Adhyaya 49

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि रामनाथस्य शूलिनः । स्तोत्राध्यायं महापुण्यं शृणुत श्रद्धया द्विजाः

શ્રીસૂત બોલ્યા—હવે હું શૂલધારી રામનાથના સ્તોત્રોનો મહાપુણ્ય અધ્યાય વર્ણવીશ. હે દ્વિજોઃ શ્રદ્ધાથી સાંભળો.

Verse 2

रामः प्रतिष्ठिते लिंगे तुष्टाव परमेश्वरम् । लक्ष्मणो जानकी सीता सुग्रीवाद्याः कपीश्वराः

લિંગ પ્રતિષ્ઠિત થયા પછી રામે પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરી. ત્યાં લક્ષ્મણ, જાનકી સીતા તથા સુગ્રીવ આદિ કપિેશ્વરો હાજર હતા.

Verse 3

ब्रह्मप्रभृतयो देवाः कुम्भजाद्या महर्षयः । अस्तुवन्भक्तिसंयुक्ताः प्रत्येकं राघवेश्वरम्

બ્રહ્મા વગેરે દેવો તથા કુંભજ (અગસ્ત્ય) આદિ મહર્ષિઓ ભક્તિસહિત ક્રમશઃ પ્રત્યેકે રાઘવેશ્વરની સ્તુતિ કરી।

Verse 4

तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्येण शृणुतादरपूर्वकम् । एतच्छ्रवणमात्रेण मुक्तः स्या न्मानवो द्विजाः

હું તેને ક્રમશઃ કહું છું; તમે આદરપૂર્વક સાંભળો। હે દ્વિજોએ, માત્ર આનું શ્રવણ કરવાથી પણ મનુષ્ય મુક્તિ પામી શકે છે।

Verse 5

श्रीराम उवाच । नमो महात्मने तुभ्यं महामायाय शूलिने । स्वपदांबुजभक्तार्तिहारिणे सर्प हारिणे

શ્રીરામ બોલ્યા—હે મહાત્મન, તમને નમસ્કાર; હે મહામાયાના સ્વામી, ત્રિશૂલધારી, તમને નમસ્કાર। જે પોતાના પદકમળના ભક્તોની આર્તિ હરે છે અને સર્પને હારરૂપે ધારણ કરે છે, તેને નમસ્કાર।

Verse 6

नमो देवाधिदेवाय रामनाथाय साक्षिणे । नमो वेदांतवेद्याय योगिनां तत्त्वदायिने

દેવાધિદેવ, રામનાથ, અંતઃસાક્ષી પ્રભુને નમસ્કાર। વેદાંતથી જ્ઞેય, યોગીઓને તત્ત્વ આપનારને નમસ્કાર।

Verse 7

सर्वदानंदपूर्णाय विश्वनाथाय शंभवे । नमो भक्तभयच्छेदहेतुपादाब्जरेणवे

સર્વદા આનંદથી પરિપૂર્ણ વિશ્વનાથ શંભુને નમસ્કાર। ભક્તોના ભયને છેદનાર એવા તેમના પદકમળની રજને નમસ્કાર।

Verse 8

नमस्तेऽखिलनाथाय नमः साक्षात्परात्मने । नमस्तेऽद्भुतवीर्याय महापातकनाशिने

હે અખિલનાથ! તમને નમસ્કાર; સાક્ષાત્ પરમાત્માને નમસ્કાર. અદ્ભુત વીర్యવાળા, મહાપાતકનાશક તમને નમસ્કાર.

Verse 9

कालकालाय कालाय कालातीताय ते नमः । नमोऽविद्यानिहंत्रे ते नमः पापहराय च

મૃત્યુના પણ મૃત્યુ, સ્વયં કાળ અને કાળાતીત તમને નમસ્કાર. અવિદ્યાનાશક તમને નમસ્કાર; પાપહર પણ તમને નમસ્કાર.

Verse 10

नमः संसारतप्तानां तापनाशैकहेतवे । नमो मद्ब्रह्महत्याविनाशिने च विषाशिने

સંસારથી તપ્ત થયેલાં જનનો તાપ શમાવવાનો એકમાત્ર હેતુ તમને નમસ્કાર. મારી બ્રહ્મહત્યાસમ પાપનો પણ વિનાશ કરનાર, વિષપાન કરનારને નમસ્કાર.

Verse 11

नमस्ते पार्वतीनाथ कैलासनिलयाव्यय । गंगाधर विरूपाक्ष मां रक्ष सकलापदः

હે પાર્વતીનાથ, કૈલાસનિવાસી અવિનાશી! તમને નમસ્કાર. હે ગંગાધર, હે વિરূপાક્ષ! મને સર્વ આપદાઓથી રક્ષા કરો.

Verse 12

तुभ्यं पिनाकहस्ताय नमो मदनहारिणे । भूयोभूयो नमस्तुभ्यं सर्वावस्थासु सर्वदा

પિનાક હાથમાં ધરનારને નમસ્કાર; મદનહારિણે નમસ્કાર. વારંવાર તમને નમસ્કાર—સર્વદા, સર્વ અવસ્થામાં.

Verse 13

लक्ष्मण उवाच । नमस्ते रामनाथाय त्रिपुरघ्नाय शंभवे । पार्वतीजीवितेशाय गणेशस्कन्दसूनवे

લક્ષ્મણે કહ્યું— હે રામનાથ, ત્રિપુરઘ્ન શંભુ, તમને નમસ્કાર. પાર્વતીના પ્રાણેશ્વર, ગણેશ અને સ્કંદના પિતા, તમને પ્રણામ.

Verse 14

नमस्ते सूर्यचद्राग्निलोचनाय कपर्दिने । नमः शिवाय सोमाय मार्कंडेय भयच्छिदे

જેનાં નેત્ર સૂર્ય-ચંદ્ર-અગ્નિ છે, એવા જટાધારી પ્રભુને નમસ્કાર. હે શિવ, હે સોમ, માર્કંડેયનો ભય કાપનાર, તમને પ્રણામ.

Verse 15

नमः सर्वप्रपंचस्य सृष्टिस्थित्यंतहेतवे । नम उग्राय भीमाय महादेवाय साक्षिणे

સમગ્ર પ્રપંચની સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયનું કારણ, તમને નમસ્કાર. હે ઉગ્ર, હે ભીમ, સાક્ષીસ્વરૂપ મહાદેવ, તમને પ્રણામ.

Verse 16

सर्वज्ञाय वरेण्याय वरदाय वराय ते । श्रीकण्ठाय नमस्तुभ्यं पंचपातकभेदिने

હે સર્વજ્ઞ, વરેણ્ય, વરદાતા, પરમ શ્રેષ્ઠ, તમને નમસ્કાર. હે શ્રીકંઠ, પંચ મહાપાતકોનો નાશ કરનાર, તમને પ્રણામ.

Verse 17

नमस्तेऽस्तु परानंदसत्यविज्ञानरूपिणे । नमस्ते भवरोगघ्न स्नायूनां पतये नमः

પરમાનંદ, સત્ય અને વિજ્ઞાનસ્વરૂપ, તમને નમસ્કાર. હે ભવરોગનાશક, સ્નાયુઓના સ્વામી, તમને પ્રણામ.

Verse 18

पतये तस्कराणां ते वनानां पतये नमः । गणानां पतये तुभ्यं विश्वरूपायसाक्षिणे

ચોરોના પણ સ્વામી તમને નમસ્કાર; વનોના સ્વામી તમને નમસ્કાર. ગણોના સ્વામી, વિશ્વરૂપ સાક્ષી તમને પ્રણામ.

Verse 19

कर्मणा प्रेरितः शम्भो जनिष्ये यत्रयत्र तु । तत्रतत्र पदद्वंद्वे भवतो भक्तिरस्तु मे

હે શંભો, કર્મથી પ્રેરિત થઈ હું જ્યાં જ્યાં જન્મ લઉં, ત્યાં ત્યાં તમારા પાદયુગલમાં મારી ભક્તિ અવિરત રહે.

Verse 20

असन्मार्गे रतिर्मा भूद्भवतः कृपया मम । वैदिकाचारमार्गे च रतिः स्याद्भवते नमः

તમારી કૃપાથી મારું મન કુમાર્ગમાં ન રમે. વૈદિક આચારના માર્ગમાં જ મારી રતિ રહે—તમને નમસ્કાર.

Verse 21

सीतोवाच । परमकारण शंकर धूर्जटे गिरिसुतास्तनकुंकुमशोभित । मम पतौ परिदेहि मतिं सदा न विषमां परपूरुषगोचराम्

સીતા બોલ્યાં—હે પરમકારણ શંકર, હે ધૂર્જટિ, ગિરિસુતાના સ્તનકુંકુમથી શોભિત! મારી મતિ સદા મારા પતિમાં જ સ્થિર કરો; તે કદી વક્ર થઈ પરપુરુષ તરફ ન વળે.

Verse 22

गंगाधर विरूपाक्ष नीललोहित शंकर । रामनाथ नमस्तुभ्यं रक्ष मा करुणाकर

હે ગંગાધર, હે વિરূপાક્ષ, હે નીલલોહિત શંકર! હે રામનાથ, તમને નમસ્કાર; કરુણાકર, મારી રક્ષા કરો.

Verse 23

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते करुणालय । नमस्ते भवभीतानां भवभीतिविमर्दन

હે દેવોના દેવેશ! તમને નમસ્કાર; હે કરુણાલય! તમને નમસ્કાર. સંસારથી ભયભીત જનનો ભય મર્દન કરનાર! તમને નમસ્કાર.

Verse 24

नाथ त्वदीयचरणांबुजचिंतनेन निर्द्धूय भास्करसुताद्भयमाशु शम्भो । नित्यत्वमाशु गतवान्स मृकंडुपुत्रः किं वा न सिध्यति तवाश्रयणात्परेश

હે નાથ, હે શંભો! તમારા ચરણકમળનું ચિંતન કરવાથી ભાસ્કરસુત યમનો ભય તત્કાળ દૂર થાય છે. મૃકંડુપુત્ર માર્કંડેયે પણ શીઘ્ર અમરત્વ મેળવ્યું; હે પરેશ! તમારી શરણાગતિથી શું અસિદ્ધ રહી શકે?

Verse 25

परेशपरमानंद शरणागतपालक । पातिव्रत्यं मम सदा देहि तुभ्यं नमोनमः

હે પરેશ, પરમાનંદસ્વરૂપ, શરણાગતપાલક! મને સદા પાતિવ્રત્ય—અડગ પતિવ્રતા-ધર્મ—અર્પણ કરો. તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 26

हनूमानुवाच । देवदेव जगन्नाथ रामनाथ कृपानिधे । त्वत्पादांभोरुहगता निश्चला भक्तिरस्तु मे

હનુમાન બોલ્યા: હે દેવદેવ, જગન્નાથ, રામનાથ, કૃપાનિધિ! મારી ભક્તિ તમારા ચરણકમળોમાં સ્થિર રહી અચળ રહે.

Verse 27

यं विना न जगत्सत्ता तद्भानमपि नो भवेत् । नमः सद्भानरूपाय रामनाथाय शंभवे

જેનાં વિના જગતનું અસ્તિત્વ નથી, અને તેનું તેજ પણ નથી—સત્ અને ભાનસ્વરૂપ શંભુ રામનાથને નમસ્કાર.

Verse 28

अंगद उवाच । यस्य भासा जगद्भानं यत्प्रकाशं विना जगत् । न भासते नमस्तस्मै रामनाथाय शंभवे

અંગદ બોલ્યો— જેના તેજથી જગત પ્રકાશે છે અને જેના પ્રકાશ વિના જગત પ્રકાશતું નથી; તે રામનાથ શંભુને નમસ્કાર.

Verse 29

जांबुवानुवाच । सर्वानंदो यदानंदो भासते परमार्थतः । नमो रामेश्वरायास्मै परमानंदरूपिणे

જાંબવાન બોલ્યો— જે આનંદ સર્વનો આનંદ છે અને પરમાર્થરૂપે પ્રકાશે છે; તે પરમાનંદરૂપ રામેશ્વરને નમસ્કાર.

Verse 30

नील उवाच । यद्देशकालदिग्भेदैरभिन्नं सर्वदा द्वयम् । तस्मै रामेश्वरायास्मै नमोऽभिन्नस्व रूपिणे

નીલ બોલ્યો— દેશ, કાળ અને દિશાના ભેદોથી જે કદી વિભક્ત થતો નથી, સદા અદ્વય છે; તે અભિન્નસ્વરૂપ રામેશ્વરને નમસ્કાર.

Verse 31

नल उवाच । ब्रह्मविष्णुमहेशाना यदविद्याविजृंभिताः । नमोऽविद्याविहीनाय तस्मै रामेश्वराय ते

નલ બોલ્યો— જેમના કારણે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પણ અવિદ્યાના વિસ્તારે પ્રગટ થાય છે; હે અવિદ્યાવિહીન રામેશ્વર, તમને નમસ્કાર.

Verse 32

कुमुद उवाच । यस्त्वरूपापरिज्ञानात्प्रधानं कारणत्वतः । कल्पितं कारणायास्मै रामनाथाय शंभवे

કુમુદ બોલ્યો— તમારા અરૂપ તત્ત્વનું જ્ઞાન ન હોય ત્યારે ‘પ્રધાન’ને કારણરૂપે કલ્પવામાં આવે છે; તે સત્યકારણ રામનાથ શંભુને નમસ્કાર.

Verse 33

पनस उवाच । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादियदविद्याविजृंभितम् । जाग्रदादिविहीनाय नमोऽस्मै ज्ञानरूपिणे

પનસ બોલ્યો—જાગ્રત્, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ વગેરે અવસ્થાઓ અવિદ્યાનો જ વિસ્તાર છે. જે આ બધાથી રહિત, શુદ્ધ જ્ઞાનસ્વરૂપ છે—તેમને મારું નમસ્કાર.

Verse 34

गज उवाच । यत्स्वरूपापरिज्ञानात्कार्याणां परमा णवः । कल्पिताः कारणत्वेन तार्किकापसदैर्वृथा

ગજ બોલ્યો—તમારા સ્વરૂપનું યથાર્થ જ્ઞાન ન હોવાથી, કાર્યોના ‘પરમાણુઓ’ને જ કારણ માની તર્કિકોમાં અધમ લોકો વ્યર્થ કલ્પના કરે છે.

Verse 35

तमहं परमानंदं रामनाथं महेश्वरम् । आत्मरूपतया नित्यमुपासे सर्वसाक्षिणम्

હું પરમાનંદસ્વરૂપ મહેશ્વર રામનાથની નિત્ય ઉપાસના કરું છું; તેઓ આત્મસ્વરૂપે સ્થિત, સર્વના સાક્ષી છે.

Verse 36

गवाक्ष उवाच । अज्ञानपाशबद्धानां पशूनां पाशमोचकम् । रामेश्वरं शिवं शांतमुपैमि शरणं सदा

ગવાક્ષ બોલ્યો—અજ્ઞાનરૂપ પાશથી બંધાયેલા જીવોના બંધનમોચક, શાંત શિવ રામેશ્વરની હું સદા શરણ લઉં છું.

Verse 37

गवय उवाच । साध्वस्तजगदाधारं चंद्रचूडमुमापतिम् । रामनाथं शिवं वन्दे संसारामयभेषजम्

ગવય બોલ્યો—હું શિવ રામનાથને વંદન કરું છું; તેઓ જગતના આધાર, ચંદ્રચૂડ, ઉમાપતિ, અને સંસારરોગના ઔષધ છે.

Verse 38

शरभ उवाच । अंतःकरणमात्मेति यदज्ञानाद्विमोहितैः । भण्यते रमनाथं तमात्मानं प्रणमाम्यहम्

શરભે કહ્યું—અજ્ઞાનથી મોહિત કેટલાક લોકો અંતઃકરણને જ આત્મા કહે છે. હું તે પરમાર્થ આત્મા રામનાથને પ્રણામ કરું છું.

Verse 39

गन्धमादन उवाच । रामनाथमुमानाथं गणनाथं च त्र्यंबकम् । सर्वपातकशुद्ध्यर्थमुपासे जगदीश्वरम्

ગંધમાદને કહ્યું—રામનાથ, ઉમાનાથ, ગણનાથ અને ત્ર્યંબક એવા જગદીશ્વરની હું ઉપાસના કરું છું, સર્વ પાપોના શુદ્ધિકારણ માટે.

Verse 40

सुग्रीव उवाच । संसारांभोधि मध्ये मां जन्ममृत्युजले भये । पुत्रदारधनक्षेत्रवीचिमालासमाकुले

સુગ્રીવે કહ્યું—સંસાર-સમુદ્રના મધ્યમાં હું જન્મ-મૃત્યુના જળમાં ભયભીત છું; પુત્ર, દારા, ધન અને ક્ષેત્રની તરંગમાળાઓથી વ્યાકુળ છું.

Verse 41

मज्जद्ब्रह्मांडखंडे च पतितं नाप्तपारकम् । क्रोशंतमवशं दीनं विषयव्या लकातरम्

આ વિશાળ બ્રહ્માંડના એક ખંડમાં ડૂબતો હું પડી ગયો છું; પાર થવાનો કોઈ ઉપાય મળ્યો નથી. નિરાધાર અને દીન બની હું રડું છું—વિષયરૂપ સર્પોથી ભયાતુર.

Verse 42

व्याधिनक्रसमुद्विग्नं तापत्रयझषार्तिदम् । मां रक्ष गिरिजानाथ रामनाथ नमोऽस्तु ते

રોગરૂપ મગરોથી વ્યાકુળ અને ત્રિતાપરૂપ માછલીઓથી પીડિત મને રક્ષા કરો. હે ગિરિજાનાથ, હે રામનાથ, તમને નમસ્કાર.

Verse 43

विभीषण उवाच । संसारवनमध्ये मां विनष्टनिजमार्गके । व्याधिचौरे क्रोधसिंहे जन्मव्याघ्रे लयोरगे

વિભીષણ બોલ્યો—સંસારરૂપી વનમાં હું પોતાનો માર્ગ ગુમાવી બેઠો છું. ત્યાં વ્યાધિ નામનો ચોર મને લૂંટે છે, ક્રોધ સિંહની જેમ ઊભો રહે છે, જન્મ વાઘની જેમ ભય પેદા કરે છે અને લય સર્પની જેમ વળાંકો મારીને ઘેરી લે છે।

Verse 44

बाल्ययौवनवार्धक्यमहाभीमांधकूपके । क्रोधेर्ष्या लोभवह्नौ च विषयक्रूरपर्वते

બાળપણ, યુવન અને વૃદ્ધાવસ્થાના મહાભયંકર અંધકૂવામાં; ક્રોધ, ઈર્ષ્યા અને લોભની અગ્નિઓમાં; તથા વિષયોના ક્રૂર પર્વત પર—હું ફસાઈ ગયો છું।

Verse 45

त्रासभूकंटकाढ्ये च सीदंतमधुनांधकम् । शोभनां पदवीं शंभो नय रामेश्वराधुना

ભયના કાંટાઓથી ભરેલી આ ભૂમિમાં હું હવે અંધકારમાં ડૂબી રહ્યો છું. હે શંભુ, મને તરત જ શુભ માર્ગે દોરી જા—હમણાં જ રામેશ્વર સુધી લઈ જા।

Verse 46

सर्वे वानरा ऊचुः । निंद्यानिंद्येषु सर्वत्र जनित्वा योनिषु प्रभो । कुंभीपाकादिनरके पतित्वा च पुनस्तथा

બધા વાનરો બોલ્યા—હે પ્રભુ, નિંદ્ય અને અનિંદ્ય એવી સર્વ યોનિઓમાં સર્વત્ર જન્મ લઈને, અને કુંભીપાક વગેરે નરકોમાં પડીને, અમે આ રીતે વારંવાર ભટકીએ છીએ।

Verse 47

जनित्वा च पुनर्योनौ कर्मशेषेण कुत्सिते । संसारे पतितानस्मान्रामनाथ दयानिधे

કર્મશેષના કારણે નિંદિત યોનિમાં ફરી જન્મ લઈને અમે સંસારમાં પડી ગયા છીએ. હે રામનાથ, દયાનિધિ, અમ પર કૃપા કર।

Verse 48

अनाथान्विवशान्दीनान्क्रोशतः पाहि शंकर । नमस्तेस्तु दयासिंधो रामनाथ महेश्वर

હે શંકર! અમે અનાથ, વિવશ અને દીન છીએ; આર્તપણે પોકારીએ છીએ—અમારી રક્ષા કરો. હે દયા-સિંધુ, હે રામનાથ, હે મહેશ્વર—તમને નમસ્કાર.

Verse 49

ब्रह्मोवाच । नमस्ते लोकनाथाय रामनाथाय शंभवे । प्रसीद मम सर्वेश मदविद्यां विनाशय

બ્રહ્મા બોલ્યા: હે લોકનાથ, હે રામનાથ, હે શંભુ—તમને નમસ્કાર. હે સર્વેશ! પ્રસન્ન થઈ મારી અવિદ્યા નાશ કરો.

Verse 50

इंद्र उवाच । यस्य शक्तिरुमा देवी जगन्माता त्रयीमयी । तमहं शंकरं वंदे रामनाथमुमापतिम्

ઇન્દ્ર બોલ્યા: જેમની શક્તિ દેવી ઉમા—જગન્માતા, વેદત્રયીમયી—તે શંકર, રામનાથ, ઉમાપતિને હું વંદન કરું છું.

Verse 51

यम उवाच । पुत्रौ गणेश्वरस्कंदौ वृषो यस्य च वाहनम् । तं वै रामेश्वरं सेवे सर्वाज्ञाननिवृत्तये

યમ બોલ્યા: જેમના પુત્રો ગણેશ્વર અને સ્કંદ છે, અને જેમનું વાહન વૃષભ છે—સર્વ અજ્ઞાન નિવૃત્તિ માટે હું તે રામેશ્વરની સેવા કરું છું.

Verse 52

वरुण उवाच । यस्य पूजाप्रभावेन जित मृत्युर्मृकंडुजः । मृत्युंजयमुपासेऽहं रामनाथं हृदा तु तम्

વરুণ બોલ્યા: જેમની પૂજાના પ્રભાવથી મૃકંડુના પુત્રે મૃત્યુને જીત્યું—તે મૃત્યુઞ્જય રામનાથને હું હૃદયથી ઉપાસું છું.

Verse 53

कुबेर उवाच । ईश्वराय लसत्कर्णकुंडलाभरणाय ते । लाक्षारुणशरीराय नमो रामेश्वराय वै

કુબેરે કહ્યું—જેનાં કાનના કુંડળો તેજથી ઝળહળે છે, જેમનું શરીર લાખ જેવી અરুণ કાંતિથી પ્રકાશે છે, તે રામેશ્વર પ્રભુને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 54

आदित्य उवाच । नमस्तेऽस्तु महादेव रामनाथ त्रियंबक । दक्षाध्वरविनाशाय नमस्ते पाहि मां शिव

આદિત્યે કહ્યું—હે મહાદેવ, હે રામનાથ, હે ત્ર્યંબક! તને નમસ્કાર. દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ કરનાર, તને પ્રણામ; હે શિવ, મારી રક્ષા કર.

Verse 55

सोम उवाच । नमस्ते भस्मदिग्धाय शूलिने सर्पमालिने । रामनाथ दयांभोधे स्मशाननिलयाय ते

સોમે કહ્યું—ભસ્મલિપ્ત, શૂલધારી, સર્પમાલાથી શોભિત તને નમસ્કાર. હે રામનાથ, દયાસાગર, શ્મશાનનિવાસી, તને પ્રણામ.

Verse 56

अग्निरुवाच । इन्द्राद्यखिलदिक्पालसंसेवितपदांबुज । रामनाथाय शुद्धाय नमो दिग्वाससे सदा

અગ્નિએ કહ્યું—ઇન્દ્ર વગેરે સર્વ દિક્પાલો જેમના પદ્મચરણોની સેવા કરે છે, તે શુદ્ધ રામનાથને નમસ્કાર; દિગ્વાસ (આકાશવસ્ત્રધારી) પ્રભુને સદા પ્રણામ.

Verse 57

वायुरुवाच । हराय हरिरूपाय व्याघ्रचर्मांबराय च । रामनाथ नमस्तुभ्यं ममाभीष्टप्रदो भव

વાયુએ કહ્યું—હરિરૂપ ધારણ કરનાર હર, વ્યાઘ્રચર્મવસ્ત્રધારી તને નમસ્કાર. હે રામનાથ, તને પ્રણામ; મારા અભીષ્ટ ફળો આપનાર બન.

Verse 58

बृहस्पतिरुवाच । अहंतासाक्षिणे नित्यं प्रत्यगद्वयवस्तुने । रामनाथ ममाज्ञानमाशु नाशय ते नमः

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—અહંકારના નિત્ય સાક્ષી, અંતર્મુખ અદ્વૈત તત્ત્વરૂપને નમસ્કાર. હે રામનાથ, મારું અજ્ઞાન શીઘ્ર નાશ કર—તને નમઃ.

Verse 59

शुक्र उवाच । वंचकानामलभ्याय महामंत्रार्थरूपिणे । नमो द्वैतविहीनाय रामनाथाय शंभवे

શુક્રએ કહ્યું—વંચકોને અલભ્ય, મહામંત્રના અર્થસ્વરૂપને નમસ્કાર. દ્વૈતવિહિન રામનાથ શંભુને નમઃ.

Verse 60

अश्विनावूचतुः । आत्मरूपतया नित्यं योगिनां भासते हृदि । अनन्य भानवेद्याय नमस्ते राघवेश्वर

અશ્વિનીકુમારો બોલ્યા—તમે નિત્ય આત્મસ્વરૂપે યોગીઓના હૃદયમાં પ્રકાશો છો. હે અનન્ય અંતર્જ્યોતિથી જ જ્ઞેય રાઘવેશ્વર, તમને નમસ્કાર.

Verse 61

अगस्त्य उवाच । आदिदेव महादेव विश्वेश्वर शिवाव्यय । रामनाथांबिकानाथ प्रसीद वृष भध्वज

અગસ્ત્યએ કહ્યું—હે આદિદેવ, હે મહાદેવ, હે વિશ્વેશ્વર, અવ્યય શિવ! હે રામનાથ, અંબિકાનાથ, પ્રસન્ન થાઓ—હે વૃષભધ્વજ।

Verse 62

अपराधसहस्रं मे क्षमस्व विधुशेखर । ममाहमिति पुत्रादावहंतां मम मोचय

હે વિધુશેખર, મારા સહસ્ર અપરાધો ક્ષમા કરશો. ‘મારું’ અને ‘હું’—પુત્રાદિથી આરંભ—આ ભાવજન્ય અહંતા પરથી મને મુક્ત કરો.

Verse 63

सुतीक्ष्ण उवाच । क्षेत्राणि रत्नानि धनानि दारा मित्राणि वस्त्राणि गवाश्वपुत्राः । नैवोपकाराय हि रामनाथ मह्यं प्रयच्छ त्वमतो विरक्तिम्

સુતીક્ષ્ણ બોલ્યા—ખેતરો, રત્નો, ધન, પત્ની, મિત્રો, વસ્ત્રો, ગાયો, ઘોડા અને પુત્રો—હે રામનાથ! આમાંથી કશું જ મારા સાચા ઉપકારનું નથી. તેથી આ બધાથી વૈરાગ્ય મને પ્રદાન કરો.

Verse 64

विश्वामित्र उवाच । श्रुतानि शास्त्राण्यपि निष्फलानि त्रय्यप्यधीता विफलैव नूनम् । त्वयीश्वरे चेन्न भवेद्धि भक्तिः श्रीरामनाथे शिव मानुषस्य

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—સાંભળેલા શાસ્ત્રો પણ નિષ્ફળ બને છે; વેદત્રયનું અધ્યયન પણ નિશ્ચયે વ્યર્થ છે, હે શિવ! જો માનવને આપ શ્રીરામનાથ પ્રત્યે ભક્તિ ન થાય.

Verse 65

गालव उवाच । दानानि यज्ञा नियमास्तपांसि गंगादितीर्थेषु निमज्जनानि । रामेश्वरं त्वां न नमंति ये तु व्यर्थानि तेषामिति निश्चयोऽत्र

ગાલવ બોલ્યા—દાન, યજ્ઞ, નિયમ, તપ અને ગંગા વગેરે તીર્થોમાં સ્નાન-નિમજ્જન—જે લોકો તમને, હે રામેશ્વર, નમસ્કાર નથી કરતા, તેમના માટે આ બધું વ્યર્થ છે; અહીં એવો નિશ્ચય છે.

Verse 66

वसिष्ठ उवाच । कृत्वापि पापान्यखिलानि लोकस्त्वामेत्य रामेश्वर भक्तियुक्तः । नमेत चेत्तानि लयं व्रजेयुर्यथांधकारो रवितेजसाऽद्धा

વસિષ્ઠ બોલ્યા—કોઈ મનુષ્યે સર્વ પાપો કર્યા હોય તોય, ભક્તિ સાથે તમારી પાસે આવી, હે રામેશ્વર, તમને નમસ્કાર કરે તો તે પાપો લય પામે છે—જેમ સૂર્યતેજથી અંધકાર નિશ્ચયે નાશ પામે છે.

Verse 67

अत्रिरुवाच । दृष्ट्वा तु रामेश्वरमेकदापि स्पृष्ट्वा नमस्कृत्य भवंतमीशम् । पुनर्न गर्भं स नरः प्रयायात्किं त्वद्वयं ते लभतं स्वरूपम्

અત્રિ બોલ્યા—જે મનુષ્ય એકવાર પણ રામેશ્વરનું દર્શન કરે, (લિંગ/પાવન સાન્નિધ્યને) સ્પર્શ કરે અને તમને, પ્રભુ, નમસ્કાર કરે—તે ફરી ગર્ભમાં પ્રવેશતો નથી. તેમાં આશ્ચર્ય શું? તે આપનું અદ્વૈત સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 68

अंगिरा उवाच । यो रामनाथं मनुजो भवंतमुपेत्य बंधून्प्रणमन्स्मरेत । संतारयेत्तानपि सर्वपापात्किम द्भुतं तस्य कृतार्थतायाम्

અંગિરા બોલ્યા—હે રામનાથ! જે મનુષ્ય તમારી પાસે આવી પ્રણામ કરતાં પોતાના બંધુઓનું સ્મરણ કરે છે, તે તેમને પણ સર્વ પાપોથી પાર ઉતારી દે છે. તેની કૃતાર્થતામાં આશ્ચર્ય શું?

Verse 69

गौतम उवाच । श्रीरामनाथेश्वर गूढमेत्तद्रहस्यभूतं परमं विशोकम् । त्वत्पादमूलं भजतां नृणां ये सेवां प्रकुर्वंति हि तेऽपि धन्याः

ગૌતમ બોલ્યા—હે શ્રીરામનાથેશ્વર! આ ગૂઢ, રહસ્યરૂપ, પરમ અને શોકરહિત ઉપદેશ છે. જે લોકો તમારા પાદમૂળનું ભજન કરે છે અને જે તે ભક્તોની સેવા કરે છે, તેઓ પણ ધન્ય છે.

Verse 70

शतानंद उवाच । वेदांतविज्ञानरहस्यविद्भिर्विज्ञेयमेतद्धि मुमुक्षुभिस्तु । शास्त्राणि सर्वाणि विहाय देव त्वत्सेवनं यद्रघुवीरनाथ

શતાનંદ બોલ્યા—વેદાંત-વિજ્ઞાનના રહસ્યને જાણનારા, ખાસ કરીને મુમુક્ષુઓએ, આ વાત સમજવી. હે દેવ! સર્વ (માત્ર) શાસ્ત્રવિવાદ છોડીને, હે રઘુવીરનાથ! તમારી સેવામાં લાગી જવું જોઈએ.

Verse 71

भृगुरुवाच । रामनाथ तव पादपंकजं द्वंद्वचिंतनविधूतकल्मषः । निर्भयं व्रजति सत्सुखा द्वयं सुप्रभं त्वथ अमोघचिद्धनम्

ભૃગુ બોલ્યા—હે રામનાથ! જે દ્વંદ્વચિંતનથી કલ્મષ ધોઈને તમારા પાદપંકજની શરણ લે છે, તે નિર્ભય બની તમારા સુપ્રભ, અમોઘ ચૈતન્ય-ધન—અદ્વય સત્સુખ—ને પામે છે.

Verse 72

कुत्स उवाच । रामनाथ तव पादसेवनं भोगमोक्षवरदं नृणां सदा । रौरवादिनरकप्रणाशनं कः पुमान्न भजते रसग्रहः

કુત્સ બોલ્યા—હે રામનાથ! તમારા પાદસેવનથી મનુષ્યોને સદા ભોગ અને મોક્ષનું વરદાન મળે છે અને રૌરવ વગેરે નરકોનો નાશ થાય છે. જે તેનો રસ ચાખે, તે કયો પુરુષ ભજન ન કરે?

Verse 73

काश्यप उवाच । रामनाथ तव पादसेविनां किं व्रतैरुत तपोभिरध्वरैः । वेदशास्त्र जपचिन्तया च किं स्वर्गसिन्धुपयसापि किं फलम्

કાશ્યપ બોલ્યા—હે રામનાથ! જે તારા ચરણોની સેવા કરે છે, તેમને વ્રત, તપ અને યજ્ઞોની શું જરૂર? વેદ-શાસ્ત્ર અધ્યયન, જપ અને ધ્યાન-ચિંતનથી પણ શું પ્રયોજન? સ્વર્ગસિંધુના જળથી પણ તેમને વધુ કયું ફળ મળી શકે?

Verse 74

श्रीरामनाथ त्वमागत्य शीघ्रं ममोत्क्रांतिकाले भवान्या च साकम् । मां प्रापय स्वात्मपादारविन्दं विशोकं विमोहं सुखं चित्स्वरूपम्

હે શ્રી રામનાથ! મારા પ્રાણપ્રસ્થાનના સમયે તું શીઘ્ર આવી, ભવાની સાથે આવ. મને તારા સ્વપાદારવિંદ સુધી પહોંચાડ—જ્યાં શોક નથી, મોહ નથી; માત્ર આનંદ છે, શુદ્ધ ચૈતન્યસ્વરૂપ છે.

Verse 75

गन्धर्वा ऊचुः । रामनाथ त्वमस्माकं भजतां भवसागरे । अपारे दुःखकल्लोले न त्वत्तोन्या गतिर्हि नः

ગંધર્વોએ કહ્યું—હે રામનાથ! આ અપાર ભવસાગરમાં, દુઃખની તરંગોથી ઉછળતા સમયે, અમે જે તારો ભજન કરીએ છીએ—તારા સિવાય અમારે બીજી કોઈ ગતિ નથી.

Verse 76

किन्नरा ऊचुः । रामनाथ भवारण्ये व्याधिव्याघ्रभयानके । त्वामंतरेण नास्माकं पदवीदर्शको भवेत्

કિન્નરોએ કહ્યું—હે રામનાથ! આ ભવ-અરણ્યમાં, જ્યાં વ્યાધિરૂપ વાઘનો ભય છે, તારા વિના અમને માર્ગ બતાવનાર કોઈ થઈ શકે નહીં.

Verse 77

यक्षा ऊचुः । रामनाथेंद्रियारातिबाधा नो दुःसहा सदा । तान्विजेतुं सहायस्त्वमस्माकं भव धूर्जटे

યક્ષોએ કહ્યું—હે રામનાથ! ઇન્દ્રિય-શત્રુઓની પીડા અમારે માટે સદા દુઃસહ છે. તેમને જીતવા માટે તું અમારો સહાયક બન, હે ધૂર્જટિ!

Verse 78

नागा ऊचुः । अचिन्त्यमहिमानं त्वा रामनाथ वयं कथम् । स्तोतुमल्पधियः शक्ता भविष्यामोंऽबिकापते

નાગોએ કહ્યું—હે રામનાથ! તમારો મહિમા અચિંત્ય છે. અમે અલ્પબુદ્ધિજન, હે અંબિકાપતિ, તમને કેવી રીતે સ્તુતિ કરી શકીએ?

Verse 79

किंपुरुषा ऊचुः । नानायोनौ च जननं मरणं चाप्यनेकशः । विनाशय तथाऽज्ञानं रामनाथ नमोऽस्तु ते

કિંપુરુષોએ કહ્યું—અਨੇક યોનિઓમાં જન્મ અને વારંવાર મરણ થાય છે. હે રામનાથ! તે અજ્ઞાનનો વિનાશ કરો; તમને નમસ્કાર.

Verse 80

विद्याधरा ऊचुः । अंबिकापतये तुभ्यमसंगाय महात्मने । नमस्ते रामनाथाय प्रसीद वृषभध्वज

વિદ્યાધરોએ કહ્યું—હે અંબિકાપતિ! તમે આસક્તિહીન મહાત્મા છો. હે રામનાથ! તમને નમસ્કાર; હે વૃષભધ્વજ, પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 81

वसव ऊचुः । रामनाथगणेशाय गणवृंदार्चितांघ्रये । गंगाधराय गुह्याय नमस्ते पाहि नः सदा

વસુઓએ કહ્યું—હે રામનાથ ગણેશ! જેમના ચરણો ગણવૃંદ દ્વારા પૂજાય છે; હે ગંગાધર, ગુહ્યરૂપ! તમને નમસ્કાર; અમને સદા રક્ષા કરો.

Verse 82

विश्वेदेवा ऊचुः । ज्ञप्तिमात्रैकनिष्ठानां मुक्तिदाय सुयोगिनाम् । रामनाथाय सांबाय नमोऽस्मान्रक्ष शंकर

વિશ્વેદેવોએ કહ્યું—શુદ્ધ જ્ઞાનમાં એકનિષ્ઠ સયોગીઓને મુક્તિ આપનાર રામનાથ સાંબને નમસ્કાર. હે શંકર! અમને રક્ષા કરો.

Verse 83

मरुत ऊचुः । परतत्त्वाय तत्त्वानां तत्त्वभूताय वस्तुतः । नमस्ते रामनाथाय स्वयंभानाय शंभवे

મરુતોએ કહ્યું— હે રામનાથ! સ્વયંભૂ શંભુ! જે સર્વ તત્ત્વોથી પર પરમ તત્ત્વ છે અને ખરેખર સર્વ તત્ત્વોના સારરૂપ છે, તમને નમસ્કાર।

Verse 84

साध्या ऊचुः । स्वातिरिक्तविहीनाय जगत्सत्ताप्रदायिने । रामेश्वराय देवाय नमोऽविद्या विभेदिने

સાધ્યોએ કહ્યું— જે પોતાના આત્મસ્વરૂપથી ભિન્ન કશું નથી, જે જગતને સત્તા આપે છે, અને જે અવિદ્યાનું છેદન કરે છે— તે દેવ રામેશ્વરને નમસ્કાર।

Verse 85

सर्वे देवा ऊचुः । सच्चिदानंदसंपूर्णं द्वैतवस्तुविवर्जितम् । ब्रह्मात्मानं स्वयंभानमादिमध्यांतवर्जितम्

સર્વ દેવોએ કહ્યું— તમે સચ્ચિદાનંદથી પરિપૂર્ણ, દ્વૈતવસ્તુભાવથી રહિત, બ્રહ્મના આત્મસ્વરૂપ, સ્વયંપ્રકાશ, અને આદિ-મધ્ય-અંતથી રહિત છો।

Verse 86

अविक्रियमसंगं च परिशुद्धं सनातनम् । आकाशादिप्रपंचानां साक्षिभूतं परामृतम्

તમે અવિકારી, અસંગ, પરિશુદ્ધ અને સનાતન છો; આકાશાદિ સમગ્ર પ્રપંચના સાક્ષી અને પરમ અમૃતસ્વરૂપ છો।

Verse 87

प्रमातीतं प्रमाणानामपि बोधप्रदायिनम् । आविर्भावतिरोभाव संकोचरहितं सदा

તમે પ્રમાણોથી પણ પરે છો, છતાં બોધ આપનાર છો; આવિર્ભાવ-તિરોભાવથી થતો સંકોચ સદા રહિત છે।

Verse 88

स्वस्मिन्नध्यस्तरूपस्य प्रपंचस्यास्य साक्षिणम् । निर्लेपं परमानंदं निरस्तसकलक्रियम्

તમે જ તમારા ઉપર અધ્યસ્ત થયેલા આ જગત્-પ્રપંચના સાક્ષી છો—નિર્લેપ, પરમાનંદસ્વરૂપ, અને સર્વ ક્રિયાપ્રવૃત્તિઓ શમિત।

Verse 89

भूमानंदं महात्मानं चिद्रूपं भोगवर्जितम् । रामनाथं वयं सर्वे स्वपातकविशुद्धये

અમે સર્વે આપણા પાપશુદ્ધિ માટે રામનાથને શરણ જઈએ છીએ—જે ભૂમાનંદ, મહાત્મા, ચિદ્રૂપ અને ભોગવર્જિત છે।

Verse 91

रामनाथाय रुद्राय नमः संसारहारिणे । ब्रह्मविष्ण्वादिरूपेण विभिन्नाय स्वमायया

સંસાર હરણ કરનાર રુદ્ર, રામનાથને નમસ્કાર; જે પોતાની માયાથી બ્રહ્મા-વિષ્ણુ આદિ રૂપે ભિન્ન ભિન્ન દેખાય છે।

Verse 92

विभीषणसचिवा ऊचुः । वरदाय वरेण्याय त्रिनेत्राय त्रिशूलिने । योगिध्येयाय नित्याय रामनाथाय ते नमः

વિભીષણના મંત્રીઓ બોલ્યા—વરદ, વરેનીય, ત્રિનેત્ર, ત્રિશૂલધારી, યોગિધ્યેય, નિત્ય રામનાથ! તમને નમસ્કાર।

Verse 93

सूत उवाच । इति रामादिभिः सर्वैः स्तुतो रामेश्वरः शिवः । प्राह सर्वान्समाहूय रामादीन्द्विजसत्तमाः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે રામ આદિ સર્વે દ્વારા સ્તુતિ પામેલા રામેશ્વર શિવે સૌને બોલાવી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, રામ આદિને કહ્યું।

Verse 94

रामराम महाभाग जानकीरमण प्रभो । सौमित्रे जानकि शुभे हे सुग्रीव मुखास्तथा

રામ રામ, હે મહાભાગ પ્રભુ, હે જાનકીરમણ! હે સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)! હે શુભે જાનકી! અને વાણીમાં શ્રેષ્ઠ સુગ્રીવ—સાંભળ।

Verse 95

अन्ये ब्रह्ममुखा यूयं शृणुध्वं सुसमास्थिताः । स्तोत्राध्यायमिमं पुण्यं युष्माभिः कृतमादरात्

અને તમે અન્ય—બ્રહ્મા પ્રભૃતિ દેવશ્રેષ્ઠો—સુસ્થિર થઈ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. આ પુણ્ય સ્તોત્રાધ્યાય તમે ભક્તિપૂર્વક આદરથી રચ્યો છે।

Verse 96

ये पठंति च शृण्वंति श्रावयंति च मानवाः । मदर्चनफलं तेषां भविष्यति न संशयः

જે મનુષ્યો આનું પાઠ કરે, સાંભળે અને બીજાને સંભળાવે—તેમને નિઃસંદેહ મારી અર્ચનાનું ફળ પ્રાપ્ત થશે।

Verse 97

रामचंद्रधनुष्कोटिस्नानपुण्यं च वै भवेत् । वर्षमेकं रामसेतौ वासपुण्यं भविष्यति

નિશ્ચયે ‘રામચંદ્રના ધનુષ્યની કોટિ’ ખાતે સ્નાનનું પુણ્ય મળે છે. અને રામસેતુ પર એક વર્ષ નિવાસ કરવાથી નિવાસ-પુણ્ય અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 98

गन्धमादनमध्यस्थसर्वर्तीर्थाभिमज्जनात् । यत्पुण्यं तद्भवेत्तेन नात्र संशयकारणम्

ગંધમાદનના મધ્યમાં સ્થિત સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનથી જે પુણ્ય થાય છે, તે જ પુણ્ય અહીં પણ તેને પ્રાપ્ત થાય છે; અહીં શંકાનું કોઈ કારણ નથી।

Verse 99

उक्त्वैवं रामनाथोऽपि स्वात्मलिंगे तिरोदधे । स्तोत्राध्यायमिमं पुण्यं नित्यं संकीर्तयन्नरः

આ રીતે કહીને રામનાથ પણ પોતાના જ લિંગમાં અંતર્ધાન થયા. જે મનુષ્ય આ પુણ્ય સ્તોત્રાધ્યાયનું નિત્ય સંકીર્તન કરે છે…

Verse 100

जरामरणनिर्मुक्तो जन्मदुःखविवर्जितः । रामनाथस्य सायुज्यमुक्तिं प्राप्नोत्यसंशयः

તે જરા અને મરણથી મુક્ત, પુનર્જન્મના દુઃખથી રહિત થઈ, નિઃસંદેહ રામનાથના સાયુજ્ય-મોક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે.