Adhyaya 5

Verse 1

श्रीसूत उवाच । प्रस्तुत्य चक्रतीर्थं तु पुण्यं पापविनाशनम् । पुनरप्यद्भुतं किञ्चित्प्रब्रवीमि मुनीश्वराः

શ્રીસૂત બોલ્યા—પરમ પુણ્યમય અને પાપવિનાશક ચક્રતીર્થનું વર્ણન કરીને, હે મુનીશ્વરો, હવે હું ફરી એક અદ્ભુત વાત કહું છું.

Verse 2

विधूमनामा हि वसुर्देवस्त्री चाप्यलंबुषा । ब्रह्मशापान्महाघोरात्पुरा प्राप्तौ मनुष्यताम्

વિધૂમ નામનો વસુ દેવ અને તેની દિવ્ય પત્ની અલંબુષા—બ્રહ્માના અતિઘોર શાપથી—પૂર્વે માનવત્વને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 3

चक्रतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा शापाद्विमोचितौ । ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाप्राज्ञ पुराणार्थविशारद

મહાપુણ્ય ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને તેઓ બંને શાપથી મુક્ત થયા. ઋષિઓ બોલ્યા—હે સૂતપુત્ર, મહાપ્રાજ્ઞ, પુરાણાર્થવિશારદ!

Verse 4

प्राज्ञत्वाद्व्यासशिष्य त्वादज्ञातं ते न किंचन । ब्रह्मा केनापराधेन सहालंबुसया वसुम्

તમે પ્રાજ્ઞ છો અને વ્યાસના શિષ્ય છો; તેથી તમને કશું અજ્ઞાત નથી. કયા અપરાધથી બ્રહ્માએ અલંબુષાસહિત તે વસુને શાપ આપ્યો?

Verse 5

पुरा विधूमनामानं शप्तवांश्चतुराननः । ब्रह्मशापेन घोरेण कयोस्तौ पुत्रतां गतौ

પૂર્વે ચતુરાનન બ્રહ્માએ વિધૂમ નામના વસુને શાપ આપ્યો. બ્રહ્માના તે ઘોર શાપથી તેઓ બંને પુત્રત્વને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 6

शापस्यान्तः कथमभूद्ब्रह्मणा शप्तयोस्तयोः । एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि

બ્રહ્માએ શાપ આપેલા તે બંનેનો શાપ અંતે કેવી રીતે સમાપ્ત થયો? અમે શ્રદ્ધાથી સાંભળીએ છીએ—કૃપા કરીને આ વાત વિસ્તારે કહો.

Verse 7

श्रीसूत उवाच । पुरा हि भगवान्ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननः । सावित्र्या च सरस्वत्या पार्श्वयोः प्रविराजितः

શ્રીસૂત બોલ્યા—પ્રાચીન કાળે સ્વયંભૂ, ચતુર્મુખ સૃષ્ટિકર્તા ભગવાન બ્રહ્મા, પોતાના બંને પાર्श્વે વિરાજમાન સાવિત્રી અને સરસ્વતી સાથે અતિ તેજસ્વી રીતે શોભતા હતા।

Verse 8

सनातनेन मुनिना सनकेन च धीमता । सनत्कुमारनाम्ना च नारदेन महात्मना

તેમની સેવામાં સનાતન મુનિ, ધીમાન સનક, સનત્કુમાર નામે પ્રસિદ્ધ ઋષિ તથા મહાત્મા નારદ હાજર હતા।

Verse 9

सनन्दनादिभिश्चान्यैः सेव्यमानो मुनीश्वरैः । सुपर्ववृन्दजुष्टेन स्तूयमानो बिडौजसा

સનન્દન આદિ અન્ય મુનિશ્રેષ્ઠો દ્વારા સેવિત, તથા ઉત્તમ દિવ્યગણોના સમૂહથી યુક્ત, તેઓ મહાબલી દેવો દ્વારા સતત સ્તુત થતા હતા।

Verse 10

आदित्यादि ग्रहैश्चैव स्तूयमानपदांबुजः । सिद्धैः साध्यैर्मरुद्भिश्च किंनरैश्च समावृतः

આદિત્ય આદિ ગ્રહદેવતાઓ દ્વારા જેમના પાદપદ્મ સ્તુત થતા, તેઓ સિદ્ધો, સાધ્યો, મરુતો અને કિન્નરો દ્વારા ચારે તરફથી આવૃત હતા।

Verse 11

गणैः किंपुरुषाणां च वसुभिश्चाष्टभिर्वृतः । उर्वशीप्रमुखानां च स्वर्वेश्यानां मनोरमम्

તેઓ કિમ્પુરુષોના ગણો તથા અષ્ટ વસુઓથી ઘેરાયેલા હતા; અને ઉર્વશી-પ્રમુખ સ્વર્ગીય અપ્સરાઓની મનોહર હાજરી પણ તે સભાને શોભિત કરતી હતી।

Verse 12

नृत्यं वादित्रसहितं वीक्ष्यमाणो मुहुर्मुहुः । गोष्ठीं चक्रे सभामध्ये सत्यलोके कदाचन

વાદ્યો સહિતના નૃત્યને તે વારંવાર નિહાળતો રહ્યો; અને એક વખત સત્યલોકની સભામધ્યે તેણે ગોષ્ઠી યોજી.

Verse 13

मेघगर्जितगम्भीरो जनानां नंदयन्मुहुः । वीणावेणुमृदंगानां ध्वनिस्तत्र व्यसर्पत

મેઘગર્જના સમો ગંભીર અને જનને વારંવાર આનંદિત કરતો વીણા, વેણુ અને મૃદંગનો ધ્વનિ ત્યાં સર્વત્ર પ્રસરી ગયો.

Verse 14

गंगातरंगमालानां शीकरस्पर्शशीतलः । पवमानः सुखस्पर्शो मन्दं मन्दं ववौ तदा

ત્યારે ગંગાની તરંગમાળાના છાંટાના સ્પર્શથી શીતળ અને દેહને સુખ આપતો મંદ પવન ધીમે ધીમે વહેવા લાગ્યો.

Verse 15

पर्यायेण तदा सर्वा ननृतुर्देवयोषितः । नृत्यश्रमेण खिन्नासु वेश्यास्वन्यासु सादरम्

ત્યારે સર્વ દેવયોષિતાઓ વારો વારો નૃત્ય કરવા લાગી; નૃત્યશ્રમથી થાકેલાં હોય ત્યારે અન્ય વેશ્યા સમા નર્તકીઓ સાદર આગળ વધતી.

Verse 16

अलंबुसा देवनारी रूपयौ वनशालिनी । मदयन्ती जनान्सर्वान्सभामध्ये ननर्त वै

ત્યારે રૂપ-યૌવનથી શોભતી દેવનારી અલંબુસા સભામધ્યે ખરેખર નૃત્ય કરી, ત્યાં હાજર સર્વને મોહીત કરી આનંદિત કરી દીધા.

Verse 17

तस्मिन्नवसरे तस्या नृत्यंत्याः संसदि द्विजाः । वस्त्रमाभ्यंतरं वायुर्लीलया समुदक्षिपत्

એ જ ક્ષણે, હે દ્વિજોએ, સભામાં નૃત્ય કરતી તેણીનું અંતર્વસ્ત્ર પવનએ લીલાથી ઉંચકી નાખ્યું।

Verse 19

तत्क्षिप्ते वसने स्पष्टमूरुमूलमदृश्यत । तथाभूतां तु तां दृष्ट्वा सर्वे ब्रह्मादयो ह्रिया

વસ્ત્ર આમ ખસી જતાં તેની ઊરુમૂલ સ્પષ્ટ દેખાઈ પડી; તેને તેવી સ્થિતિમાં જોઈ બ્રહ્મા આદિ સર્વે લજ્જિત થયા।

Verse 20

तामेव ब्रह्मभवने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम् । हर्षसंफुल्लनयनो हृष्टरोमा ततोऽभवत्

બ્રહ્માના ભવનમાં પવનથી હરણ થયેલા વસ્ત્રવાળી તેણીને જોઈ તે હર્ષથી ઉલ્લસિત થયો; તેની આંખો આનંદે ખીલી અને રોમાઞ્ચ થયો।

Verse 21

अलंबुसायां तस्यां तु जातकामं विलोक्य तम् । वसुं विधूमनामानं शशाप चतुराननः

પરંતુ અલંબુસા પ્રત્યે તેમાં કામ ઉત્પન્ન થયું છે એમ જોઈ ચતુરાનન પ્રભુએ ‘વિધૂમ’ નામના વસુને શાપ આપ્યો।

Verse 22

यस्मात्त्वमीदृशं कार्यं विधूम कृतवानसि । तस्माद्धि मर्त्यलोके त्वं मानुषत्वमवाप्स्यसि

‘હે વિધૂમ, તું આવું અનુચિત કાર્ય કર્યું છે; તેથી મર્ત્યલોકમાં તું નિશ્ચયે માનવ જન્મ પ્રાપ્ત કરશ.’

Verse 23

इयं च देवयोषित्ते तत्र भार्या भविष्यति । एवं स ब्रह्मणा शप्तो विधूमः खिन्नमानसः

“અને આ દિવ્ય કન્યા ત્યાં તારી પત્ની થશે.” આમ બ્રહ્માના શાપથી વિધૂમનું મન અત્યંત ખિન્ન થયું.

Verse 24

प्रसादयामास वसुर्ब्रह्माणं प्रणिपत्य तु । विधूम उवाच । अस्य शापस्य घोरस्य भगवन्भक्तवत्सल

વસુએ પ્રણામ કરીને બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો. વિધૂમે કહ્યું— “હે ભગવન, ભક્તવત્સલ! આ ઘોર શાપ વિષે…”

Verse 25

नाहमर्होऽस्मि देवेश रक्ष मां करुणानिधे । एवं प्रसादितस्तेन भारतीपतिरव्ययः

“હું અયોગ્ય છું, હે દેવેશ! હે કરુણાનિધિ, મારી રક્ષા કરો.” તેની વિનંતિથી અવ્યય ભારતિપતિ (બ્રહ્મા) પ્રસન્ન થયા.

Verse 26

कृपया परया युक्तो विधूमं प्राह सांत्वयन् । ब्रह्मोवाच । त्वयि शापोऽप्ययं दत्तो न चासत्यं ब्रवीम्यहम्

પરમ કૃપાથી યુક્ત બ્રહ્માએ વિધૂમને સાંત્વના આપતાં કહ્યું— “તારા પર આ શાપ અપાયો છે; હું અસત્ય બોલતો નથી.”

Verse 27

ततोऽवधिं कल्पयामि शापस्यास्य तवाधुना । मर्त्यभावं समापन्नः सहालंबुसयाऽनया

“અતએવ હવે હું તારા આ શાપની મર્યાદા નક્કી કરું છું— આ અલંબુસાની સાથે તું મર્ત્યભાવને પ્રાપ્ત થઈ…”

Verse 28

तत्र भूत्वा महाराजः शासयित्वा चिरं महीम् । पुत्रमप्रतिमं त्वस्यां जनयित्वा महीपतिम्

ત્યાં તે મહારાજ બનશે; લાંબા સમય સુધી ધરતીનું શાસન કરીને, તેણીમાં અપ્રતિમ પુત્ર ઉત્પન્ન કરશે—જે ભૂમિનો અધિપતિ થવા યોગ્ય હશે।

Verse 29

अभिषिच्य च राज्ये तं राज्यरक्षाविचक्षणम् । एतच्छापस्य शांत्यर्थं दक्षिणस्योदधेस्तटे । फुल्लग्रामसमीपस्थे चक्रतीर्थे महत्तरे

રાજ્યરક્ષામાં નિપુણ એવા પુત્રને રાજ્યાભિષેક કરીને, આ શાપની શાંતિ માટે દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે, ફુલ્લગ્રામની નજીક આવેલા મહાન ચક્રતીર્થમાં જવું જોઈએ।

Verse 30

अनया भार्यया सार्द्धं यदा स्नानं करिष्यसि । तदा त्वं मानुषं भावं जीर्णत्वचमिवोरगः

આ પત્ની સાથે જ્યારે તું પવિત્ર સ્નાન કરશ, ત્યારે તું માનવભાવ પ્રાપ્ત કરશ—જેમ સર્પ જૂની ત્વચા ત્યજી દે છે તેમ।

Verse 31

विसृज्य भार्यया सार्द्धं स्वं लोकं प्रतिपत्स्यसे । चक्रतीर्थे विना स्नानं न नश्येच्छाप ईदृशः

પત્ની સાથે (આ વિધાન) પૂર્ણ કરીને તું પોતાનો લોક ફરી પ્રાપ્ત કરશ; ચક્રતીર્થમાં સ્નાન વિના એવો શાપ નાશ પામતો નથી।

Verse 32

इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा विधूमो नातिहृष्टवान् । स्ववेश्म प्राविशत्तूर्णमामंत्र्य चतुराननम्

બ્રહ્માના આ વચનો સાંભળી વિધૂમ બહુ હર્ષિત ન થયો; ચતુરાનન પ્રભુને વિદાય આપી તે ત્વરિત પોતાના ગૃહમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 33

चिंतयामास तत्रासौ मर्त्यतां यास्यतो मम । को वा पिता भवेद्भूमौ का वा माता भविष्यति

ત્યારે તેણે મનમાં વિચાર્યું— “હું મર્ત્યત્વમાં પ્રવેશ કરું ત્યારે પૃથ્વી પર મારો પિતા કોણ થશે અને મારી માતા કોણ બનશે?”

Verse 34

बहुधेत्थं समालोच्य विधूमो निश्चिकाय सः । कौशांबीनगरे राजा शतानीक इति श्रुतः

આ રીતે અનેક રીતે વિચાર કરીને વિધૂમે નિશ્ચય કર્યો— કૌશાંબી નગરમાં ‘શતાનીક’ નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા છે।

Verse 35

अस्ति वीरो महाभागो भार्या चापि पतिव्रता । तस्य विष्णुमतीनाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा

તે રાજા વીર અને મહાભાગ્યવાન છે, અને તેની પત્ની પણ પતિવ્રતા છે। તેનું નામ ‘વિષ્ણુમતી’— જેમ વિષ્ણુને શ્રી પ્રિય, તેમ તેને તે પ્રિય છે।

Verse 36

तमेव पितरं कृत्वा मातरं च विधाय ताम् । संभविष्यामि भूलोके स्वकर्मपरिपाकतः

એને જ પિતા કરીને અને એને જ માતા ઠરાવી, મારા કર્મોના પરિપાકથી હું ભૂલોકમાં જન્મ લઈશ।

Verse 37

ततः स माल्यवन्तं च पुष्पदंतं बलोत्कटम् । त्रीनाहूयात्मनो भृत्यान्वृत्तमेतन्न्यवे दयत्

પછી તેણે પોતાના ત્રણ સેવકોને બોલાવ્યા— માલ્યવાન અને બળમાં પ્રચંડ પુષ્પદંત સહિત— અને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું તેમને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 38

भृत्याः शृणुत भद्रं वो ब्रह्मशापान्महाभयात् । जनिष्यामि शतानीकाद्विष्णुमत्यामहं सुतः

હે સેવકો, સાંભળો—તમારું કલ્યાણ થાઓ. બ્રાહ્મણ-શાપના મહાભયથી હું રાજા શતાનીકથી વિષ્ણુમતીના ગર્ભમાં પુત્રરૂપે જન્મ લઈશ.

Verse 39

इति श्रुत्वा वचो भृत्यास्तस्या प्राणा बहिश्चराः । वाष्पपूर्णमुखाः सर्वे विधूमं वाक्यमब्रुवन्

એ વચન સાંભળી ભૃત્યો, જાણે તેના પ્રાણ બહાર ફરતા હોય તેમ, આંસુભર્યા મુખે સૌએ વિધૂમને ઉદ્દેશીને વાણી ઉચ્ચારી।

Verse 40

भृत्या ऊचुः । त्वद्वियोगं वयं सर्वे त्रयोऽपि न सहामहे । तस्मान्मानुष भावत्वमस्माभिः सह यास्यसि

ભૃત્યોએ કહ્યું—અમે ત્રણેય તમારો વિયોગ સહન કરી શકતા નથી; તેથી તમે અમારી સાથે જ માનવભાવને પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 41

शतानीकस्य राजर्षेर्मंत्री योऽयं युगन्धरः । सेनानीर्विप्रतीकश्च योऽयं प्राग्रसरो रणे

રાજર્ષિ શતાનીકનો મંત્રી આ યુગંધર છે, અને યુદ્ધમાં અગ્રેસર રહેતો સેનાપતિ આ વિપ્રતીક છે—

Verse 42

नर्मकर्मसु हृद्विप्रो वल्लभाख्यो महांश्च यः । तेषां पुत्रास्त्रयोऽप्येते भविष्यामो न संशयः

અને નર્મકર્મોમાં હૃદયપ્રિય એવા વલ્લભ નામના મહાન બ્રાહ્મણ—તેમના અમે ત્રણેય પુત્ર બનીશું; તેમાં સંશય નથી.

Verse 43

शतानीकस्य राजर्षेः पुत्रभावं गतस्य ते । शुश्रूषां संविधास्यामस्तेषु तेषु च कर्मसु । तानेवंवादिनः सोऽयं विधूमो वाक्यमब्रवीत्

તમે રાજર્ષિ શતાનીકના પુત્રભાવને પ્રાપ્ત થયા પછી, અમે તમારા દરેક-દરેક કર્તવ્યકર્મમાં સેવા કરીશું—એવું કહેનારાઓને વિધૂમે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 44

विधूम उवाच । जानेऽहं भवतां स्नेहं तादृशं मय्य नुत्तमम्

વિધૂમ બોલ્યા—મારા પ્રત્યે તમારો જે સ્નેહ છે, તે એવો અનન્ય અને સર્વોત્તમ છે—હું જાણું છું।

Verse 45

तथापि कथयाम्यद्य तच्छृणुध्वं हितं वचः । ब्रह्मशापेन घोरेण स्वेन दुष्कर्मणा कृतम्

તથાપિ આજે હું હિતકારી વચન કહું છું—સાંભળો. આ ઘોર બ્રાહ્મણ-શાપ મારા પોતાના દુષ્કર્મથી જ ઉપજ્યો છે।

Verse 46

कुत्सितं मानुषं भावमहमेकोऽनुवर्तये । विहितं न हि युष्माकमेतच्छापानुवर्तनम्

આ નિંદિત માનુષભાવ હું એકલો જ સહન કરીશ; તમારે આ શાપનું અનુસરણ કરવું વિધિપ્રમાણ નથી।

Verse 47

जुगुप्सितेऽतो मानुष्ये मा कुरुध्वं मनोऽधुना । अतः शापावधिर्यावन्मद्वियोगो विषह्यताम्

અતએવ આ ઘૃણાસ્પદ માનુષસ્થિતિમાં અત્યારે મન ન લગાવો. શાપની અવધિ પૂરતી થાય ત્યાં સુધી મારા વિયોગને સહન કરો।

Verse 48

इत्युक्तवन्तं ते सर्वे माल्यवत्प्रमुखास्तदा । ऊचुः प्रणम्य शिरसा प्रार्थयंतः पुनःपुनः

એવું કહ્યા પછી માલ્યવત્-પ્રમુખ સૌએ ભક્તિપૂર્વક મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો અને વારંવાર વિનંતી કરતાં તેમને કહ્યું.

Verse 49

रक्षित्वा कृपया ह्यस्मान्मा कुरुष्व च साहसम् । परित्यजसि नः सर्वान्भक्तानद्य निरागसः

કૃપાથી અમારું રક્ષણ કરીને હવે કોઈ ઉતાવળું સાહસ ન કરશો. અમે નિર્દોષ તમારા ભક્તો—આજે અમને સૌને ત્યજી ન દો.

Verse 50

त्वद्वियोगान्महाघोरान्मानुष्यमपि कुत्सितम् । बहु मन्यामहे देव तस्मान्नस्त्राहि सांप्रतम्

તમારા વિયોગથી અમને માનવજીવન પણ અત્યંત ભયંકર અને તુચ્છ લાગે છે. તેથી, હે દેવ, અત્યારે જ અમારું રક્ષણ કરો.

Verse 51

एवं स याचमानांस्त्रीनन्वमन्यत भृत्यकान् । तैस्त्रिभिः सहितः सोऽयं कौशांबीं गन्तुमैच्छत

આ રીતે વિનંતી કરનાર તે ત્રણ સેવકોની વાત તેણે માની લીધી. તે ત્રણેય સાથે તે કૌશાંબી જવા ઇચ્છવા લાગ્યો.

Verse 52

एतस्मिन्नेव काले तु सोमवंशविवर्द्धनः । अर्जुनाभिजने जातो जनमेजयसंभवः

એ જ સમયે સોમવંશને વિસ્તૃત કરનાર, અર્જુનના વંશમાં જન્મેલો, જનમેજયનો એક પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 53

शतानीको महीपालः पृथिवीमन्वपालयत् । बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी प्रजापालनतत्परः

મહીપાલ શતાનીકે પૃથ્વીનું યોગ્ય પાલન કર્યું. તે બુદ્ધિમાન, નીતિમાન, વાક્પટુ અને પ્રજારક્ષણમાં સદા તત્પર હતો.

Verse 54

चतुरंगबलोपेतो विक्रमैकधनो युवा । स कौशांबीं महाराजो नगरीमध्युवास वै

તે ચતુરંગ સેના વડે યુક્ત, યુવાન અને પરાક્રમ જ એકમાત્ર ધન ધરાવતો હતો. તે મહારાજ ખરેખર કૌશાંબી નગરીમાં નિવાસ કરતો હતો.

Verse 55

तस्य मन्त्ररहस्यज्ञो मन्त्री जातो युगंधरः । सेनानीर्विप्रतीकश्च तस्य प्राग्रसरो रणे

તેનો મંત્રી યુગંધર હતો, જે મંત્રણા-રહસ્યોનો જાણકાર હતો; અને તેનો સેનાપતિ વિપ્રતીક હતો, જે યુદ્ધમાં તેના માટે અગ્રેસર રહેતો હતો.

Verse 56

नर्मकर्मसु तस्यासीद्वल्लभाख्यः सखा द्विजः । तस्य विष्णुमती नाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा

વિનોદ અને આત્મીય વ્યવહારમાં તેને વલ્લભ નામનો દ્વિજ સખા હતો. તેની પ્રિયા ‘વિષ્ણુમતી’ નામે હતી—વિષ્ણુને શ્રી જેમ પ્રિય, તેમ તેને તે પ્રિય હતી.

Verse 57

स सर्वगुणसंपन्नः शतानीको महामतिः । पुत्रमात्मसमं तस्यां भार्यायां नान्वविंदत

સર્વગુણસંપન્ન તે મહામતિ શતાનીક, તે પત્નીમાંથી પોતાના સમાન ગુણવાળો પુત્ર પ્રાપ્ત કરી શક્યો નહિ.

Verse 58

आत्मानमसुतं ज्ञात्वा स भृशं पर्यतप्यत । स युगंधरमाहूय मंत्रिणं मन्त्रवित्तमम्

પોતે પુત્રહીન છે એમ જાણી રાજા અત્યંત વ્યથિત થયો. ત્યારબાદ તેણે મંત્રવિચારમાં પરમ નિપુણ એવા પોતાના મંત્રી યુગંધરને બોલાવ્યો.

Verse 59

पुत्रलाभः कथं मे स्यादिति कार्यममन्त्रयत् । युगन्धरो मही पालं पुत्रालाभेन पीडितम् । हर्षयन्वचसा स्वेन वाक्यमेतदभाषत

તે વિચારવા લાગ્યો—“મને પુત્રલાભ કેવી રીતે થશે?” ત્યારે પુત્રલાભના અભાવે પીડિત ભૂપતિને જોઈ યુગંધરે પોતાના વચનોથી તેને સાંત્વના આપી હર્ષિત કરતાં આ વાક્ય કહ્યું.

Verse 60

युगन्धर उवाच । अस्ति शांडिल्यनामा तु महर्षिः सत्यवाक्छुचिः

યુગંધરે કહ્યું—“શાંડિલ્ય નામના એક મહર્ષિ છે; તેઓ સત્યવક્તા અને પરમ શુચિ છે.”

Verse 61

शत्रुमित्रसमो दांतस्तपःस्वाध्यायतत्परः । तमेव मुनिमासाद्य ज्वलंतमिव पावकम्

તેઓ શત્રુ-મિત્રમાં સમભાવ ધરાવે છે, દમનશીલ છે અને તપ તથા સ્વાધ્યાયમાં તત્પર છે. અગ્નિ સમા પ્રજ્વલિત એવા તે મુનિને મળીને—

Verse 62

पुत्रमात्मसमं राजन्प्रार्थयेथा विनीतवत् । कृपावान्स महर्षिस्तु पुत्रं ते दास्यति ध्रुवम्

હે રાજન, વિનયપૂર્વક તેમની પાસે પોતાના સમાન પુત્રની પ્રાર્થના કર. કરુણાસ્વરૂપ તે મહર્ષિ નિશ્ચયે તને પુત્ર આપશે.

Verse 63

इति तद्वचनं श्रुत्वा हर्षसंफुल्ललोचनः । मंत्रिणा तेन संयुक्तस्तस्यागादाश्रमं मुनेः

તે વચન સાંભળી હર્ષથી પ્રસ્ફુટિત નેત્રોવાળો રાજા, તે મંત્રી સાથે, મુનિના આશ્રમમાં ગયો.

Verse 64

तमाश्रमे समासीनं प्रणनाम महीपतिः । शांडिल्यस्तु महातेजा राजानं प्राप्तमाश्रमम्

આશ્રમમાં આસનસ્થ મુનિને મહીપતિએ પ્રણામ કર્યો. અને મહાતેજસ્વી શાંડિલ્યે રાજાને આશ્રમમાં આવેલો જોયો.

Verse 65

दृष्ट्वा पाद्यादिभिः पूज्य स्वागतं व्याजहार सः । शांडिल्य उवाच । शतानीक किमर्थं त्वमाश्रमं प्राप्तवान्मम

તેણેને જોઈ મુનિએ પાદ્યાદિ ઉપચારોથી પૂજા કરી સ્વાગત કહ્યું. શાંડિલ્ય બોલ્યા— ‘શતાનીક, કયા હેતુથી તું મારા આશ્રમમાં આવ્યો છે?’

Verse 66

यत्कर्तव्यमिदानीं ते तद्वदस्व करोम्यहम् । मुनिमेवं वदंतं तं प्रत्यवादीद्युगंधरः

‘હવે તારા માટે જે કરવું યોગ્ય હોય તે કહો; હું કરીશ.’ મুনি એમ કહતાં યુગંધરે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 67

भगवन्नेष वै राजा पुत्रालाभेन कर्षितः । भवंतं शरणं प्राप्तः सांप्रतं पुत्रकारणात्

‘ભગવન્, આ રાજા પુત્રલાભ ન થવાથી અત્યંત કષ્ટ પામે છે. પુત્રપ્રાપ્તિના હેતુથી તે હવે તમારી શરણમાં આવ્યો છે.’

Verse 68

अस्यापुत्रत्वजं दुःखं त्वमपाकर्तुमर्हसि । इति तस्य वचः श्रुत्वा शांडिल्यो मुनिसत्तमः

“આ અપુત્રત્વથી જન્મેલું દુઃખ તમે દૂર કરવા યોગ્ય છો.” એમ તેનું વચન સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ શાંડિલ્યે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 69

पुत्रलाभवरं तस्मै प्रतिजज्ञे नृपाय वै । स राज्ञो वरदः श्रीमान्कौशांबीमेत्य सादरम्

તેણે તે રાજાને પુત્રલાભનો વર નિશ્ચયે પ્રતિજ્ઞા કર્યો. પછી તે શ્રીમાન્ વરદાતા આદરપૂર્વક કૌશાંબી પહોંચ્યો.

Verse 70

पुत्रेष्ट्या पुत्रकामस्य याजकोऽभून्महामुनिः । ततो मुनिप्रसादेन राजा दशरथोपमः

પુત્રકામ રાજા માટે મહામુનિ પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞમાં યાજક બન્યા. ત્યારબાદ મુનિપ્રસાદથી રાજા દશરથ સમાન (સંતાનસંપન્ન) થયો.

Verse 71

यज्वा राममिव प्राप सहस्रानीकमात्मजम् । एवं विधूमः संजज्ञे शतानीकान्नृपोत्तमात्

યજ્ઞ કરીને તેણે રામ સમાન સહસ્રાનીક નામનો પુત્ર મેળવ્યો. આ રીતે નૃપોત્તમ શતાનીકથી વિધૂમનો જન્મ થયો.

Verse 72

अत्रांतरे मंत्रिवरस्सेनानीस्तु महीपतेः । द्विजो नर्मवयस्यश्च पुत्रान्प्रापुः कुलोचितान्

આ વચ્ચે રાજાના શ્રેષ્ઠ મંત્રી અને સેનાપતિએ, તેમજ એક દ્વિજ અને હાસ્યરસી મિત્રએ પણ, પોતાના કુળને યોગ્ય એવા પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 73

पुत्रो युगंधरस्यासीन्माल्यवान्नाम भृत्यकः । यौगंधरायणो नाम्ना मन्त्रशास्त्रेषु कोविदः

યુગંધરનો પુત્ર માલ્યવાન નામનો એક ભૃત્ય હતો; તે ‘યૌગંધરાયણ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ હતો અને મંત્ર-નીતિ તથા રાજ્યશાસ્ત્રમાં કુશળ હતો।

Verse 74

विप्रतीकस्य तनयः पुष्पदन्तो बभूव ह । रुमण्वानिति विख्यातः परसैन्यविमर्दनः

વિપ્રતીકનો પુત્ર પુષ્પદંત થયો; તે ‘રુમણ્વાન’ તરીકે વિખ્યાત હતો અને શત્રુસેનાનો વિનાશ કરનાર હતો।

Verse 75

वल्लभस्य तदा जज्ञे तनयो वै बलोत्कटः । वसंतक इति ख्यातो नर्मकर्मसु कोविदः

ત્યારે વલ્લભને અતિ બળવાન પુત્ર જન્મ્યો; તે ‘વસંતક’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો અને હાસ્ય-વિનોદના કાર્યોમાં કુશળ હતો।

Verse 76

अथ ते ववृधुः सर्वे राजपुत्रपुरोगमाः । पञ्चहायनतां तेषु यातेषु तदनंतरम्

ત્યારબાદ રાજપુત્રના આગેવાનપણામાં તેઓ બધા ધીમે ધીમે વધ્યા; અને જ્યારે તેઓ પાંચ વર્ષની વયે પહોંચ્યા, ત્યારે આગળની ઘટનાઓ બની।

Verse 77

अलंबुसापि स्वर्वेश्या भूपतेः कृतवर्मणः । अयोध्यायां महापुर्यां कन्या जाता मृगावती

અને અલંબુસા નામની સ્વર્ગીય અપ્સરા રાજા કૃતવર્મા પાસે આવી; મહાનગરી અયોધ્યામાં મૃગાવતી નામની કન્યા જન્મી।

Verse 78

एवं विधूममुख्यास्ते जज्ञिरे क्षितिमण्डले । अत्रांतरे महासत्त्वो दुष्टसानुचरो बली

આ રીતે વિધૂમમુખ વગેરે તે મુખ્ય પુરુષો ભૂમિમંડળ પર જન્મ્યા. એ વચ્ચે દુષ્ટ અનુચરો સાથે એક મહાબલી મહાસત્ત્વ પ્રગટ થયો.

Verse 79

अहिदंष्ट्र इति ख्यातो महादैत्यो बलोत्कटः । युक्तः स्थूलशिरोनामा सहायेन दुरात्मना

અહિદંષ્ટ્ર નામે ખ્યાત એવો મહાદૈત્ય અતિ પ્રચંડ બળવાળો હતો. સ્થૂલશિરા નામના દુષ્ટાત્મા સહાયક સાથે તે જોડાયો.

Verse 80

रुरोध देवनगरं बबाध विबुधानपि । वर्तमाने दिवि महासमरे सुररक्षसाम्

તેણે દેવનગરને અવરોધ્યું અને દેવતાઓને પણ પીડિત કર્યા. તે સમયે સ્વર્ગમાં દેવો અને રાક્ષસો વચ્ચે મહાસંગ્રામ ચાલી રહ્યો હતો.

Verse 81

आनिनाय शतानीकं सहायार्थं पुरंदरः । स यौवराज्ये तनयं विधाय विधिना नृपः

પુરંદર ઇન્દ્રે સહાય માટે શતાનીકને લઈ આવ્યો. તે રાજાએ વિધિપૂર્વક પોતાના પુત્રને યુવરાજ પદે સ્થાપિત કર્યો.

Verse 82

प्रतस्थे रथमास्थाय युद्धाय दितिजैः सह । नीतो मातलिनाभ्येत्य सादरं स धनुर्धरः

એ ધનુર્ધર વીરે રથ પર ચઢીને દિતિજებთან યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કર્યું. માતલિ નજીક આવી સન્માનપૂર્વક તેને આગળ લઈ ગયો.

Verse 83

विधाय प्रेक्षकान्देवाञ्जघान दितिजान्रणे । अथ दैत्याधिपः सोऽपि निहतः समरे दिवि

દેવોને સાક્ષી બનાવી તેણે રણમાં દિતિજ દાનવોનો સંહાર કર્યો; ત્યારબાદ દૈત્યોનો એ અધિપતિ પણ સ્વર્ગીય સમરમાં હણાયો।

Verse 84

ततः शक्रस्य वचसा परेतं नृपपुंगवम् । रथमारोप्य सहसा कौशांबीं मातलिर्ययौ

પછી શક્રના વચનથી માતલીએ તે પરલોકગત નૃપશ્રેષ્ઠને રથ પર બેસાડી તત્કાળ કૌશાંબી તરફ પ્રયાણ કર્યું।

Verse 85

नीत्वा महीतलमसौ तत्सुताय न्यवेदयत् । ततः सहस्रानीकोपि विलप्य वहुदुखितः

તેણે તેને ધરતી પર લાવી તેના પુત્રને સમાચાર આપ્યા; ત્યારબાદ સહસ્રાનીક પણ ભારે દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 86

मंत्रिभिः सह संभूय प्रेतकार्यं न्यवर्तयत् । मृतं ज्ञात्वा पतिं राज्ञी सहैवानुममार च

મંત્રીઓ સાથે ભેગા થઈ તેણે વિધિપૂર્વક પ્રેતકાર્ય કર્યું; પતિના અવસાનની ખબર સાંભળીને રાણી પણ તેની સાથે જ પ્રાણ ત્યજી ગઈ।

Verse 87

महिष्या सह संप्राप्ते भूपाले कीर्तिशेषताम् । भेजे राज्यं शतानीकतनयो मंत्रिणां गिरा

રાજા મહિષી સાથે કીર્તિશેષ અવસ્થાને પામ્યા પછી, મંત્રીઓની સલાહથી શતાનીકનો પુત્ર રાજ્ય સંભાળવા લાગ્યો।

Verse 88

युगन्धरे विप्रतीके वल्लभे च मृते सति । यौगन्धरायणमुखास्तत्पुत्राः सर्व एव हि

યુગંધર, વિપ્રતીક અને વલ્લભ પરલોક પામ્યા પછી, યૌગંધરાયણ વગેરે તેના સર્વ પુત્રો રાજધર્મનું ભારણ વહન કરવા માટે અવશેષ રહ્યા.

Verse 89

शतानीक सुतस्यास्य तत्तत्कार्यमकुर्वत । एवं स पालयामास महीं राजसुतो बली

શતાનીકના આ પુત્ર માટે તેમણે દરેક કાર્ય યોગ્ય રીતે કર્યું; આ રીતે તે બલવાન રાજપુત્ર પૃથ્વીનું પાલન અને રક્ષણ કરતો રહ્યો.

Verse 90

याते काले महेन्द्रेण सनन्दनमहोत्सवे । निमंत्रितस्तत्कथितां भाविनीमशृणोत्कथाम्

યોગ્ય કાળે મહેન્દ્રે સનન્દનનો મહોત્સવ કર્યો ત્યારે તે ત્યાં આમંત્રિત થયો અને તેની પાસેથી ભાવિમાં થનારી વાતોની કથા સાંભળી.

Verse 91

स्वर्योषिद्ब्रह्मणः शापादयोध्यायायामलंबुसा । जाता मृगावती कन्या भूपतेः कृतवर्मणः

બ્રહ્માના શાપના પ્રભાવથી સ્વર્ગીય અપ્સરા અલંબુસા અયોધ્યામાં રાજા કૃતવર્માની પુત્રી ‘મૃગાવતી’ રૂપે જન્મી.

Verse 92

विधूम नामा च वसुस्त्वं नाकललनां पुरा । तामेव ब्रह्मसदने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम्

પૂર્વે તું ‘વિધૂમ’ નામનો વસુ હતો અને તે સ્વર્ગીય કન્યા હતી; બ્રહ્મસભામાં પવનથી ઉડી ગયેલા વસ્ત્રવાળી એ જને જોઈ તારો મન ભાવવિહ્વળ થયો.

Verse 93

तदैव मादनाक्रांतः शापान्मर्त्यत्वमागतः । सैव ते दयिता राजन्भाविनी न चिरात्सखे

એ જ ક્ષણે કામમોહથી આક્રાંત થઈ તું શાપવશ મર્ત્યત્વને પામ્યો. હે રાજન, એ જ સ્ત્રી જલ્દી તારી પ્રિયા બનશે, હે સખા.

Verse 94

यदा त्वमात्मनः पुत्रं राज्ये संस्थाप्य भूपते । मृगावत्या स्त्रिया सार्द्धं दक्षिणस्योदधेस्तटे

હે ભূপતે, જ્યારે તું પોતાના પુત્રને રાજ્યમાં સ્થાપિત કરી અને મૃગાવતી સ્ત્રી સાથે દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે પહોંચશે—

Verse 95

चक्रतीर्थे महापुण्ये फुल्लग्रामसमीपतः । स्नानं करिष्यसि तदा शापान्मुक्तो भविष्यसि

ફુલ્લગ્રામની નજીક પરમ પુણ્યમય ચક્રતીર્થમાં તું જ્યારે સ્નાન કરશ, ત્યારે શાપથી મુક્ત થશ.

Verse 96

इति प्रोवाच भगवन्सत्यलोके पितामहः । इतींद्रवचनं श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः

સત્યલોકમાં પિતામહ બ્રહ્માએ આમ કહ્યું. ઇન્દ્રના આ વચનો સાંભળી રાજા સહસ્રાનીક—

Verse 97

तथोद्वाहकृतोत्साहः समामंत्र्य शचीपतिम् । कौशांबीं प्रस्थितो हृष्टः स तिलोत्तमया पथि

તદનુસાર લગ્નની વ્યવસ્થા કરવા ઉત્સાહિત થઈ, શચીપતિ ઇન્દ્રને વિદાય આપી તે આનંદિત થઈ કૌશાંબી તરફ નીકળ્યો; માર્ગમાં તિલોત્તમા સાથે હતી.

Verse 98

स्मरन्किमपि तां कांतां भाषमाणामनन्यधीः । ध्यायञ्छतक्रतुवचो नालुलोके महीपतिः

તે બોલતી હતી ત્યારે રાજા મનને માત્ર તેના પર જ સ્થિર રાખીને પણ બીજી કોઈ પ્રિયાને સ્મરતો રહ્યો. શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ના વચનોમાં લીન થઈ ભૂપતિએ તેની તરફ નજર પણ ન કરી.

Verse 99

सा शशाप नृपं सुभ्रूरनादरतिर स्कृता । आहूयमानोपि मया सहस्रानीक भूपते

અનાદરથી તિરસ્કૃત થયેલી તે સુભ્રૂ સ્ત્રીએ રાજાને શાપ આપ્યો— “હે સહસ્રાનીક ભূপતે! હું બોલાવતી હતી છતાં તું ધ્યાન ન આપ્યું.”

Verse 100

मृगावतीं हृदा ध्यायन्किमर्थं मामुपेक्षसे । सौभाग्यमत्ता मानिन्यो न सहंतेऽवधीर णाम्

હૃદયમાં મૃગાવતીનું ધ્યાન કરીને તું મને કેમ ઉપેક્ષે છે? સૌભાગ્યથી મત્ત માનિની સ્ત્રીઓ અપમાન સહન કરતી નથી.

Verse 101

मामवज्ञाय यां राजन्हृदा ध्यायसि सांप्रतम् । तया चतुर्दशसमा वियुक्तस्त्वं भविष्यसि

હે રાજન! મારી અવજ્ઞા કરીને તું અત્યારે હૃદયમાં જેને ધ્યાને છે, તેનીથી વિયોગમાં તું ચૌદ વર્ષ રહેશે.

Verse 102

इति शप्तवतीं राजा तामु वाच तिलोत्तमाम् । तामेव यदि लभ्येयं तनुजां कृतवर्मणः

આ રીતે શાપ આપ્યા પછી રાજાએ તિલોત્તમાને કહ્યું— “જો હું કૃતવર્માની પુત્રી એ જને મેળવી શકું તો!”

Verse 103

चतुर्दशसमा दुःखं सहिष्ये तद्वियोगजम् । इत्युक्त्वा तद्गतमना नृपः प्राया न्निजां पुरीम्

“ચૌદ વર્ષ વિયોગજન્ય દુઃખ હું સહન કરીશ.” એમ કહી, તેના પર મન સ્થિર રાખી રાજા પોતાની નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 104

ततः कालेन तनया भूपतेः कृतवर्मणः । तमाससाद दयिता सर्वस्वं पुष्पधन्वनः

પછી સમય આવતાં કૃતવર્મા ભૂપતિની પુત્રી તેની પાસે આવી—તે પુષ્પધન્વા (કામદેવ) ની પ્રિયા, તેનું સર્વસ્વ હતી।

Verse 105

मृगावती समासाद्य विला सतरुवल्लरीम् । विभ्रमांभोधिलहरीं ननंद मदनद्युतिः

મૃગાવતીને પ્રાપ્ત કરીને—વિલાસવૃક્ષની આનંદલતા જેવી, વિભ્રમસમુદ્રની તરંગ જેવી—તે મદનદ્યુતિથી હર્ષિત થયો।

Verse 106

सा तस्माद्गर्भमाधत्त भवानीवेंदुशेखरात् । पांडिम्ना शशिलेखेव पीपूषक्षालिता बभौ

તેના દ્વારા તેણીએ ગર્ભ ધારણ કર્યો—જેમ ચંદ્રશેખર શિવથી ભવાની; અને સૌમ્ય પાંડુર્યથી તે ઝળહળી—જાણે સૂર્યકિરણોથી ધોવાયેલી ચંદ્રકલા।

Verse 107

सुन्दरी दौर्हृदव्यक्तेरथ पौरंदरीव दिक् । रराज राजमहिषी रजनीकरगर्भिणी

પછી ગર્ભાવસ્થાની ઇચ્છાઓ પ્રગટ થવા લાગી ત્યારે તે સુન્દરી રાજમહિષી ઝળહળી—જાણે પુરંદરાધિષ્ઠિત દિશા—અંતરમાં રજનીકર (ચંદ્ર) ધારણ કરીને।

Verse 108

सा दौर्हृदवशाद्राज्ञी यंयं काममकाम यत् । सुदुर्लभमपिप्रेम्णा तत्तत्सर्वं समाहरत्

દૌર્હૃદના વશમાં રાણીએ જે જે ઇચ્છા કરી, તે અતિ દુર્લભ હોય તોય પ્રેમવશે રાજાએ એક એક કરીને સર્વે વસ્તુઓ મંગાવી આપી।

Verse 109

पत्यौ समीहितकरे सा कदाचिन्मृगावती । स्वेच्छया वै मतिं चक्रे रक्तवापीनिमज्जने

પતિ તેની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર હોવા છતાં, મૃગાવતીએ એક દિવસે સ્વેચ્છાએ લાલવર્ણ વાપીમાં ડૂબકી લગાવી સ્નાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।

Verse 110

अभिलाषं सविज्ञाय मृगावत्या महीपतिः । कौसुम्भसलिलैः पूर्णां क्षणाद्वापीमकारयत्

મૃગાવતીની અભિલાષા જાણી મહીપતિએ ક્ષણમાં કुसુમ્ભ-રંજિત જળથી ભરેલી એક વાપી બનાવડાવી।

Verse 111

तस्मिन्रक्तजले राज्ञी स्नानं सादरमातनोत् । ततस्तां रक्ततोयार्द्रां फुल्लकिंशुकसन्निभाम्

તે રક્તવર્ણ જળમાં રાણીએ સાવધાનીથી સ્નાન કર્યું; પછી તે લાલ પાણીથી ભીની થઈ, પૂર્ણ ફૂલેલા કિન્શુક સમી શોભી ઉઠી।

Verse 112

राजस्त्रीमामिषधिया सुपर्णकुलसंभवः । जहार विकटः पक्षी मुग्धां दग्धविधेर्वशात्

રાજસ્ત્રીને માંસ સમજી, સુપર્ણકુલમાં જન્મેલો એક વિકટ મહાપક્ષી દગ્ધ વિધિના વશથી તે મુગ્ધા સ્ત્રીને ઉપાડી લઈ ગયો।

Verse 113

नीत्वा विहायसा दूरं स तामचलसन्निभः । तत्याजमोहविवशामुदयाचलकंदरे

આકાશમાર્ગે તેને બહુ દૂર લઈ જઈ, પર્વતસમાન તે પક્ષી મોહવશ થઈ ઉદયાચલની ગુફામાં તેને ત્યજી ગયો।

Verse 114

लब्धसंज्ञा शनैः कंपविलोलतनुवल्लरी । दृग्भ्यामुत्पलतुल्याभ्यां मुहुरश्रूण्यवर्तयत्

ધીરે ધીરે સંજ્ઞા પ્રાપ્ત થતાં તેની પાતળી દેહલતા વેલ જેવી કંપી ને ડોલવા લાગી; અને કમળસમાન આંખોથી તે વારંવાર આંસુ વહાવતી રહી।

Verse 115

हा नाथ मंदभाग्याहं त्वद्वियोगेनपीडिता । का गतिः क्व नु गच्छामि द्रक्ष्यामि त्वन्मुखं कदा

“હા નાથ! હું મંદભાગ્યવતી, તારા વિયોગથી પીડિત છું. મારી ગતિ શું—હું ક્યાં જાઉં? તારો મુખદર્શન મને ક્યારે થશે?”

Verse 116

इत्युक्त्वा गजसिंहानां पुरोभूद्वधकांक्षिणी । सा सर्वकेसरिगजैस्त्यक्ता न निधनं गता

આવું કહી, મૃત્યુની ઇચ્છાથી તે હાથીઓ અને સિંહોના આગળ જઈ ઊભી રહી; પરંતુ તે બધા સિંહો અને હાથીઓએ તેને ત્યજી દીધી છતાં તેનું મૃત્યુ થયું નહીં।

Verse 117

आपत्काले नृणां नूनं मरणं नैव लभ्यते । अतिदीनं समाकर्ण्य तस्याः क्रंदितमुन्मुखाः

આપત્તિના કાળમાં મનુષ્યોને નિશ્ચયે મૃત્યુ પણ સહેલાઈથી મળતું નથી. તેની અતિ દયનીય રડણ સાંભળી તેઓ મુખ ઊંચું કરી તેની તરફ જોયા।

Verse 118

मृगा निष्पंदगतयो न तृणान्यप्यभक्षयन् । ततस्तां करुणासिंधुर्मुनिपुत्रस्तथास्थिताम्

મૃગો નિષ્પંદ થઈ ગયા અને ઘાસનાં તૃણ પણ ન ભક્ષ્યાં. ત્યારે કરુણાસાગર એવા મુનિપુત્રે તે હાલતમાં ઊભેલી રાણીને જોઈ।

Verse 119

रुदतीं कृपया राज्ञीं समानीय स्वमाश्रमम् । न्यवेदयच्च तां राज्ञीं गुरवे जमदग्नये । जमदग्निस्तु धर्मात्मा तामाश्वासयदंतिके

કૃપાથી તેણે રડતી રાણીને પોતાના આશ્રમમાં લાવી ગુરુ જમદગ્નિને નિવેદન કર્યું. ધર્માત્મા જમદગ્નિએ નજીક બેસાડી તેને સાંત્વના આપી।

Verse 120

जमदग्निरुवाच । तथा जानीहि मां भद्रे कृतवर्मा यथा तव

જમદગ્નિ બોલ્યા—હે ભદ્રે, મને એમ જ જાણ; જેમ તારા માટે કૃતવર્મા છે, તેમ હું પણ તારા માટે છું।

Verse 121

एवमाश्वासिता तत्र कृपया जमदग्निना । चक्रे तत्रैव सा वासमाश्रमे मुनिसंकुले

જમદગ્નિની કૃપાથી ત્યાં આશ્વસ્ત થઈ, તે ઋષિઓથી ભરેલા એ આશ્રમમાં જ ત્યાં નિવાસ કરવા લાગી।

Verse 122

ततस्स्वल्पेन कालेन विशाखमिव पार्वती । असूत तनयं बाला शौर्यधैर्यगुणान्वितम्

પછી થોડા જ સમયમાં, પાર્વતીએ જેમ વિશાખને જન્મ આપ્યો તેમ, તે યુવતીએ શૌર્ય અને ધૈર્યગુણોથી યુક્ત પુત્રને જન્મ આપ્યો।

Verse 123

सूतिकागृहकृत्यानि यानि कार्याणि बंधुभिः । चक्रिरे मातृवत्तानि मृगावत्या मुनिस्त्रियः

સૂતિકાગૃહમાં બંધુઓએ કરવાનાં જે જે કર્તવ્યો હોય, તે સર્વ મુનિપત્નીઓએ મૃગાવતી માટે માતાસમાન સ્નેહથી કર્યા।

Verse 124

तं सुजातं नृपसुतं कापि वागशरीरिणी । उदयाचलजातत्वाच्चकारोदयनाभिधम्

તે સુજાત રાજપુત્રને એક અશરીરી વાણીએ, ઉદયાચલની પાસે જન્મ થયેલ હોવાથી, ‘ઉદયન’ નામ આપ્યું।

Verse 125

आश्रमे स मुनीन्द्रेण कृतचूडादिकव्रतः । जग्राह सकला विद्या जमदग्नेर्महामुनेः

આશ્રમમાં મુનીન્દ્રે તેના ચૂડાકર્મ વગેરે સંસ્કારો કરાવ્યા; ત્યારબાદ તેણે મહામુનિ જમદગ્નિ પાસેથી સર્વ વિદ્યાઓ ગ્રહણ કરી।

Verse 126

युवा नृपसुतः सोऽयं कदाचिन्मृगयापरः । अपश्यदेकं भुजगं व्याधेन दृढसंयतम्

એક વખત તે યુવાન રાજપુત્ર શિકારમાં તત્પર હતો; ત્યારે તેણે એક સાપને જોયો, જેને એક વ્યાધે દૃઢ રીતે બાંધી રાખ્યો હતો।

Verse 127

उवाच स कृपायुक्तो व्याध मुंच भुजंगमम् । किं करिष्यस्यनेन त्वं नैनं हिंसितुर्महसि

તે કરુણાથી બોલ્યો— “હે વ્યાધ! આ ભુજંગને મુક્ત કર. આથી તું શું કરશે? તેને હિંસા કરવી તને યોગ્ય નથી.”

Verse 128

तमुवाच ततो व्याधः सर्पेणानेन पूरुष । धनधान्यादिकं लप्स्ये ग्रामेषु नगरेषु च

ત્યારે તે વ્યાધે તે પુરુષને કહ્યું— “આ સર્પના બળે હું ગામોમાં અને નગરોમાં ધન-ધાન્યાદિ સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરીશ।”

Verse 129

अतोहं जीविकामेनं नैव मोक्ष्ये कथंचन । इत्युक्त्वा पेटिकायां तं वबंध शबराधमः

“અતએવ મારી જીવિકા માટે હું એને કોઈ રીતે પણ છોડવાનો નથી।” એમ કહી તે અધમ શબરે તેને એક નાની પેટીમાં બાંધી દીધો।

Verse 130

बद्धमालोक्य भुजगं शबराय धनार्थिने । अमोचयत्स्वजननीदत्तं दत्त्वा स कंकणम्

બંધાયેલો સર્પ જોઈ તેણે ધનાર્થી શબરને પોતાની માતાએ આપેલું કંકણ આપી તેને મુક્ત કરાવ્યો।

Verse 131

मोचितस्तेन सर्पोऽसौ नरो भूत्वा कृतांजलिः । सख्यं कृत्वा च सहसा तं पातालं निनाय वै

તેના દ્વારા મુક્ત થયેલો તે સર્પ મનુષ્ય બની હાથ જોડીને વંદન કરતો થયો. તત્ક્ષણે સખ્યા કરીને તેને પાતાળમાં લઈ ગયો।

Verse 132

किन्नराख्येन नागेन धृतराष्ट्रसुतेन सः । पातालं प्राविशत्तत्र न्यवसत्पूजितस्सुखम्

ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર ‘કિન્નર’ નામના નાગ સાથે તે પાતાળમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં પૂજિત થઈ તે સુખપૂર્વક વસ્યો।

Verse 133

धृतराष्ट्रस्य तनयां भगिनीं किन्नरस्य च । ललिताख्यां गुणोपेतां प्रियां भेजे नृपात्मजः

નૃપપુત્રે ધૃતરાષ્ટ્રની પુત્રી તથા કિન્નરની ભગિની, ગુણસંપન્ન ‘લલિતા’ને પોતાની પ્રિયા તરીકે સ્વીકારી।

Verse 134

सा तस्माज्जनयामास पुत्रमप्रतिमौजसम् । ततः सा ललिता प्राह त्वरितोदयनं प्रति

તેના દ્વારા તેણીએ અપ્રતિમ તેજવાળો પુત્ર જનમાવ્યો. ત્યારબાદ લલિતાએ ત્વરિતોદયનને કહ્યું।

Verse 135

ललितोवाच । अहं विद्या धरी पूर्वं सुकर्णी नाम नामतः । शापात्सर्पत्वमाप्तास्मि शापांतो गर्भ एष मे

લલિતાએ કહ્યું—હું પૂર્વે ‘સુકર્ણી’ નામની વિદ્યાધરી હતી. શાપથી મને સર્પત્વ પ્રાપ્ત થયું; આ ગર્ભ જ મારા શાપનો અંત છે।

Verse 136

ततोऽमुं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रमप्रतिमौजसम् । तांबूलीं स्रजमम्लानां वीणां घोषवतीमपि

અતએવ આ અપ્રતિમ તેજવાળા પુત્રને સ્વીકાર; તેમજ તાંબૂલ, ન મલિન થતી માળા અને ઘોષવતી વીણાને પણ ગ્રહણ કર।

Verse 137

तथेति प्रतिजग्राह तत्सर्वं नृपनंदनः । पश्यतां सर्वसर्पाणां साप्यगच्छद्विहायसम्

“તથાસ્તુ” કહી નૃપપુત્રે તે સર્વ સ્વીકાર્યું. સર્વ સર્પો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તે પણ આકાશમાં વિહરતી નીકળી ગઈ।

Verse 138

ततः सोऽपि गृहीत्वा तु वीणां मालां च पुत्रकम् । दुःखितामात्मजननीं द्रषुकामस्त्वरान्वितः

પછી તે પણ વીણા, માળા અને પોતાના નાનકડા પુત્રને લઈને, દુઃખથી વ્યાકુળ પોતાની માતાને જોવા ઉત્સુક થઈ ત્વરાથી નીકળી પડ્યો।

Verse 139

श्वशुरादीननुज्ञाप्य सहसा स्वाश्रमं ययौ । जननीं शोकसंतप्तामाश्वस्तां जमदग्निना

સસરા વગેરેની અનુમતિ લઈને તે તરત જ પોતાના આશ્રમમાં ગયો; ત્યાં શોકથી દગ્ધ માતાને જમદગ્નિએ સાંત્વના આપી હતી।

Verse 140

समेत्य तोषयामास वृत्तं चास्यै न्यवेदयत् । तदा प्रहृष्टहृदया सा बभूव मृगावती

માતાને મળીને તેણે તેને સાંત્વના આપી અને જે કંઈ બન્યું તે બધું કહી સંભળાવ્યું; ત્યારે મૃગાવતીનું હૃદય આનંદથી પ્રફુલ્લિત થયું।

Verse 141

अत्रांतरे स शबरः कौशांब्यां वणिजं ययौ । सहस्रानीकनामांकं विक्रेतुं मणिकंकणम्

આ વચ્ચે તે શબર કૌશાંબીમાં એક વેપારી પાસે ગયો, સહસ્રાનીકના નામ-ચિહ્નવાળું મણિજડિત કંકણ વેચવા માટે।

Verse 142

राजमुद्रां समालोक्य कंकणे स वणिग्वरः । शबरेण समं गत्वा सर्वं राज्ञे न्यवेदयत्

કંકણ પર રાજમુદ્રા જોઈ તે શ્રેષ્ઠ વેપારી શબર સાથે જઈને સર્વ વાત રાજાને નિવેદન કરી દીધી।

Verse 143

ततः सहस्रानीकोऽयं तत्प्राप्य मणिकंकणम् । मृगावतीविप्रयोगविषाग्निपरिपीडितः

ત્યારે સહસ્રાનીકે તે મણિમય કંકણ પ્રાપ્ત કરતાં જ મૃગાવતીના વિયોગરૂપ વિષાગ્નિથી અત્યંત પીડિત થયો।

Verse 144

तद्बाहुसंगपीयूष शीकरासारशीतलम् । कंकणं हृदये न्यस्य विललाप सुदुःखितः

તેના આલિંગનના અમૃત-છાંટા સમ શીતળ તે કંકણ હૃદય પર ધરી, તે અત્યંત દુઃખિત થઈ વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 145

उवाच च कथं लब्धं कंकणं शबर त्वया । स चैवमुक्तस्तत्प्राप्ति क्रमं तस्मै न्यवेदयत्

તેણે પૂછ્યું—“હે શબર, આ કંકણ તને કેવી રીતે મળ્યું?” ત્યારે શબરે તેને પ્રાપ્ત થવાનો સમગ્ર ક્રમ કહી સંભળાવ્યો।

Verse 146

शबरस्य वचः श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः । प्रतस्थे मंत्रिभिः सार्द्धं प्रियालोकनकौतुकी

શબરના વચન સાંભળી સહસ્રાનીક રાજા મંત્રીઓ સાથે પ્રસ્થાન કર્યો, પ્રિયાના દર્શનની આશાથી ઉત્સુક બની।

Verse 147

यत्रेंदुभास्क रमुखा लभंते सहसोदयम् । तमेव गिरिमुद्दिश्य सहसा सोऽभ्यगच्छत

જ્યાં ચંદ્ર અને સૂર્ય એકસાથે ઉદય પામે છે એમ કહેવાય છે, એ જ પર્વતને લક્ષ્ય કરીને તે તરત જ ઝડપથી આગળ વધ્યો।

Verse 148

किंचिन्मार्गं समुल्लंघ्य तस्थौ विश्रांतसैनिकः । तस्मिन्विनिद्रे दयितासंगमध्यानतत्परे

થોડો માર્ગ વટાવી તે સૈન્યને વિશ્રામ અપાવી ત્યાં થંભ્યો. ત્યાં ઊંઘની ઝોક આવતાં તેનું મન પ્રિયાના સંગમ-ચિંતનમાં લીન થયું.

Verse 149

वसंतको विचित्रास्तु कथयामास वै कथाः । तत्कथाश्रवणेनैव तां रात्रिं स निनाय वै

પછી વસંતકે અનેક અદ્ભુત કથાઓ કહી; અને તે કથાઓ સાંભળતાં સાંભળતાં તેણે આખી રાત વિતાવી દીધી.

Verse 150

ततः कालेन ककुभं प्राप्य जंभारिपालिताम् । जमदग्न्याश्रमं गत्वा निर्वैरहरिकुंजरम्

પછી સમયક્રમે જંભારિ (ઇન્દ્ર) દ્વારા રક્ષિત કકુભામાં પહોંચી, તે જમદગ્નિ મુનિના આશ્રમે ગયો—જ્યાં સિંહ અને હાથી પણ વૈર વિના વસે છે.

Verse 151

तपस्यंतं मुनिं दृष्ट्वा शिरसा प्रणनाम सः । आशीर्वादेन स मुनिः प्रतिजग्राह तं नृपम्

તપમાં લીન મુનિને જોઈ તેણે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો. મુનિએ આશીર્વચન આપી તે નૃપને સ્વીકારી સન્માનિત કર્યો.

Verse 152

विधिवत्पूजयामास पाद्यार्घ्याचमनीयकैः । उवाच च महीपालं धर्मार्थसहितं वचः

તેણે વિધિપૂર્વક પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આચમનીય જળથી પૂજન કર્યું; પછી ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત વચન રાજાને કહ્યું.

Verse 154

भविष्यति दिशां जेता सिंहसंहननो युवा । पौत्र एष महाभाग तथा द्युदयनात्मजः

હે મહાભાગ! તમારો આ પૌત્ર, દ્યુદયનનો પુત્ર, સિંહસમાન દૃઢદેહ યુવાન બની દિશાઓનો વિજેતા થશે।

Verse 155

इयं मृगावती भार्या पाति व्रत्यपरायणा । तदेतांस्त्रीन्महाराज प्रतिगृह्णीष्व मा चिरम्

આ મૃગાવતી પત્ની પાતિવ્રત્યધર્મમાં પરાયણ છે; તેથી હે મહારાજ, વિલંબ વિના આ સ્ત્રીને સ્વીકારો।

Verse 156

उक्त्वैवं मुनिना दत्तांस्तान्गृहीत्वा महीपतिः । प्रियासहायः स्वपुरीं प्रतस्थे मंत्रिभिर्वृतः

મુનિએ એમ કહી આપેલા તે દાનને રાજાએ સ્વીકારી લીધું; અને પ્રિયાની સાથે, મંત્રીઓથી ઘેરાઈ, પોતાની નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 157

ततः प्रविश्य कौशांबीं नगरीं स नृपोत्तमः । स्मरञ्छक्रस्य वचनं मानुषं जन्म कुत्सयन्

પછી તે નૃપોત્તમ કૌશાંબી નગરીમાં પ્રવેશ્યો; શક્ર (ઇન્દ્ર)ના વચનને સ્મરીને માનવ જન્મની સ્થિતિને તુચ્છ ગણતો રહ્યો।

Verse 158

महीमुदयनायैव ददौ पुत्राय धीमते । तस्मिन्नुदयने पुत्र राज्यपालनदक्षिणे

તેણે જ્ઞાની પુત્ર ઉદયનને જ રાજ્યભૂમિ સોંપી; અને તે પુત્ર ઉદયન રાજ્યપાલનમાં નિપુણ હતો।

Verse 159

राज्यभारं विनिक्षिप्य स शापविनिवृत्तये । वसंतकरुमण्वद्भ्यां मृगावत्या च भार्यया

રાજ્યભાર મૂકીને તે શાપનિવૃત્તિ માટે વસંતકરુમણ્વ સાથે અને પોતાની પત્ની મૃગાવતી સહિત પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 160

यौगन्धरायणेनापि मंत्रिपुत्रेण संयुतः । चक्रतीर्थे महापुण्ये दक्षिणस्योदधेस्तटे

મંત્રિપુત્ર યૌગંધરાયણ પણ તેની સાથે જોડાયો; અને તેઓ દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે આવેલા મહાપુણ્ય ચક્રતીર્થે ગયા।

Verse 161

स्नानं कर्तुं ययौ तूर्णं सर्वतीर्थोत्त मोत्तमे । वाहनैर्वातरंहोभिरचिराल्लवणोदधिम्

પવિત્ર સ્નાન કરવા તે સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠતમ એવા તીર્થ તરફ ત્વરિત ગયો; પવનવેગી વાહનો દ્વારા તે થોડા સમયમાં લવણસમુદ્રે પહોંચી ગયો।

Verse 162

संप्राप्य चक्रतीर्थं च स्नानं चक्रुर्यथाविधि । तेषु च स्नातमात्रेषु चक्रतीर्थे नृपादिषु

ચક્રતીર્થે પહોંચી તેમણે વિધિ મુજબ સ્નાન કર્યું; અને ચક્રતીર્થમાં રાજા વગેરે સ્નાન કરતાં જ…

Verse 163

विनष्टं तत्क्षणादेव मानुष्यमतिकुत्सितम् । ततो विधूतपापास्ते स्वं रूपं प्रतिपेदिरे

એ જ ક્ષણે તેમની અત્યંત નિંદ્ય માનવ અવસ્થા નષ્ટ થઈ ગઈ; ત્યારબાદ પાપો ધોઈને તેમણે પોતાનું સ્વરૂપ ફરી પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 164

दिव्यांबरधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः । विमानानि महार्हाणि समारुह्य विभूषिताः

તેઓ સર્વે દિવ્ય વસ્ત્રો ધારણ કરીને, દિવ્ય માળાઓ અને સુગંધિત અનુલેપનોથી અલંકૃત થઈ, મહાર্ঘ અને તેજસ્વી વિમાનો પર આરોહણ કર્યા।

Verse 165

तत्तीर्थं बहु मन्वानाः स्वशापच्छेदकारणम् । पश्यतां सर्वलोकानां स्वर्गलोकं ययुस्तदा

પોતાના શાપચ્છેદનું કારણ માની તે તીર્થને બહુ માન આપીને, સર્વ લોકો જોઈ રહ્યા ત્યારે તેઓ સ્વર્ગલોકને ગયા।

Verse 166

तदाप्रभृति ते सर्वे ज्ञात्वा तत्तीर्थवैभवम् । पावने चक्रतीर्थेऽस्मिन्स्नानं कुर्वंति सर्वदा

ત્યાંથી તેઓ સર્વે તે તીર્થનું વૈભવ જાણીને, આ પાવન ચક્રતીર્થમાં હંમેશાં સ્નાન કરે છે।

Verse 167

एवं प्रभावं तत्तीर्थं ये समागत्य मानवाः । स्नानं सकृच्च कुर्वंति ते सर्वे स्वर्गवासिनः

તે તીર્થનો એવો પ્રભાવ છે કે જે મનુષ્યો ત્યાં આવી એક વાર પણ સ્નાન કરે છે, તેઓ સર્વે સ્વર્ગવાસી બને છે।

Verse 168

एवं वः कथितं विप्रा विधूमचरितं महत् । यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । यं यं कामयते कामं तं सर्वं शीघ्रमाप्नुयात्

હે વિપ્રો! આ રીતે તમને વિધૂમનું આ મહાન ચરિત્ર કહેલું છે. જે એકાગ્ર મનથી આ અધ્યાયનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તે જે જે ઇચ્છા કરે તે બધું જ शीઘ્ર પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત કરે।

Verse 193

नरनाथ मृगावत्यां जातोऽयं तनयस्तव । यशोनिधिर्महातेजा रामचंद्र इवापरः

હે નરનાથ! મૃગાવતીમાંથી તમારો આ પુત્ર જન્મ્યો છે—યશનો સમુદ્ર, મહાતેજસ્વી, જાણે બીજો રામચંદ્ર જ।