Adhyaya 10

Verse 1

श्रीसूत उवाच । वेतालवरदे तीर्थे नरः स्नात्वा द्विजोत्तमाः । ततः शनैःशनैर्गच्छेद्गन्धमादनपर्वतम्

શ્રીસૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમો! વેતાલવરદા તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી મનુષ્યે પછી ધીમે ધીમે ગંધમાદન પર્વત તરફ જવું જોઈએ.

Verse 2

योंऽबुधौ सेतुरूपेण वर्तते गन्धमादनः । स मार्गो ब्रह्मलोकस्य विश्वकर्त्रा विनिर्मितः

સમુદ્રમાં સેતુરূপે સ્થિત જે ગંધમાદન છે, એ જ બ્રહ્મલોકનો માર્ગ છે; તેને વિશ્વકર્તાએ રચ્યો છે.

Verse 3

लक्षकोटिसहस्राणि सरांसि सरितस्तथा । समुद्राश्च महापुण्या वनान्यप्याश्रमाणि च

લક્ષ-કોટિ સહસ્ર સરોવરો અને તેમ જ નદીઓ છે; મહાપુણ્ય સમુદ્રો પણ છે, તેમજ વનો અને આશ્રમો પણ છે.

Verse 4

पुण्यानि क्षेत्रजातानि वेदारण्या दिकानि च । मुनयश्च वसिष्ठाद्या सिद्धचारणकिन्नराः

પુણ્ય ક્ષેત્રો અને સર્વ દિશાઓમાં વેદારણ્યો છે; તેમજ વસિષ્ઠાદિ મુનિઓ, સિદ્ધો, ચારણો અને કિન્નરો પણ છે.

Verse 5

लक्ष्म्या सह धरण्या च भगवान्मधुसूदनः । सावित्र्या च सरस्वत्या सहैव चतु राननः

ભગવાન મધુસૂદન લક્ષ્મી અને ધરણી (પૃથ્વી) સાથે ત્યાં છે; તેમજ સાવિત્રી અને સરસ્વતી સાથે ચતુરાનન (બ્રહ્મા) પણ છે.

Verse 6

हेरंबः षण्मुखश्चैव देवाश्चेंद्रपुरोगमाः । आदित्यादिग्रहाश्चैव तथाष्टौ वसवो द्विजाः

હેરંબ (ગણેશ) અને ષણ્મુખ (સ્કંદ) પણ છે; ઇન્દ્ર-પ્રમુખ દેવગણ, આદિત્યાદિ ગ્રહો, તથા હે દ્વિજ, અષ્ટ વસુઓ પણ છે.

Verse 7

पितरोलोकपालाश्च तथान्ये देवता गणाः । महापातकसंघानां नाशने लोकपावने

પિતૃગણ, લોકપાલો તથા અન્ય દેવતાગણ પણ ત્યાં છે—તે લોકપાવન સ્થાને, જે મહાપાતકોના સમૂહનો નાશ કરે છે.

Verse 9

दिवानिशं वसंत्यत्र पर्वते गंधमादने । अत्र गौरी सदा तुष्टा हरेण सह वर्तते । अत्र किन्नरकांतानां क्रीडा जागर्ति नित्यशः । तस्य दर्शनमात्रेण बुद्धिसौख्यं नृणां भवेत्

ગંધમાદન પર્વત પર તેઓ દિવસ-રાત વસે છે. ત્યાં ગૌરી સદા પ્રસન્ન રહી હર (શિવ) સાથે નિવાસ કરે છે. ત્યાં કિન્નરોની પ્રિયાઓની ક્રીડા નિત્ય જાગૃત રહે છે. તે પર્વતના માત્ર દર્શનથી મનુષ્યોને બુદ્ધિસુખ અને મનની શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 10

तन्मूर्धनि कृतावासाः सिद्धचारणयोषितः । पूजयंति सदा कालं शंकरं गिरिजापतिम्

તેના શિખર પર સિદ્ધો અને ચારણોની સ્ત્રીઓ નિવાસ કરે છે; અને તેઓ સર્વકાળે ગિરિજાપતિ શંકરની પૂજા કરે છે.

Verse 11

कोटयो ब्रह्महत्यानामगम्यागमकोटयः । अंगलग्नैर्विनश्यंति गन्धमादनमारुतैः

બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપોના કરોડો ઢગલા અને નિષિદ્ધ અપરાધોના અસંખ્ય કરોડો—દેહને ચોંટેલા હોવા છતાં—ગંધમાદનની પવનથી નાશ પામે છે.

Verse 12

असावुल्लोलकल्लोले तिष्ठन्मध्ये महांबुधौ । आसीन्मुनिगणैः सेव्यः पुरा वै गन्धमादनः

આ ગંધમાદન મહાસમુદ્રના મધ્યમાં, ઉછળતી-ડોલતી તરંગોના વચ્ચે સ્થિત છે; પ્રાચીન કાળે તે મુનિગણો દ્વારા સેવિત અને પૂજિત સ્થાન હતું.

Verse 13

ततो नलेन सेतौ तु बद्धे तन्मध्यगोचरः । रामाज्ञयाखिलैः सेव्यो बभूव मनुजैरपि

પછી નલે સેતુ બાંધ્યો ત્યારે આ (પર્વત) તે માર્ગના મધ્યમાં આવતાં આવાગમન માટે પહોંચમાં આવ્યો; અને રામની આજ્ઞાથી તે સર્વે દ્વારા—માનવો દ્વારા પણ—સેવિત અને સન્માનિત બન્યો.

Verse 14

सेतुरूपं गिरिं तं तु प्रार्थयेद्गंधमादनम् । क्षमाधर महापुण्य सर्वदेवनमस्कृत

પછી સેતુરূপ એવા ગંધમાદન પર્વતને પ્રાર્થના કરવી— “હે ક્ષમાધર! હે મહાપુણ્યવાન! સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત! તમને નમસ્કાર।”

Verse 15

विष्ण्वा दयोऽपि ये देवास्सेवंते श्रद्धया सह । तं भवंतमहं पद्भ्यामाक्रमामि नगोत्तम

“વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓ પણ શ્રદ્ધાથી તમારી સેવા કરે છે; છતાં હે પર્વતશ્રેષ્ઠ, હું મારા પગથી તમારા પર પગ મૂકું છું।”

Verse 16

क्षमस्व पादघातं मे दयया पापचेतसः । त्वन्मूर्द्धनि कृतावासं शंकरं दर्शयस्व मे

“દયાથી મારા પાપી ચિત્તથી થયેલા પાદઘાતને ક્ષમા કર. તારા શિખર પર નિવાસ કરનાર શંકરને મને દર્શાવ।”

Verse 17

प्रार्थयित्वा नरस्त्वेवं सेतुरूपं नगोत्तमम् । ततो मृदुपदं गच्छेत्पावनं गन्धमादनम्

આ રીતે સેતુરূপ પર્વતશ્રેષ્ઠને પ્રાર્થના કરીને પછી મનુષ્યે પાવન ગંધમાદન તરફ નરમ પગલાંએ જવું જોઈએ।

Verse 18

अब्धौ तत्र नरः स्नात्वा पर्वते गन्धमादने । पिंडदानं ततः कुर्यादपि सर्षपमात्रकम्

ત્યાં સમુદ્રમાં સ્નાન કરીને અને ગંધમાદન પર્વત પર જઈને મનુષ્યે પિંડદાન કરવું જોઈએ— તે સરસવના દાણા જેટલું જ હોય તોય।

Verse 19

तृप्तिं प्रयांति पितरस्तस्य यावद्युगक्षयः । शमीदलसमानान्वा दद्यात्पिंडान्पितॄन्प्रति

તેના પિતૃઓ યુગના અંત સુધી તૃપ્તિ પામે છે. અથવા પિતૃઓને શમી પત્રના સમાન આકારના પિંડ અર્પણ કરવા જોઈએ.

Verse 21

सर्वतीर्थोत्तमं पुण्यं नाम्ना पापविनाशनम् । अस्ति पुण्यतमं विप्राः पवित्रे गन्धमादने

હે બ્રાહ્મણો! પવિત્ર ગંધમાદન પર્વત પર 'પાપવિનાશન' નામનું પરમ પુણ્યશાળી તીર્થ છે, જે સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમ છે.

Verse 22

यस्य संस्मरणादेव गर्भवासो न विद्यते । तत्प्राप्य तु नरः स्नायात्स्वदे हमलनाशनम् । तत्र स्नानान्नरो याति वैकुण्ठं नात्र संशयः

જેના સ્મરણ માત્રથી જ પુનઃ ગર્ભવાસ રહેતો નથી. ત્યાં પહોંચીને મનુષ્યે પોતાના દેહના મળનો નાશ કરવા માટે સ્નાન કરવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય વૈકુંઠ પામે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 23

ऋषय ऊचुः । सूत पापविनाशाख्य तीर्थस्य ब्रूहि वैभवम् । व्यासेन बोधितस्त्वं हि वेत्सि सर्वं महामुने

ઋષિઓ બોલ્યા: હે સૂત! 'પાપવિનાશન' નામના તીર્થનો મહિમા કહો. વ્યાસજી દ્વારા બોધ પામેલા હોવાથી, હે મહામુનિ! આપ સર્વસ્વ જાણો છો.

Verse 24

श्रीसूत उवाच । ब्रह्माश्रमपदे वृत्तां पार्श्वे हिमवतः शुभे । वक्ष्यामि ब्राह्मणश्रेष्ठा युष्माकं तु कथां शुभाम्

શ્રી સૂત બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો! હિમાલયના પવિત્ર પાર્શ્વ ભાગમાં આવેલા બ્રહ્માશ્રમમાં ઘટેલી એક શુભ કથા હું તમને કહીશ.

Verse 25

अस्याश्रमपदं पुण्यं ब्रह्माश्रमपदे शुभे । नानावृक्षगणाकीर्णं पार्श्वे हिमवतः शुभे

તે આશ્રમસ્થાન પરમ પવિત્ર અને મંગલમય હતું, ‘બ્રહ્માશ્રમ’ નામે પ્રસિદ્ધ. હિમવતના શુભ પાર्श્વે તે સ્થિત હતું અને નાનાવિધ વૃક્ષસમૂહોથી પરિપૂર્ણ હતું.

Verse 26

वहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विपनिषेवितम् । सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम्

તે અનેક ઝાડીઓ અને લતાઓથી ઘન હતું, મૃગો અને ગજોથી સેવિત. સિદ્ધો અને ચારણોના સ્તુતિધ્વનિથી ગુંજતું, પુષ્પોથી ખીલેલું રમ્ય કાનન હતું.

Verse 27

वृतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुशोभितम् । ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैः

તે અનેક વૃતીઓ (ઘેરા/વાડ) થી ભરેલું હતું અને તાપસોથી અત્યંત શોભિત હતું. તેમજ મહાભાગ બ્રાહ્મણોથી પણ—જ્વલંત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી—તે પ્રકાશિત હતું.

Verse 28

नियमव्रतसं पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः । दीक्षितैर्यागहेतोश्च यताहारैः कृतात्मभिः

તે નિયમ અને વ્રતથી સંપન્ન તપસ્વીઓથી ભરેલું હતું—યજ્ઞહેતુ દીક્ષિત, આહારમાં સંયમી અને આત્મસંયમથી યુક્ત।

Verse 29

वेदाध्ययनसंपन्नैर्वैदिकैः परिवेष्टितम् । वर्णिभिश्च गृहस्थैश्च वानप्रस्थैश्च भिक्षुभिः

તે વેદાધ્યયનમાં નિપુણ વૈદિકજનોથી પરિઘેરાયેલું હતું; તેમજ બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને ભિક્ષુઓથી પણ ભરપૂર હતું.

Verse 30

स्वाश्रमाचारनिरतैः स्ववर्णोक्तविधायिभिः । वालखिल्यैश्च मुनिभिः संप्राप्तैश्च मरीचिभिः

તે આશ્રમમાં પોતાના-પોતાના આશ્રમધર્મમાં રત અને પોતાના વર્ણોક્ત વિધિ અનુસાર કર્મ કરનાર મુનિઓ હતા; વાલખિલ્ય ઋષિઓ પણ હાજર હતા અને મરીચિ આદિ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા હતા।

Verse 31

तत्राश्रमे पुरा कश्चिच्छूद्रो दृढमतिर्द्विजाः । साहसी ब्राह्मणाभ्याशमाजगाम मुदान्वितः

હે દ્વિજોએ! તે આશ્રમમાં પ્રાચીન કાળે દૃઢમતિ નામનો એક શૂદ્ર હતો, સ્વભાવથી સાહસી; તે આનંદપૂર્વક બ્રાહ્મણોના સાન્નિધ્યમાં આવ્યો।

Verse 32

आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः । नाम्ना दृढमतिः शूद्रः साष्टांगं प्रणनाम वै

આશ્રમમાં આવીને તપસ્વીઓએ તેને સન્માનપૂર્વક આવકાર્યો. દૃઢમતિ નામના તે શૂદ્રે ત્યારે સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કર્યો।

Verse 33

तान्स दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः । कुर्वतो विविधान्यज्ञान्संप्रहृष्य स शूद्रकः

દેવસમાન અને મહાતેજસ્વી એવા મુનિગણોને વિવિધ યજ્ઞો કરતા જોઈ તે શૂદ્ર અત્યંત હર્ષિત થયો।

Verse 34

अथास्य बुद्धिरभवत्तपःकर्तुमनुत्तमम् । ततोऽब्रवीत्कुलपतिं मुनिमागत्य तापसम्

ત્યારે તેના મનમાં અનુત્તમ તપ કરવા માટેની બુદ્ધિ જાગી. પછી તે આશ્રમના કુલપતિ એવા તપસ્વી મુનિ પાસે જઈને બોલ્યો।

Verse 35

दृढमतिरुवाच । तपोधन नमस्तेऽस्तु रक्ष मां करुणानिधे । तव प्रसादादिच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ

દૃઢમતિએ કહ્યું— હે તપોધન! તમને નમસ્કાર. હે કરુણાનિધિ! મારી રક્ષા કરો. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તમારી કૃપાથી હું ધર્મનું આચરણ કરવા ઇચ્છું છું.

Verse 36

तस्मादभिगतं मां त्वं यागे दीक्षय सुव्रत । ब्रह्मन्नवरवर्णोऽहं शूद्रो जात्यास्मि सत्तम

અતએવ હું તમારી પાસે આવ્યો છું; હે સુવ્રત! મને યજ્ઞ માટે દીક્ષા આપો. હે બ્રાહ્મણ! હું અતિ નીચ વર્ણનો છું; જન્મથી હું શૂદ્ર છું, હે સત્તમ।

Verse 37

शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे । एवमुक्ते तु शूद्रेण तमाह ब्राह्मणस्तदा

હું સેવા કરવા ઇચ્છું છું; શરણાગત મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. શૂદ્રે આમ કહ્યે ત્યારે, બ્રાહ્મણે તેને ત્યારે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 38

कुलपतिरुवाच । यागे दीक्षयितुं शक्यो न शूद्रो हीनजन्मभाक् । श्रूयतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव

કુલપતિએ કહ્યું— પ્રચલિત નિયમ મુજબ હીનજન્મવાળો શૂદ્ર યજ્ઞમાં દીક્ષા લેવા યોગ્ય નથી. પરંતુ સાંભળ; જો તારી બુદ્ધિ ખરેખર એવી હોય, તો સેવામાં તત્પર થા.

Verse 39

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कर्हिचित् । उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य विद्यते

જાતિહીન ગણાતા વ્યક્તિને ક્યારેય ઉપદેશ આપવો નહીં. ઉપદેશ આપવાથી ઉપાધ્યાયને મહાન દોષ લાગે છે—એવું કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 40

नाध्यापयेद्बुधः शूद्रं तथा नैव च याजयेत् । न पाठयेत्तथा शूद्रं शास्त्रं व्याकरणादिकम्

વિદ્વાન પુરુષે શૂદ્રને અધ્યાપન ન કરાવવું અને તેના માટે યજ્ઞ-યાજન પણ ન કરવું. તેમ જ વ્યાકરણાદિ શાસ્ત્રો શૂદ્રને ભણાવવાં ન જોઈએ.

Verse 41

काव्यं वा नाटकं वापि तथालंकारमेव च । पुराणमितिहासं च शूद्रं नैव तु पाठयेत्

કાવ્ય, નાટક તથા અલંકારશાસ્ત્ર શૂદ્રને ભણાવવું નહીં; તેમજ પુરાણ અને ઇતિહાસ (ઇતિહાસ) પણ તેને પાઠ કરાવવો નહીં.

Verse 42

यदि चोपदिशेद्विप्रः शूद्रं चैतानि कर्हिचित् । त्यजेयुर्ब्राह्मणा विप्रं तं ग्रामाद्ब्रह्मसंकुलात्

જો ક્યારેક કોઈ વિપ્ર શૂદ્રને આ વિષયો ઉપદેશ આપે, તો બ્રાહ્મણોએ તે વિપ્રને વેદપવિત્રતાથી ભરેલા ગામમાંથી બહાર કાઢવો જોઈએ.

Verse 43

शूद्राय चोपदेष्टारं द्विजं चंडालवत्त्यजेत् । शूद्रं चाक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत्

શૂદ્રને ઉપદેશ આપનાર દ્વિજને ચાંડાલ સમાન ત્યજી દેવો જોઈએ. અને જે શૂદ્ર અક્ષરવિદ્યાથી યુક્ત હોય તેને દૂરથી જ પરિહાર કરવો જોઈએ.

Verse 44

अतः शुश्रूष भद्रं ते ब्राह्मणाञ्छ्रद्धया सह । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा मन्वादिभिरुदीरिता

અતએવ તારા કલ્યાણ માટે શ્રદ્ધાસહિત બ્રાહ્મણોની સેવા કર. શૂદ્ર માટે દ્વિજોની શুশ્રૂષા મનુ આદિએ વિધાનરૂપે કહેલી છે.

Verse 45

नहि नैसर्गिकं कर्म परित्यक्तुं त्वमर्हसि । एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिंतयत्तदा

તમે તમારું સ્વાભાવિક (નિયત) સ્વધર્મકર્મ ત્યજી દેવું યોગ્ય નથી. મુનિએ એમ કહ્યે પછી તે શૂદ્ર ત્યારે ઊંડો વિચાર કરવા લાગ્યો.

Verse 46

किं कर्तव्यं मया त्वद्य व्रते श्रद्धा हि मे पुरा । यथा स्यान्मम विज्ञानं यतिष्येऽहं तथाद्य वै

આજે મને શું કરવું જોઈએ? પહેલાં તો મને વ્રતમાં ખરેખર શ્રદ્ધા હતી. જેથી મને સાચું જ્ઞાન પ્રગટે, તેમ હું આજે જ પ્રયત્ન કરીશ.

Verse 47

इति निश्चित्य मनसा शूद्रो दृढमतिस्तदा । गत्वाश्रमपदाद्दूरं कृतवानुटजं शुभम्

આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને તે શૂદ્ર દૃઢનિશ્ચયી થયો. આશ્રમસ્થાનથી દૂર જઈ તેણે એક શુભ કૂટિર બનાવી.

Verse 48

तत्र वै देवतागारं पुण्यान्यायतनानिच । पुष्पारामादिकं चापि तटाकखननादिकम्

ત્યાં તેણે દેવતાનું મંદિર અને અન્ય પવિત્ર આયતનો સ્થાપ્યાં. પુષ્પઉદ્યાન વગેરે બનાવ્યાં અને તળાવ ખોદવા જેવા કાર્યો પણ કર્યા.

Verse 49

श्रद्धया कारयामास तपःसिद्ध्यर्थमात्मनः । अभिषेकांश्च नियमानुपवासादिकानपि

પોતાના તપની સિદ્ધિ માટે તેણે શ્રદ્ધાથી આ બધું કરાવ્યું. તેણે અભિષેક, નિયમપાલન અને ઉપવાસ વગેરે પણ વિધિપૂર્વક આચર્યા.

Verse 50

बलिं च कृत्वा हुत्वा च दैवतान्यभ्यपूजयत् । संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेंद्रियः

તેણે બલિ અર્પણ કરીને અને હોમ કરીને દેવતાઓની યથાવિધિ પૂજા કરી. સંકલ્પ-નિયમોથી યુક્ત, ફળાહારી રહી, તેણે ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો.

Verse 51

नित्यं कंदैश्च मूलैश्च पुष्पैरपि तथा फलैः । अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान्

તે દરરોજ કંદ, મૂળ, પુષ્પ અને ફળોથી, યથાવિધિ આવેલા અતિથિઓનું ધર્માનુસાર યોગ્ય સન્માન કરતો હતો.

Verse 52

एवं हि सुमहान्कालो व्यतिचक्राम तस्य वै । अथाश्रममगात्तस्य सुमतिर्नाम नामतः

આ રીતે તેના માટે બહુ લાંબો સમય વીતી ગયો. ત્યારબાદ ‘સુમતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક મુનિ તેના આશ્રમમાં આવ્યા.

Verse 53

द्विजो गर्गकुलोद्भूतः सत्यवादी जितेंद्रियः । स्वागतेन मुनिं पूज्य तोषयित्वा फलादिकैः

ગર્ગકુલમાં જન્મેલો તે દ્વિજ સત્યવાદી અને ઇન્દ્રિયજિત હતો. તેણે સ્વાગત કરીને મુનિની પૂજા કરી અને ફળાદિથી તેમને તૃપ્ત કર્યા.

Verse 54

कथयन्वै कथाः पुण्याः कुशलं पर्यपृच्छत । इत्थं सप्रणिपाताद्यैरुपचारैस्तु पूजितः

તે પુણ્યદાયક કથાઓ કહેતાં કહેતાં મુનિનું કુશળ-ક્ષેમ પૂછતો રહ્યો. આ રીતે પ્રણામ વગેરે ઉપચારોથી મુનિનું સન્માન થયું.

Verse 55

आशीर्भिरभिनंद्यैनं प्रतिगृह्य च सत्क्रियाम् । तमापृछ्य प्रहृष्टाप्मा स्वाश्रमं पुनराययौ

આશીર્વાદવચનો વડે તેને અભિનંદન કરી અને તેના સત્કારનો સ્વીકાર કરીને, મુનિએ તેની વિદાય લીધી; હર્ષિત હૃદયે તે ફરી પોતાના આશ્રમમાં પરત આવ્યો।

Verse 56

एवं दिनेदिने विप्रः शूद्रेस्मिन्पक्षपातवान् । आगच्छदाश्रमं तस्य द्रष्टुं तं शूद्रयोनिजम्

આ રીતે દિવસે દિવસે તે બ્રાહ્મણ, આ શૂદ્ર પ્રત્યે પક્ષપાત (સ્નેહ) રાખીને, શૂદ્રયોનિમાં જન્મેલા તે પુરુષને જોવા તેના આશ્રમમાં વારંવાર આવતો રહ્યો।

Verse 57

बहुकालं द्विजस्याभूत्संसर्गः शूद्रयोनिना । स्नेहस्य वशमापन्नः शूद्रोक्तं नातिचक्रमे

ઘણાં સમય સુધી તે દ્વિજનો શૂદ્રયોનિમાં જન્મેલા પુરુષ સાથે ઘનિષ્ઠ સંસર્ગ રહ્યો। સ્નેહના વશમાં પડીને તે શૂદ્રે કહેલું ઉલ્લંઘન કરતો ન હતો; તે મુજબ જ ચાલતો હતો।

Verse 58

अथागतं द्विजं शूद्रः प्राह स्नेहवशीकृतम् । हव्यकव्यविधानं मे कृत्स्नं ब्रूहि मुनीश्वर

પછી શૂદ્રે સ્નેહથી વશમાં આવેલા તે આવેલા બ્રાહ્મણને કહ્યું—“હે મુનીશ્વર! દેવોને અર્પણ થતું હવ્ય અને પિતૃઓને અર્પણ થતું કવ્ય—એનું સંપૂર્ણ વિધાન મને કહો।”

Verse 59

पितृकार्यविधानार्थं देवकार्यार्थमेव च । मंत्रानुपदिश त्वं मे महालयविधिं तथा

“પિતૃકાર્યના વિધાન માટે અને દેવકાર્ય માટે પણ, તમે મને મંત્રો ઉપદેશો; તેમજ મહાલય-અનુષ્ઠાનની યોગ્ય વિધિ પણ કહો।”

Verse 60

अष्टकाश्राद्धकृत्यं च वैदिकं यच्च किंचन । सर्वमेतद्रहस्यं मे ब्रूहि त्वं वै गुरुर्मतः

અષ્ટકા-શ્રાદ્ધકૃત્યનું ગુહ્ય તત્ત્વ અને જે કંઈ વૈદિક હોય તે સર્વ મને કહો. તમે મારા ગુરુ તરીકે માન્ય છો; તેથી બધું રહસ્ય જણાવો.

Verse 61

एवमुक्तः स शूद्रेण सर्वमेतदुपादिशत् । कारयामास तस्यायं पितृकार्यादिकं तथा

શૂદ્રે એમ કહ્યે ત્યારે તે દ્વિજે તેને તે બધું ઉપદેશ્યું. તેમજ પિતૃકાર્ય વગેરે સંબંધિત કર્મો પણ વિધિપૂર્વક કરાવ્યાં.

Verse 62

पितृकार्ये कृते तेन विसृष्टः स द्विजो गतः । अथ दीर्घेण कालेन पोषितः शूद्रयोनिना

તેના દ્વારા પિતૃકાર્ય પૂર્ણ થતાં તે દ્વિજને વિદાય આપવામાં આવી અને તે ચાલ્યો ગયો. પછી લાંબા સમય પછી એ જ વ્યક્તિ શૂદ્ર-યોનિમાં જન્મ લઈને પોષિત થયો.

Verse 63

त्यक्तो विप्रगणैः सोऽयं पंचत्वमगमद्द्विजः । वैवस्वतभटैर्नीत्वा पातितो नरकेष्वपि

વિપ્રસમુદાયે ત્યજેલો આ દ્વિજ મૃત્યુને પામ્યો. વૈવસ્વત (યમ) ના ભટોએ તેને લઈ જઈ નરકોમાં પણ પાતાળ્યો.

Verse 64

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा क्रमेण नरकांस्तदंते स्था वरोऽभवत्

હજારો કરોડ કલ્પો અને સૈકડો કરોડ કલ્પો સુધી ક્રમે નરકભોગ કરીને, અંતે તે સ્થાવર (અચલ) યોનિને પામ્યો.

Verse 65

गर्दभस्तु ततो जज्ञे विड्वराहस्ततः परम् । जज्ञेऽथ सारमेयोऽसौ पश्चाद्वायसतां गतः

ત્યારે તે ગધેડા રૂપે જન્મ્યો; ત્યારબાદ મલભક્ષી વરાહ થયો. પછી કૂતરાની યોનિમાં જન્મ્યો અને અંતે કાગડાની સ્થિતિને પામ્યો.

Verse 66

अथ चंडालतां प्राप शूद्रयोनिमगात्ततः । गतवान्वैश्यतां पश्चात्क्षत्रियस्तदनंतरम्

પછી તે ચાંડાલ સ્થિતિને પામ્યો; ત્યારબાદ શૂદ્ર યોનિમાં ગયો. પછી વૈશ્યત્વ પ્રાપ્ત કરી, તત્ક્ષણે પછી ક્ષત્રિયરૂપે જન્મ્યો.

Verse 67

प्रबलैर्बाध्यमानोऽसौ ब्राह्मणो वै तदाऽभवत् । उपनीतः स पित्रा तु वर्षे गर्भाष्टमे द्विजः

પ્રબળ ભાગ્યબાધાઓથી દબાયેલો તે ત્યારે બ્રાહ્મણ થયો. તે દ્વિજને ગર્ભગણના મુજબ આઠમા વર્ષે પિતાએ ઉપનયન કરીને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરાવ્યું.

Verse 68

वर्तमानः पितुर्गेहे स्वाचाराभ्यासतत्परः । गच्छन्कदाचिद्गहने गृहीतो ब्रह्मरक्षसा

પિતાના ઘરમાં રહી તે સદાચારના અભ્યાસમાં તત્પર હતો. એક વખત ઘન વનમાં જતા તે બ્રહ્મરાક્ષસ દ્વારા પકડાયો.

Verse 69

रुदन्भ्रमन्स्खल न्मूढः प्रहसन्विलपन्नसौ । शश्वद्धाहेति च वदन्वैदिकं कर्म सोऽत्यजत्

તે રડતો ભટકતો, લથડતો મૂઢ થયો—ક્યારેક હસતો, ક્યારેક વિલાપ કરતો; સતત ‘બાળો! બાળો!’ કહેતો તે વૈદિક કર્મોનો ત્યાગ કરી બેઠો.

Verse 70

दृष्ट्वा सुतं तथाभूतं पिता दुःखेन पीडितः । सुतमादाय च स्नेहा दगस्त्यं शरणं ययौ

પુત્રને એવી ભયંકર સ્થિતિમાં જોઈ પિતા દુઃખથી પીડિત થયો. સ્નેહપૂર્વક પુત્રને લઈને શરણ માટે અગસ્ત્ય મુનિ પાસે ગયો.

Verse 71

भक्त्या मुनिं प्रणम्यासौ पिता तस्य सुतस्य वै । तस्मै निवेदयामास स्वपुत्रस्य विचेष्टितम्

ભક્તિપૂર્વક તે પિતાએ મુનિને પ્રણામ કર્યો અને પોતાના પુત્રના અજીબ તથા દુઃખદ વર્તનનો વર્ણન તેમને નિવેદન કર્યું.

Verse 72

अब्रवीच्च तदा विप्रः कुम्भजं मुनिपुंगवम् । एष मे तनयो ब्रह्मन्गृहीतो ब्रह्मरक्षसा

ત્યારે તે વિપ્રે મુનિપુંગવ કુંભજને કહ્યું—“હે બ્રહ્મન, મારો આ પુત્ર બ્રહ્મરાક્ષસ દ્વારા પકડાયો છે.”

Verse 73

सुखं न भजते ब्रह्मन्रक्ष तं करुणादृशा । नास्ति मे तनयोऽ प्यन्यः पितॄणामृणमुक्तये

“હે બ્રહ્મન, તેને સુખ મળતું નથી; કરુણાદૃષ્ટિથી તેની રક્ષા કરો. પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થવા માટે મારો બીજો પુત્ર પણ નથી.”

Verse 74

अस्य पीडाविनाशार्थमुपायं ब्रूहि कुम्भज । त्वत्समस्त्रिषु लोकेषु तपःशीलो न विद्यते

“હે કુંભજ, આ પીડાનો નાશ કરવાના ઉપાય કહો. ત્રણે લોકમાં તપ અને શીલમાં તમારા સમાન કોઈ નથી.”

Verse 75

अग्रणीः शिवभक्तानामुक्तस्त्वं हि महर्षिभिः । त्वां विनास्य परित्राणं न मेपुत्रस्य विद्यते

મહર્ષિઓએ તમને શિવભક્તોમાં અગ્રણી કહ્યા છે. તમારા વિના મારા પુત્રનું કોઈ રક્ષણ નથી.

Verse 76

पित्रे कृपां कुरुष्व त्वं दयाशीला हि साधवः । श्रीसूत उवाच । एवमुक्तस्तदा तेन कुम्भजो ध्यानमास्थितः

પિતાપ્રતિ કૃપા કરો; કારણ કે સાધુઓ સ્વભાવથી દયાશીલ હોય છે. શ્રીસૂત બોલ્યા—એવું કહેવાતાં કુંભજ (અગસ્ત્ય) ધ્યાનમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 77

ध्यात्वा तु सुचिरं कालमब्रवीद्ब्राह्मणं ततः । अगस्त्य उवाच । पूर्वजन्मनि ते पुत्रो ब्राह्मणोऽयं महामते

ઘણો સમય ધ્યાન કરીને તેમણે તે બ્રાહ્મણને કહ્યું. અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે મહામતે, પૂર્વજન્મમાં તારો આ પુત્ર બ્રાહ્મણ હતો.

Verse 78

सुमतिर्नाम विप्रोऽयं मतिं शूद्राय वै ददौ । कर्माणि वैदिकान्येष सर्वाण्युपदि देश वै

આ બ્રાહ્મણનું નામ સુમતિ હતું. તેણે એક શૂદ્રને વિદ્યા આપી અને સર્વ વૈદિક કર્મોનું પણ ઉપદેશ કર્યું.

Verse 79

अतोऽयं नरकान्भुक्त्वा कल्पकोटिसहस्रकम् । जातो भुवि तदंतेषु स्थावरादिषु योनिषु

આ કારણે તેણે હજારો કરોડ કલ્પો સુધી નરકો ભોગવ્યા; અને ત્યાર પછી અંતે પૃથ્વી પર સ્થાવર આદિ યોનિઓમાં જન્મ લીધો.

Verse 80

इदानीं ब्राह्मणो जातः कर्मशेषेण ते सुतः । यमेन प्रेषितेनात्र गृहीतो ब्रह्मरक्षसा

હવે તારો પુત્ર પૂર્વકર્મના શેષફળથી બ્રાહ્મણરૂપે જન્મ્યો છે; છતાં અહીં યમ દ્વારા પ્રેરિત બ્રહ્મરાક્ષસે તેને પકડી લીધો છે।

Verse 81

क्रूरेण पातकेनाद्धा पूवजन्मकृतेन वै । उपायं ते प्रवक्ष्यामि ब्रह्मरक्षोविनाशने

નિશ્ચયે પૂર્વજન્મમાં કરેલા ક્રૂર પાપના કારણે જ આ થયું છે; બ્રહ્મરાક્ષસના વિનાશનો ઉપાય હું તને કહું છું।

Verse 82

शृणुष्व श्रद्धया युक्तः समाधाय च मानसम् । दक्षिणांभोनिधौ विप्र सेतुरूपो महागिरिः

શ્રદ્ધાથી સાંભળ અને મનને એકાગ્ર કર; હે વિપ્ર, દક્ષિણ સમુદ્રમાં સેતુરূপ એક મહાન પર્વત સ્થિત છે।

Verse 83

वर्तते दैवतैः सेव्यः पावनो गन्धमादनः । तस्योपरि महातीर्थं नाम्ना पापविनाशनम्

દેવતાઓ દ્વારા સેવિત તે પાવન ગંધમાદન સ્થિત છે; તેના ઉપર ‘પાપવિનાશન’ નામનું મહાતીર્થ છે।

Verse 84

अस्ति पुण्यं प्रसिद्धं च महापातकनाशनम् । भूतप्रेतपिशाचानां वेतालब्रह्म रक्षसाम्

તે તીર્થ પુણ્યમય અને પ્રસિદ્ધ છે, મહાપાતકોનો નાશક છે; તેમજ ભૂત, પ્રેત, પિશાચ, વેતાલ અને બ્રહ્મરાક્ષસોને પણ દૂર કરે છે।

Verse 85

महतां चैव रोगाणां तीर्थं तन्नाशकं स्मृतम् । सुतमादाय गच्छ त्वं तत्तीर्थं सेतुमध्यगम्

તે તીર્થ મહાન રોગોનો પણ નાશ કરનાર તરીકે સ્મરિત છે. પુત્રને સાથે લઈને સેતુ પ્રદેશના મધ્યમાં આવેલા તે પવિત્ર તીર્થમાં જા।

Verse 86

प्रयतः स्नापय सुतं तीर्थे पापविनाशने । स्नानेन त्रिदिनं तत्र ब्रह्मरक्षो विनश्यति

નિયમપૂર્વક પાપવિનાશન-તીર્થમાં પુત્રને સ્નાન કરાવ. ત્યાં ત્રણ દિવસ સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મરાક્ષસ નષ્ટ થાય છે।

Verse 87

नैवोपायांतरं तस्य विनाशे विद्यते भुवि । तस्माच्छीघ्रं प्रयाहि त्वं रामसेतुं विमुक्तिदम्

તેના વિનાશ માટે પૃથ્વી પર બીજો કોઈ ઉપાય નથી. તેથી ત્વરાથી મુક્તિદાયક રામસેતુમાં જા।

Verse 88

तत्र पापविनाशाख्यतीर्थे स्नापय ते सुतम् । मा विलंबं कुरुष्वात्र त्वरया याहि वै द्विज

ત્યાં પાપવિનાશન નામના તીર્થમાં તારા પુત્રને સ્નાન કરાવ. અહીં વિલંબ ન કર—ત્વરાથી જા, હે દ્વિજ।

Verse 89

इत्युक्तः स द्विजोऽगस्त्यं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । अनुज्ञातश्च तेनासौ प्रययौ गंधमादनम्

આ રીતે કહ્યા પછી તે બ્રાહ્મણે ધરતી પર દંડવત્ પડી અગસ્ત્યને પ્રણામ કર્યો. તેમની અનુમતિ મેળવી તે ગંધમાદન તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 91

सस्नौ स्वयं च विप्रेंद्राः पिता पापविनाशने । अथ तस्य सुतस्तत्र विमुक्तो ब्रह्मरक्षसा

ત્યારે તે વિપ્રેન્દ્ર પિતાએ સ્વયં પાપવિનાશન તીર્થમાં સ્નાન કર્યું. એ જ સ્થળે તેના પુત્રને બ્રહ્મરાક્ષસની પીડાથી મુક્તિ મળી.

Verse 92

समजायत नीरोगः स्वस्थः सुन्दररूपधृक् । सर्वसंपत्समृद्धोऽसौ भुक्त्वा भोगाननेकशः

તે નિરોગી થયો, સંપૂર્ણ સ્વસ્થ અને સુંદર રૂપધારી બન્યો. સર્વ સંપત્તિથી સમૃદ્ધ થઈ તેણે અનેક પ્રકારના ભોગો ભોગવ્યા.

Verse 93

देहांते प्रययौ मुक्तिं स्नानात्पापविनाशने । पितापि तत्र स्नानेन देहांते मुक्तिमाप्तवान्

જીવનના અંતે પાપવિનાશનમાં સ્નાનના પ્રભાવથી તેણે મુક્તિ મેળવી. તેના પિતાએ પણ ત્યાં સ્નાન કરીને દેહાંતમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 94

तेनोपदिष्टो यः शूद्रः स भुक्त्वा नरकान्क्रमात् । अनेकासु जनित्वा च कुत्सितास्वपियोनिषु

તેના ઉપદેશથી શિક્ષિત એક શૂદ્ર ક્રમશઃ નરકો ભોગવી, અનેક વખત નિંદિત યોનિઓમાં પણ જન્મ્યો.

Verse 95

गृध्रजन्मा भवत्पश्चाद्गंधमादनपर्वते । स कदाचिज्जलं पातुं तीर्थे पापविनाशने

પછી ગંધમાદન પર્વત પર તે ગીધ યોનિમાં જન્મ્યો. એક વખત પાપવિનાશન તીર્થમાં પાણી પીવા આવ્યો.

Verse 96

समागतः पपौ तोयं सिषिचे चात्मनस्तनुम् । तदैव दिव्यदेहः सन्सर्वाभरणभूषितः

ત્યાં આવી તેણે તીર્થજળ પાન કર્યું અને પોતાના દેહ પર છાંટ્યું. તે જ ક્ષણે તે સર્વ આભૂષણોથી વિભૂષિત દિવ્ય દેહ ધારણ કરી ગયો.

Verse 97

दिव्यमाल्यांबरधरो रक्तचंदनरूषितः । दिव्यं विमानमारुह्य शोभितश्छत्रचामरैः

દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રો ધારણ કરી, રક્તચંદનથી લિપ્ત થઈ, તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કર્યો; જે છત્ર અને ચામરોથી શોભિત હતું.

Verse 98

उत्तमस्त्रीपरिवृतः प्रययावमरालयम्

ઉત્તમ અપ્સરાઓથી પરિઘેરાયેલો તે અમરલોકના દેવાલય તરફ પ્રસ્થાન કરી ગયો.

Verse 99

श्रीसूत उवाच । एवं प्रभावमेतद्वै तीर्थं पापविनाशनम् । स्वर्गदं मोक्षदं पुण्यं प्रायश्चित्तकरं तथा । ब्रह्मविष्णुमहे शानैः सेवितं सुरसेवितम्

શ્રીસૂત બોલ્યા—આ પાપવિનાશન તીર્થનો એવો જ પ્રભાવ છે; તે સ્વર્ગદાયક, મોક્ષદાયક, પરમ પુણ્યપ્રદ અને પ્રાયશ્ચિત્ત કરાવનાર પણ છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ દ્વારા સેવિત તથા દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત છે.

Verse 101

इत्थं रहस्यं कथितं मुनींद्रास्तद्वैभवं पापविनाशनस्य । यत्राभिषेकात्सहसा विमुक्तौ द्विजश्च शूद्रश्च विनिंद्यकृत्यौ

હે મુનીન્દ્રો, આ રીતે પાપવિનાશનનું રહસ્ય અને વૈભવ જણાવાયું; જ્યાં માત્ર અભિષેક-સ્નાનથી જ, નિંદ્ય કર્મ કરેલા હોવા છતાં, બ્રાહ્મણ અને શૂદ્ર બંને સહસા મુક્ત થાય છે.