષ્ફળ રીતે, કારણ વિના, નિંદે છે।

Verse 66

जानासि चेत्त्वं शाकल्य मया दोषं कृतं वद । उक्तोऽथ काश्यपेनैवं शाकल्याख्यो महामुनिः । क्षणं ध्यात्वा बभाषे तं काश्यपं द्विजसत्तमाः

“હે શાકલ્ય, જો તને ખબર હોય તો કહો—મારા દ્વારા કયો દોષ થયો?” કાશ્યપે એમ કહ્યે શાકલ્ય નામના મહામુનિએ ક્ષણભર વિચાર કરી પછી દ્વિજશ્રેષ્ઠ કાશ્યપને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 67

शाकल्य उवाच । परीक्षितं महाराजं तक्षकाद्रक्षितुं भवान्

શાકલ્ય બોલ્યા— “તક્ષકથી મહારાજ પરીક્ષિતનું રક્ષણ કરવાનું તમારું કર્તવ્ય હતું.”

Verse 68

अयासीदर्धमार्गे तु तक्षकेण निवारितः । चिकित्सितुं समर्थोऽपि विषरोगादिपीडितम्

“તમે નીકળ્યા તો હતા, પરંતુ અર્ધમાર્ગે તક્ષકે તમને અટકાવ્યા—જ્યારે કે વિષ, રોગ વગેરે પીડિતને સારવાર આપવા તમે સમર્થ હતા.”

Verse 69

यो न रक्षति लोभेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । क्रोधात्कामाद्भयाल्लोभान्मात्सर्यान्मोहतोऽपि वा

“જે લોભથી રક્ષણ નથી કરતો, તેને બ્રહ્મઘાતક કહે છે—ક્રોધ, કામ, ભય, લોભ, મત્સર અથવા મોહથી પણ હોય તો.”

Verse 70

यो न रक्षति विप्रेंद्र विषरोगातुरं नरम् । ब्रह्महा स सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः

“હે વિપ્રેન્દ્ર, જે વિષ કે રોગથી પીડિત મનુષ્યનું રક્ષણ નથી કરતો, તે બ્રહ્મહત્યારો, સુરાપી, ચોર અને ગુરુતલ્પગ સમાન પાપી ગણાય છે।”

Verse 71

संसर्गदोषदुष्टश्च नापि तस्य हि निष्कृतिः । कन्याविक्रयिणश्चापि हयविक्रयिणस्तथा

કુસંગના દોષથી દૂષિત થયેલા માટે ખરેખર કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. તેમ જ કન્યા-વિક્રેતા અને અશ્વ-વિક્રેતા પણ નિંદ્ય છે.

Verse 72

कृतघ्न स्यापि शास्त्रेषु प्रायश्चित्तं हि विद्यते । विषरोगातुरं यस्तु समर्थोपि न रक्षति

કૃતઘ્ન માટે પણ શાસ્ત્રોમાં પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવાયું છે. પરંતુ જે સમર્થ હોવા છતાં વિષ કે રોગથી પીડિત મનુષ્યને રક્ષતો નથી—

Verse 73

न तस्य निष्कृतिः प्रोक्ता प्रायश्चित्तायुतैरपि । न तेन सह पंक्तौ च भुंजीत सुकृती जनः

એવા માણસ માટે દસ હજાર પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ કોઈ નિષ્કૃતિ કહેલી નથી. સુકૃતિજનએ તેની સાથે પંક્તિમાં બેસી ભોજન પણ ન કરવું.

Verse 74

न तेन सह भाषेत न पश्येत्तं नरं क्वचित् । तत्संभाषणमात्रेण महापातकभाग्भवेत्

તેની સાથે વાત ન કરવી અને ક્યાંય તે માણસને જોવો પણ નહીં. માત્ર તેની સાથે સંભાષણ કરવાથી મહાપાતકનો ભાગી બને છે.

Verse 75

परीक्षित्स महाराजः पुण्यश्लोकश्च धार्मिकः । विष्णुभक्तो महायोगी चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

મહારાજ પરિક્ષિત પુણ્યશ્લોક અને ધાર્મિક હતા—વિષ્ણુભક્ત, મહાયોગી અને ચાતુર્વર્ણ્ય-વ્યવસ્થાના રક્ષક।

Verse 76

व्यासपुत्राद्धरिकथां श्रुतवान्भक्तिपूर्वकम् । अरक्षित्वा नृपं तं त्वं वचसा तक्षकस्य यत्

વ્યાસપુત્ર પાસેથી ભક્તિપૂર્વક હરિકથા સાંભળી છતાં, તક્ષકના વચન-નિમિત્તે તું તે રાજાનું રક્ષણ ન કર્યું।

Verse 77

निवृत्तस्तेन विप्रेंद्रैर्बांधवैरपि दूष्यसे । स परीक्षिन्महाराजो यद्यपि क्ष णजीवितः

કર્તવ્યમાંથી પાછા ફરવાથી તું શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો તથા પોતાના બંધુઓ દ્વારા પણ દોષિત ગણાય છે. તે મહારાજ પરીક્ષિત, જો કે જીવન માત્ર ક્ષણમાત્ર હતું,—

Verse 78

तथापि यावन्मरणं बुधैः कार्यं चिकित्सनम् । यावत्कण्ठगताः प्राणा मुमूर्षोर्मानवस्य हि

તથાપિ, મૃત્યુ સુધી બુદ્ધિમાનોને સારવાર કરવી જોઈએ—જ્યાં સુધી મરણાસન્ન માનવના પ્રાણ કંઠ સુધી ન પહોંચે।

Verse 79

तावच्चिकित्सा कर्तव्या कालस्य कुटिला गतिः । इति प्राहुः पुरा श्लोकं भिषग्वैद्याब्धिपारगाः

ત્યાં સુધી સારવાર કરવી જ જોઈએ, કારણ કે કાળની ગતિ કૂટિલ અને અનિશ્ચિત છે. આમ પ્રાચીનકાળે વૈદ્યવિદ્યાના સમુદ્રને પાર કરેલા ભિષગ્વૈદ્યોએ આ શ્લોક કહ્યું।

Verse 80

अतश्चिकित्साशक्तोऽपि यस्मादकृतभेषजः । अर्धमार्गे निवृत्तस्त्वं तेन तं हतवानसि । शाकल्येनैवमुदितः काश्यपः प्रत्यभाषत

અતએવ, સારવાર કરવાની શક્તિ હોવા છતાં તું ઔષધ આપ્યું નહીં; અને અર્ધમાર્ગે પાછો ફર્યો—એથી જ તું તેને માર્યો. શાકલ્યે એમ કહ્યે કાશ્યપે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 81

काश्यप उवाच । ममैतद्दोषशांत्यर्थमुपायं वद सुव्रत

કાશ્યપ બોલ્યા—હે સુવ્રત! મારા આ દોષની શાંતિ માટેનો ઉપાય મને કહો.

Verse 82

येन मां प्रतिगृह्णीयुर्बांधवाः ससुहृज्जनाः

કયા ઉપાયથી મારા બાંધવો, મિત્રો અને હિતેચ્છુઓ મને ફરી સ્વીકારશે?

Verse 83

कृपां मयि कुरुष्व त्वं शाकल्य हरिवल्लभ । काश्यपेनैवमुक्तस्तु शाकल्योपि मुनीश्वरः । क्षणं ध्यात्वा जगादैवं काश्यपं कृपया तदा

હે હરિવલ્લભ શાકલ્ય! મારા પર કૃપા કરો. કાશ્યપે એમ કહ્યે ત્યારે મુનિશ્રેષ્ઠ શાકલ્ય ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરી દયાભાવે કાશ્યપને બોલ્યા.

Verse 84

शाकल्य उवाच । अस्य पापस्य शात्यर्थमुपायं प्रवदामि ते

શાકલ્ય બોલ્યા—આ પાપની શાંતિ માટે યોગ્ય ઉપાય હું તને કહું છું.

Verse 85

तत्कर्त्तव्यं त्वया शीघ्रं विलंबं मा कृथा द्विज । दक्षिणांबुनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते

હે દ્વિજ! આ કાર્ય તું તાત્કાલિક કર; વિલંબ ન કર. દક્ષિણ સમુદ્રના સેતુ પર, ગંધમાદન પર્વત પર…

Verse 86

अस्ति तीर्थद्वयं विप्रा गायत्री च सरस्वती । तत्र त्वं स्नानमात्रेण शुद्धो भूयाश्च तत्क्षणे

હે વિપ્ર! અહીં બે તીર્થ છે—ગાયત્રી અને સરસ્વતી. ત્યાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ તું તે જ ક્ષણે શુદ્ધ થઈ જઈશ.

Verse 87

गायत्र्या च सरस्वत्या जलवात स्पृशो नरः । विधूय सर्वपापानि स्वर्गं यास्यंति निर्मलाः

ગાયત્રી અને સરસ્વતીના જળ તથા પાવન પવનનો સ્પર્શ કરનાર મનુષ્યો સર્વ પાપો ઝાડી, નિર્મળ બની સ્વર્ગે જાય છે.

Verse 88

तद्याहि शीघ्र विप्र त्वं गायत्रीं च सरस्वतीम् । इत्युक्तः काश्यपस्तेन शाकल्येन द्विजोत्तमाः

અતએવ હે વિપ્ર! તું ઝડપથી ગાયત્રી અને સરસ્વતી પાસે જા. શાકલ્યે એમ કહ્યે દ્વિજોત્તમ કાશ્યપ તૈયાર થયો.

Verse 89

नत्वा मुनिं च शाकल्यं तमापृच्छ्य मुनीश्वरम् । तेन चैवाभ्यनुज्ञातः प्रययौ गन्धमादनम्

શાકલ્ય મુનિને નમસ્કાર કરીને અને તે મુનિશ્રેષ્ઠ પાસેથી વિદાય લઈ, તેમની અનુમતિ મેળવી કાશ્યપ ગંધમાદન તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 90

तत्र गत्वा च गायत्रीसरस्वत्यौ च काश्यपः । नत्वा तीर्थद्वयं भक्त्या दण्डपाणिं च भैरवम्

ત્યાં પહોંચીને કાશ્યપ ગાયત્રી અને સરસ્વતી પાસે ગયો. ભક્તિપૂર્વક તેણે બંને તીર્થોને તથા દંડપાણિ ભૈરવને પણ નમસ્કાર કર્યો.

Verse 91

संकल्पपूर्वं तत्तीर्थे सस्नौ नियमसंयुतः । तीर्थद्वये स्नानमात्रान्मुक्तपापोऽथ काश्यपः

સંકલ્પપૂર્વક અને નિયમસંયમ સાથે કાશ્યપે તે તીર્થમાં સ્નાન કર્યું. બે તીર્થોમાં માત્ર સ્નાનથી જ તે પાપમુક્ત થયો.

Verse 92

तीर्थद्वयस्य तीरेऽसौ किंचित्कालं तु तस्थिवान् । तस्मिन्काले च गायत्रीसरस्वत्यौ मुनीश्वराः

તે બે તીર્થોના કિનારે થોડો સમય ઊભો રહ્યો. એ જ સમયે, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ગાયત્રી અને સરસ્વતી ત્યાં પ્રાદુર્ભવ થવા લાગી.

Verse 93

प्रादुर्बभूवतुर्मूर्ते सर्वाभरणभूषिते । देव्यौ ते स नमस्कृत्य काश्यपो भक्तिपूर्वकम्

એ બે દેવીઓ સાકાર રૂપે પ્રાદુર્ભવ થઈ, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત હતી. કાશ્યપે ભક્તિપૂર્વક તેમને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 94

के युवां रूपसंपन्ने सर्वालंकारसंयुते । इति पप्रच्छ दृष्ट्वा ते काश्यपो हृष्टमानसः । तेन पृष्टे च गायत्रीसरस्वत्यौ तमूचतुः

‘તમે બંને કોણ—રૂપસંપન્ન અને સર્વ અલંકારોથી યુક્ત?’ એમ જોઈ હર્ષિત મનથી કાશ્યપે પૂછ્યું. પૂછતાં ગાયત્રી અને સરસ્વતીએ તેને કહ્યું.

Verse 95

गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । काश्यपावां हि गायत्रीसरस्वत्यौ विधिप्रिये

ગાયત્રી અને સરસ્વતીએ કહ્યું—‘હે કાશ્યપ, વિધિપ્રિય! અમે જ ગાયત્રી અને સરસ્વતી છીએ.’

Verse 96

एतत्तीर्थस्वरूपेण नित्यं वर्तावहे त्वतः । अत्र तीर्थद्वये स्नानादावां तुष्टे तवाधुना

અમે અહીં આ તીર્થના સ્વરૂપે નિત્ય નિવાસ કરીએ છીએ. આ તીર્થદ્વયમાં તારા સ્નાનથી અમે બન્ને હવે તારા પર પ્રસન્ન છીએ।

Verse 97

वरं मत्तो वृणीष्व त्वं यदिष्टं काश्यप द्विज । स्नांति तीर्थद्वये येऽत्र दास्यावस्तदभीप्सितम्

હે કાશ્યપ, હે દ્વિજ! તને જે ઇષ્ટ હોય તે વર અમારી પાસેથી માગ. અને જે કોઈ અહીં આ તીર્થદ્વયમાં સ્નાન કરશે, તેને અમે તેની ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપશું।

Verse 98

श्रुत्वा वचस्तद्गायत्रीसरस्वत्योः स काश्यपः । तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिस्ते देव्यौ वेधसः प्रिये

ગાયત્રી અને સરસ્વતીના વચનો સાંભળી કાશ્યપે, સર્જનહાર બ્રહ્માને પ્રિય એવી તે બે દેવીઓની ઉત્તમ સ્તુતિઓથી પ્રશંસા કરી।

Verse 99

काश्यप उवाच । चतुराननगेहिन्यौ जगद्धात्र्यौ नमाम्यहम् । विद्यास्वरूपे गायत्री सरस्वत्यौ शुभे उभे

કાશ્યપ બોલ્યા—ચતુર્મુખ પ્રભુ બ્રહ્માના ધામમાં નિવાસ કરનાર, જગતને ધારણ કરનાર, વિદ્યાસ્વરૂપા મંગલમય ગાયત્રી અને સરસ્વતી—આ બન્ને દેવીઓને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 100

सृष्टिस्थित्यंतकारिण्यौ जगतो वेदमातरौ । हव्यकव्यस्वरूपे च चंद्रादित्यविलोचने

તમે બન્ને સર્જન, પાલન અને પ્રલયના અધિષ્ઠાત્રી છો; સમગ્ર જગત માટે વેદમાતા છો. હવ્ય-કવ્ય (દેવ અને પિતૃ અર્પણ) ના સ્વરૂપ પણ તમે જ, અને તમારા નેત્ર ચંદ્ર તથા સૂર્ય છે।

Verse 110

काश्यपोऽपि कृतार्थः सन्स्व देशं प्रति निर्ययौ । बांधवा ब्राह्मणाः सर्वे काश्यपं गतकिल्बिषम्

કાશ્યપ પણ કૃતાર્થ થઈ પોતાના દેશ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો. અને તેના સર્વ બંધુ એવા બ્રાહ્મણોએ પાપમુક્ત થયેલા કાશ્યપનું યથોચિત સન્માન કર્યું.

Verse 113

यो गायत्र्यां सरस्वत्यां स स्नातफलमश्नुते

જે ગાયત્રી અને સરસ્વતીમાં સ્નાન કરે છે, તે પવિત્ર સ્નાનનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.