Adhyaya 30

Verse 1

श्रीसूत उवाच । विहिताभिषवो मर्त्यः सर्वतीर्थेऽतिपावने । ब्रह्महत्यादिपापघ्नीं धनुष्कोटिं ततो व्रजेत्

શ્રી સૂતે કહ્યું—અતિપાવન સર્વતીર્થમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને મનુષ્યે પછી બ્રહ્મહત્યાદિ પાપોનો નાશ કરનાર ધનુષ્કોટિ તરફ જવું જોઈએ।

Verse 2

यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्तः स्यान्मानवो भुवि । धनुष्कोटिं प्रपश्यंति स्नांति वा कथयंति ये

જેનાં માત્ર સ્મરણથી પૃથ્વી પર માનવ મુક્ત થઈ શકે છે; જે ધનુષ્કોટિનું દર્શન કરે, ત્યાં સ્નાન કરે અથવા તેની મહિમા કહે, તેઓ પણ એ જ ફળ પામે છે।

Verse 3

अष्टाविंशतिभेदांस्ते नरकान्नोपभुंजते । तामिस्रमंधतामिस्रं महारौरवरौरवौ

તેઓ અઠ્ઠાવીસ પ્રકારના નરકોનો ભોગ ભોગવતા નથી—તામિસ્ર, અંધતામિસ્ર, મહારૌરવ અને રૌરવ વગેરે।

Verse 4

कुम्भीपाकं कालसूत्रमसिपत्रवनं तथा । कृमिभक्षोंऽधकूपश्च संदंशं शाल्मली तथा

તેઓ કુંભીપાક, કાલસૂત્ર, અસિપત્રવન; તેમજ કૃમિભક્ષ, અંધકૂપ, સંદંશ અને શાલ્મલી—આ બધાનું દુઃખ પણ ભોગવતા નથી।

Verse 5

सूर्मिर्वैतरणी प्राणरोधो विशसनं तथा । लालाभक्षोऽप्यवीचिश्च सारमेयादनं तथा

તેઓ સૂર્મિ, વૈતરણિ, પ્રાણરોધ અને વિશસન; તેમજ લાલાભક્ષ, અવીચિ અને સારમેયાદન—આ બધાનું ભોગ પણ ભોગવતા નથી।

Verse 6

तथैव वज्रकणकं क्षारकर्दमपातनम् । रक्षोगणाशनं चापि शूलप्रोतं वितोदनम्

તેમ જ વજ્રકણક, ક્ષારકર્દમપાતન, રક્ષોગણાશન તથા શૂલપ્રોત અને વિતોદન—આ પણ નરકો છે.

Verse 7

दंदशूकाशनं चापि पर्यावर्तनसंज्ञितम् । तिरोधानाभिधं विप्रास्तथा सूचीमुखाभिधम्

અને દંદશૂકાશન, પર્યાવર્તન નામે, હે વિપ્રો, તિરોધાન કહેવાતું તથા સૂચીમુખ નામનું નરક પણ છે.

Verse 8

पूयशोणितभक्षं च विषाग्निपरिपीडनम् । अष्टाविंशतिसंख्याकमेवं नरकसंचयम्

અને પૂયશોણિતભક્ષ તથા વિષાગ્નિપરિપીડન છે. આ રીતે નરકોનો સમૂહ અઠ્ઠાવીસ સંખ્યાનો કહેવાયો છે.

Verse 9

न याति मनुजो विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात् । वित्तापत्यकलत्राणां योऽन्येषामपहारकः

હે વિપ્રો, જે મનુષ્ય બીજાના ધન, સંતાન અથવા પત્નીનું અપહરણ કરે છે, તે ધનુષ્કોટિમાં ડૂબકી માત્રથી (દોષથી) મુક્ત થતો નથી.

Verse 10

स कालपाशनिर्बद्धो यमदूतैर्भयानकैः । तामिस्रनरके घोरे पात्यते बहुवत्सरम्

તે કાળપાશથી બંધાયેલો, યમના ભયાનક દૂતો દ્વારા પકડાઈ, ઘોર તામિસ્ર નરકમાં અનેક વર્ષો સુધી ફેંકવામાં આવે છે.

Verse 11

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो निहत्य तु भर्तारं भुंक्ते तस्य धनादिकान्

ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કર્યાથી પણ તે મુક્ત થતી નથી; જે સ્ત્રી પતિને મારી તેના ધનાદિ ભોગવે છે, તેને એ જ નરકમાં પાતાળવામાં આવે છે.

Verse 12

पात्यते सोंऽधतामिस्रे महादुःखसमाकुले । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

તે મહાદુઃખથી ભરેલા અંધતામિસ્ર નરકમાં પાતાળવામાં આવે છે; ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કર્યાથી પણ તે એ જ નરકમાં ફેંકાય છે.

Verse 13

भूतद्रोहेण यो मर्त्यः पुष्णाति स्वकुटुंबकम् । स तानिह विहायाशु रौरवे पात्यते ध्रुवम्

જે મનુષ્ય જીવદ્રોહ કરીને પોતાનું કુટુંબ પોષે છે, તે મૃત્યુ સમયે તેમને અહીં છોડીને, શીઘ્રે નિશ્ચયે રૌરવ નરકમાં પડે છે.

Verse 14

विषोल्बणमहासर्पसंकुले यमपूरुषैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

વિષથી ઉગ્ર થયેલા મહાસર્પો અને યમદૂતો વડે ભરેલા તે સ્થાને—ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કર્યાથી પણ—તેને ત્યાં જ નાંખવામાં આવે છે.

Verse 15

यः स्वदेहंभरो मर्त्यो भार्यापुत्रादिकं विना । स महारौरवे घोरे पात्यते निजमांसभुक्

જે મનુષ્ય માત્ર પોતાના દેહનું જ પોષણ કરે છે અને પત્ની-પુત્રાદિ વિના રહે છે, તે ઘોર મહારૌરવ નરકમાં પાતાળવામાં આવે છે; ત્યાં તેને પોતાનું જ માંસ ભક્ષણ કરવું પડે છે.

Verse 16

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मि न्नासौ निपात्यते । यः पशून्पक्षिणो वापि सप्राणान्निरुणद्धि वै

સેતુમાં ધનુષ્યની ટોચ જેટલું પણ સ્નાન કરે તોય તે ત્યાં પડવાથી બચતો નથી—જે પ્રાણ રહેતાં પશુઓ કે પક્ષીઓને ક્રૂરતાથી બાંધીને કેદ કરે છે।

Verse 17

कृपालेशविहीनं तं क्रव्यादैरपि निंदितम् । कुंभीपाके तप्ततैले पात यंति यमानुगाः

જે કરુણાના લેશથી પણ રહિત છે, જેને માંસભક્ષી પ્રાણીઓ પણ નિંદે છે—તેને યમના દૂત કુંભીપાક નરકમાં ઉકળતા તપ્ત તેલમાં ફેંકી દે છે।

Verse 18

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । मातरं पितरं विप्रान्यो द्वेष्टि पुरुषाधमः

સેતુમાં ધનુષ્યની ટોચ જેટલું પણ સ્નાન કરે તોય તે ત્યાં પડવાથી બચતો નથી—જે માતા, પિતા અને બ્રાહ્મણોને દ્વેષ કરે છે તે પુરુષાધમ છે।

Verse 19

स कालसूत्र नरके विस्तृतायुतयोजने । अधस्तादग्निसंतप्त उपर्यर्कमरीचिभिः

તેને ‘કાલસૂત્ર’ નામના નરકમાં મોકલવામાં આવે છે, જે દસ હજાર યોજન વિસ્તૃત છે—નીચે અગ્નિના તાપથી અને ઉપર સૂર્યકિરણોના દાહથી દગ્ધ।

Verse 20

खले ताम्रमये विप्राः पात्यते क्षुधयार्दितः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

હે બ્રાહ્મણો, તેને તાંબાના ખલ (તાંબાના તવા) પર ફેંકવામાં આવે છે અને ભૂખથી પીડવામાં આવે છે; સેતુમાં ધનુષ્યની ટોચ જેટલું પણ સ્નાન કરે તોય તે ત્યાં પડવાથી બચતો નથી।

Verse 21

यो वेदमार्गमुल्लंघ्य वर्तते कुपथे नरः । सोऽसिपत्रवने घोरे पात्यते यमकिंकरैः

જે મનુષ્ય વેદમાર્ગનું ઉલ્લંઘન કરીને કુપથમાં વર્તે છે, તેને યમના કિંકરો ભયંકર અસિપત્રવનમાં પાડી દે છે.

Verse 22

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो राजा राजभृत्यो वा ह्यदंड्ये दंडमाचरेत्

ધનુષ્યની નોક જેટલો સમય પણ સેતુમાં સ્નાન કરે તો પણ તે બચતો નથી—જે રાજા કે રાજભૃત્ય અદંડ્ય પર દંડ કરે છે.

Verse 23

शरीरदंडं विप्रे वा स शूकरमुखे द्विजाः । पात्यते नरके घोरे इक्षुवद्यंत्रपीडितः

હે દ્વિજોએ! જે બ્રાહ્મણને શારીરિક દંડ આપે છે, તે ‘શૂકરમુખ’ નામના ભયંકર નરકમાં પાડવામાં આવે છે અને કોલ્હૂમાં શેરડીની જેમ પીસાય છે.

Verse 24

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । ईश्वराधीनवृत्तीनां हिंसां यः प्राणिनां चरेत्

ધનુષ્યની નોક જેટલો સમય પણ સેતુમાં સ્નાન કરે તો પણ તે પડી જાય છે—જે સ્વામી પર નિર્ભર જીવન ધરાવતા પ્રાણીઓ પર હિંસા કરે છે.

Verse 25

तैरेव पीड्यमानोऽयं जंतुभिः स्वेन पीडितैः । अंधकूपे महाभीमे पात्यते यमकिंकरैः

જેનાં પર તેણે પીડા કરી હતી, એ જ જીવોથી પીડિત થઈ તે યમના કિંકરો દ્વારા મહાભયંકર ‘અંધકૂપ’ નરકમાં પાડી દેવામાં આવે છે.

Verse 26

तत्रांधकारबहुले विनिद्रो निर्वृतश्चरेत् । चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

ત્યાં ઘોર અંધકારથી ભરેલા પ્રદેશમાં તે નિદ્રાવિહોણો અને અશાંત થઈ ભટકે છે; પરંતુ ‘ધનુષ-કોટિ’ નામના તે પવિત્ર તીર્થમાં સ્નાન કરે તો તે દુર્ગતિમાં પડતો નથી.

Verse 27

योऽश्नाति पंक्तिभेदेन सस्यसूपादिकं नरः । अकृत्वा पंचयज्ञं वा भुंक्ते मोहेन स द्विजाः

હે દ્વિજોએ! જે મનુષ્ય પંક્તિભેદ કરીને અન્ન, સૂપ વગેરે ખાય છે, અથવા પંચયજ્ઞ કર્યા વિના મોહવશ ભોજન કરે છે—તે પાપનો ભાગી બને છે.

Verse 28

प्रपात्यते यमभटैर्नरके कृमिभोजने । भक्ष्यमाणः कृमिशतैर्भक्षयन्कृमिसंच यान्

તે યમદૂતોથી ‘કૃમિભોજન’ નામના નરકમાં ફેંકાઈ જાય છે; ત્યાં સૈકડો કીડાઓ દ્વારા ખવાતો, તે પોતે પણ કીડાઓના ઢગલાં ભક્ષે છે.

Verse 29

स्वयं च कृमिभूतः संस्तिष्ठेद्यावदघक्षयम् । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

તે પોતે કીડો બની પાપક્ષય થાય ત્યાં સુધી એ જ સ્થિતિમાં રહે છે; પરંતુ ધનુષ-કોટિમાં સ્નાન કરે તો તે સ્થિતિમાં પડતો નથી.

Verse 30

यो हरेद्विप्रवित्तानि स्तेयेन बलतोऽपि वा । अन्येषामपि वित्तानि राजा तत्पुरुषोऽपि वा

જે બ્રાહ્મણોના ધનને ચોરીથી કે બળપૂર્વક હરી લે, તેમજ બીજાનું ધન પણ—તે રાજા હોય કે રાજાનો પુરુષ—તે મહાપાપનો ભાગી બને છે.

Verse 31

अयस्मयाग्निकुंडेषु संदंशैः सोऽतिपीडितः । संदंशे नरके घोरे पात्यते यमपूरुषैः

લોખંડની ચિમટીઓથી દહકતા અગ્નિકુંડોમાં તે અત્યંત પીડાય છે; યમદૂતોએ તેને ‘સંદંશ’ નામના ભયંકર નરકમાં ફેંકી દે છે.

Verse 32

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । अगम्यां योभिगच्छेत स्त्रियं वै पुरुषाधमः

જો તે ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરે તો ત્યાં (નરકમાં) ન પાડવામાં આવે; પરંતુ જે નરાધમ અગમ્યા સ્ત્રીને કામવશ થઈ નજીક જાય, તે મહાપાપનો ભાગી બને છે.

Verse 33

अगम्यं पुरुषं योषिदभिगच्छेत वा द्विजाः । तावयस्मयनारीं च पुरुषं चाप्ययस्मयम्

હે દ્વિજોએ! જો કોઈ સ્ત્રી અગમ્ય પુરુષને સમીપ જાય, તો બંને—લોખંડની સ્ત્રી અને લોખંડનો પુરુષ—(દંડ માટે) તેવી જ રીતે બનાવવામાં આવે છે.

Verse 34

तप्तावालिंग्य तिष्ठंतौ यावच्चंद्रदिवाकरौ । सूर्म्याख्ये नरके घोरे पात्येते बहुकंटके

દહકતા પરસ્પર આલિંગન કરીને તેઓ ચંદ્ર અને સૂર્ય રહે તેટલો સમય એમ જ રહે છે; પછી અનેક કાંટાઓથી ભરેલા ‘સૂર્મ્યા’ નામના ભયંકર નરકમાં ફેંકવામાં આવે છે.

Verse 35

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । बाधते सर्वजंतून्यो नानो पायैरुपद्रवैः

જો તે ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરે તો ત્યાં (નરકમાં) ન પાડવામાં આવે; પરંતુ જે અનેક ક્રૂર ઉપાયોથી સર્વ જીવોને પીડાવે છે, તે ઘોર ફળ ભોગવે છે.

Verse 36

शाल्मलीनरके घोरे पात्यते बहुकंटके । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

તે અનેક કાંટાઓથી ભરેલા ભયંકર શાલ્મલી નરકમાં પાડવામાં આવે છે. સેતુના ‘ધનુષ-કોટિ’ તીર્થમાં સ્નાન કર્યે છતાં તે ત્યાં જ પડે છે.

Verse 37

राजा वा राजभृत्यो वा यः पाषंडमनुव्रतः । भेदको धर्मसेतूनां वैतरण्यां निपात्यते

રાજા હોય કે રાજભૃત્ય—જે પાષંડ માર્ગનું અનુસરણ કરે અને ધર્મના સેતુઓને ભાંગી નાખે, તે વૈતરણীতে પાડવામાં આવે છે.

Verse 38

स्नानि चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । वृषलीसंगदुष्टो यः शौचाद्याचारवर्जितः

સેતુના ધનુષ-કોટિમાં સ્નાન કર્યે છતાં તે ત્યાં જ પડે છે—જે નીચ સંગથી દૂષિત થયો છે અને શૌચાદિ સદાચાર ત્યજી દીધા છે.

Verse 39

त्यक्तलज्जस्त्यक्तवेदः पशुचर्यारत स्तथा । स पूयविष्ठामूत्रासृक्छ्लेष्मपित्तादिपूरिते

જે લજ્જા ત્યજી, વેદનો ત્યાગ કરી, પશુસમાન આચરણમાં રત છે—તે પૂય, વિષ્ઠા, મૂત્ર, રક્ત, કફ, પિત્ત વગેરે થી ભરેલા સ્થાને રાખવામાં આવે છે.

Verse 40

अतिबीभत्सनरके पात्यते यमकिंकरैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

યમના કિંકરો તેને અત્યંત ઘૃણાસ્પદ નરકમાં ફેંકી દે છે. સેતુના ધનુષ-કોટિમાં સ્નાન કર્યે છતાં તે એ જ સ્થાને પડે છે.

Verse 41

अश्मभिर्मृगयुर्हन्याद्बाणै र्वा बाधते मृगान् । स विध्यमानो बाणौघैः परत्र यमकिंकरैः

જે શિકારી પથ્થરોથી મૃગોને મારે છે અથવા બાણોથી પ્રાણીઓને પીડાવે છે, તે પરલોકમાં યમના કિંકરોના બાણવર્ષાથી વિંધાય છે।

Verse 42

प्राणरोधाख्यनरके पात्यते यमकिंकरैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

યમના કિંકરો તેને ‘પ્રાણરોધ’ નામના નરકમાં ફેંકે છે. સેતુના ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરે તોય તે ત્યાં જ નિક્ષેપાય છે।

Verse 43

दांभिको यः पशून्यज्ञे विध्यनुष्ठानवर्जितः । हंत्यसौ परलोकेषु वैशसे नरके द्विजाः

હે દ્વિજોએ! જે દાંભિક પુરુષ વિધિ-અનુષ્ઠાન છોડીને યજ્ઞમાં પશુવધ કરે છે, તે પરલોકમાં ‘વૈશસ’ નરકમાં નાશ પામે છે।

Verse 44

कृन्त्यमानो यमभटैः पात्यते दुःखसंकुले । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

યમના ભટો તેને કાપી કાપી દુઃખથી ભરેલા લોકમાં ફેંકે છે. સેતુના ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરે તોય તે ત્યાં જ નિક્ષેપાય છે।

Verse 45

आत्मभार्यां सवर्णां यो रेतः पाययते तु सः । परत्र रेतःपायी सन्रेतःकुंडे निपात्यते

જે પોતાની સવર્ણ પત્નીને રેતઃ પીવડાવે છે, તે પરલોકમાં ‘રેતઃપાયી’ બની ‘રેતઃકુંડ’ નામના કૂવામાં નિક્ષેપાય છે।

Verse 46

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो दस्युमार्ग माश्रित्य गरदो ग्रामदाहकः

જો કોઈ ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરે, તો તે ત્યાંના પતનમાં પડતો નથી. દસ્યુમાર્ગનો આશ્રય લેનારો વિષ આપનાર અને ગામ સળગાવનાર પણ તે સ્નાન-પુણ્યથી અધોગતિ પામતો નથી.

Verse 47

वणिग्द्रव्यापहारी च स परत्र द्विजोत्तमाः । वज्रदंष्ट्राहिकाभिख्ये नरके पात्यते चिरम्

હે દ્વિજોત્તમો! જે વણિકનું દ્રવ્ય અપહરણ કરે છે, તે પરલોકમાં ‘વજ્રદંષ્ટ્રાહિકા’ નામના નરકમાં લાંબા સમય સુધી નાખવામાં આવે છે.

Verse 48

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । विद्यंते यानि चान्यानि नरकाणि परत्र वै

જો કોઈ ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરે, તો તે ત્યાં (તે પતનમાં) પડતો નથી; અને પરલોકમાં જે જે અન્ય નરકો વિદ્યમાન છે—

Verse 49

तानि नाप्नोति मनुजो धनुष्कोटिनिमज्जनात् । धनुष्कोटौ सकृत्स्ना नादश्वमेधफलं लभेत्

ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જન કરવાથી મનુષ્ય તે (નરકો) સુધી પહોંચતો નથી. ધનુષ્કોટિમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

Verse 50

आत्मविद्या भवेत्साक्षान्मुक्तिश्चापि चतुर्विधा । न पापे रमते बुद्धिर्न भवेद्दुःखमेव वा

તત્ક્ષણે આત્મવિદ્યા પ્રત્યક્ષ થાય છે અને ચતુર્વિધ મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. બુદ્ધિ પાપમાં રમતી નથી અને દુઃખ પણ પહેલાં જેવું રહેતું નથી.

Verse 51

बुद्धेः प्रीति र्भवेत्सम्यग्धनुष्कोटौ निमज्जनात् । तुलापुरुषदानेन यत्फलं लभ्यते नरैः

ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જન-સ્નાન કરવાથી બુદ્ધિમાં સાચો આનંદ ઉપજે છે. તુલાપુરુષ-દાનથી મનુષ્યોને જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ ત્યાં પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 52

तत्फलं लभ्यते पुंभिर्धनुष्कोटौ निमज्जनात् । गोसहस्र प्रदानेन यत्पुण्यं हि भवेन्नृणाम्

એ જ ફળ ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જનથી લોકોને મળે છે. તેમજ હજાર ગાયોના દાનથી મનુષ્યોને જે પુણ્ય થાય છે, તે પુણ્ય પણ ત્યાં જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 53

तत्पुण्यं लभते मर्त्यो धनष्कोटौ निमज्जनात् । धर्मार्थकाममोक्षेषु यंयमिच्छति पूरुषः

ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જનથી મર્ત્ય તે પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—એમાં પુરુષ જે જે ઇચ્છે,

Verse 54

तंतं सद्यः समाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात् । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः

ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જનથી તે તે ઇચ્છિત ફળ તરત પ્રાપ્ત થાય છે—ભલે તે મહાપાતકોથી યુક્ત હોય કે સર્વ પાપોથી ભારિત હોય.

Verse 55

सद्यः पूतो भवेद्विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात् । प्रज्ञालक्ष्मीर्यशः संपज्ज्ञानं धर्मो विरक्तता

હે વિપ્રો! ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જનથી મનુષ્ય તરત પવિત્ર બને છે. પ્રજ્ઞા, લક્ષ્મી, યશ, સંપત્તિ, જ્ઞાન, ધર્મ અને વૈરાગ્ય—આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 56

मनःशुद्धिर्भवेन्नॄणां धनुष्कोटिनिमज्जनात् । ब्रह्महत्यायुतं चापि सुरापानायुतं तथा

ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જન કરવાથી મનુષ્યોને મનઃશુદ્ધિ થાય છે; અને બ્રહ્મહત્યાસમાન દસ હજાર પાપો તથા સુરાપાનસમાન દસ હજાર પાપોનો ભાર પણ નાશ પામે છે।

Verse 57

अयुतं गुरुदाराणां गमनं पापकारणम् । स्तेयायुतं सुवर्णानां तत्संसर्गश्च कोटिशः

ગુરુપત્ની પાસે ગમન કરવું મહાપાપનું કારણ છે; એવા દસ હજાર ગમન, દસ હજાર સોનાની ચોરી, અને એવા કર્મો સાથે કરોડો વખતનો સંસર્ગ પણ મહાપાતક ગણાય છે।

Verse 58

शीघ्रं विलयमाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात् । ब्रह्महत्यासमानानि सुरापानसमानि च

ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જન કરવાથી પાપ ઝડપથી લય પામે છે; બ્રહ્મહત્યાસમાન અને સુરાપાનસમાન કર્મો પણ ત્યાં તત્કાળ નાશ પામે છે।

Verse 59

गुरुस्त्रीगमनेनापि यानि तुल्यानि चास्तिकाः । सुवर्णस्तेयतुल्यानि तत्संसर्गसमानि च

હે આસ્તિકો, ગુરુપત્નીગમન સમાન પાપો, સોનાની ચોરી સમાન પાપો, તેમજ એવા કર્મોના સંસર્ગ સમાન પાપો—એ બધાં પણ ત્યાં નાશ પામે છે।

Verse 60

तानि सर्वाणि नश्यंति धनुष्को टि निमज्जनात् । उक्तेष्वेतेषु संदेहो न कर्तव्यः कदाचन

તે બધાં ધનુષ્કોટિમાં નિમજ્જનથી નાશ પામે છે; અહીં કહેલા ફળ વિષે ક્યારેય સંશય કરવો નહીં।

Verse 61

जिह्वाग्रे परशुं तप्तं धारयामि न संशयः । अर्थवादमिमं सर्वं ब्रुवन्वै नारकी भवेत्

હું મારી જિહ્વાના અગ્ર પર તપ્ત પરશુ ધારણ કરી લઉં—એમાં સંશય નથી. જે આ સર્વ સ્તુતિને માત્ર અર્થવાદ (અતિશયોક્તિ) કહે છે, તે નરકનો અધિકારી બને છે.

Verse 62

संकरः स हि विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः । अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं द्विजोत्तमाः

એવો માણસ ‘સંકર’ તરીકે જાણવો અને તે સર્વ કર્મકાંડથી બહિષ્કૃત થાય છે. અહો—કેટલું મૂર્ખપણું, કેટલું મૂર્ખપણું, કેટલું મૂર્ખપણું, હે દ્વિજોત્તમો!

Verse 63

धनुष्कोट्यभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने । अद्वैतज्ञानदे पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनि

ધનુષ્કોટિ નામના તીર્થમાં—જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે—જે મનુષ્યોને અદ્વૈતજ્ઞાન આપે છે અને ભુક્તિ તથા મુક્તિ બન્ને પ્રદાન કરે છે—

Verse 64

इष्टकाम्यप्रदे नित्यं तथैवाज्ञाननाशने । स्थितेऽपि तद्विहायायं रमतेऽन्यत्र वै जनः

જે નિત્ય ઇષ્ટ-કામ્ય ફળ આપે છે અને અજ્ઞાનનો નાશ પણ કરે છે—તે હાજર હોવા છતાં તેને છોડીને લોકો અન્યત્ર જ રમે છે।

Verse 65

अहो मोहस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । स्नातस्य धनुषः कोटौ नांतकाद्भयमस्ति वै

અહો, મોહનું માહાત્મ્ય હું કહી શકતો નથી. જે ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરે છે, તેને અંતક (મૃત્યુ)થી પણ ભય રહેતો નથી.

Verse 66

धनुष्कोटिं प्रपश्यंति तत्र स्नांति च ये नराः । स्तुवंति च प्रशंसंति स्पृशंति च नमंति च । न पिबंति हि ते स्तन्यं मातॄणां द्विजपुंगवाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જે લોકો ધનુષ્કોટિનું દર્શન કરે છે, ત્યાં સ્નાન કરે છે, સ્તુતિ અને પ્રશંસા કરે છે, ભક્તિપૂર્વક સ્પર્શ કરે છે અને નમન કરે છે—તેઓ ફરી માતાનું સ્તન્ય પીતા નથી; અર્થાત્ તેમનો પુનર્જન્મ થતો નથી.

Verse 67

ऋषय ऊचुः । धनुष्कोट्याभिधा तस्य कथं सूत समागता

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! તે સ્થાનને ‘ધનુષ્કોટિ’ નામ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું?

Verse 68

तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वेन विस्तरान्मुनिपुंगव । इति पृष्टो नैमिषीयैराह सूतः पुनश्च तान्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે સર્વ વાત તત્ત્વપૂર્વક અને વિસ્તારે કહો. નૈમિષારણ્યના ઋષિઓએ પૂછતાં સૂતે ફરી તેમને કહ્યું।

Verse 69

श्रीसूत उवाच । रामेण निहते युद्धे रावणे लोककण्टके । बिभीषणे च लंकायां राजनि स्थापिते ततः

શ્રી સૂતે કહ્યું—યુદ્ધમાં લોકકંટક રાવણને રામે સંહાર્યો; ત્યારબાદ લંકામાં વિભીષણને રાજા તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો, ત્યારે…

Verse 70

वैदेहीलक्ष्मणयुतो रामो दशरथा त्मजः । सुग्रीवप्रमुखैर्वीरैर्वानरैरपि संवृतः

દશરથપુત્ર રામ વૈદેહી (સીતા) અને લક્ષ્મણ સાથે, તેમજ સુગ્રીવપ્રમુખ વીર વાનરો દ્વારા પરિઘેરાયેલો…

Verse 71

सिद्धचारणगन्धर्वदेवविद्याधरर्षिभिः । अप्सरोभिश्च सततं स्तूयमाननिजाद्भुतः

તે સ્વભાવથી જ અદ્ભુત હતો; સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો, દેવો, વિદ્યાધરો, ઋષિઓ તથા અપ્સરાઓ પણ તેને સતત સ્તુતિથી વંદન કરતા હતા।

Verse 72

लीलाविधृतकोदण्डस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः । सर्वैः परिवृतो रामो गंधमादनमन्वगात्

લીલાભાવે કોદંડ ધારણ કરીને—ત્રિપુરઘ્ન શિવ સમાન—સર્વ સાથીઓથી પરિભ્રમિત રામ ગંધમાદન પર્વત તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 73

तत्र स्थितं महात्मानं राघवं रावणांतकम् । प्रांजलिः प्रार्थयामास धर्मज्ञोऽथ विभीषणः

ત્યાં સ્થિત મહાત્મા રાઘવ—રાવણાંતક—ને ધર્મજ્ઞ વિભીષણે કરજોડીને વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી।

Verse 74

सेतुनानेन ते राम राजानः सर्व एव हि । बलोद्रिक्ताः समभ्येत्य पीडयेयुः पुरीं मम

હે રામ! આ સેતુ દ્વારા સર્વ રાજાઓ—બળથી મત્ત—અહીં આવી મારી નગરીને પીડા આપી શકે છે।

Verse 76

बिभेद धनुषः कोट्या स्वसेतुं रघुनं दनः । अतो द्विजास्ततस्तीर्थं धनुष्कोटिरितिश्रुतम्

રઘુનંદન (રામ) એ પોતાના ધનુષ્યની કોટિથી પોતાનો જ સેતુ ભેદી નાખ્યો; તેથી, હે દ્વિજગણ, તે તીર્થ ‘ધનુષ્કોટિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 77

श्रीरामधनुषः कोट्या यो रेखां पश्यते कृताम् । अनेकक्लेशसंयुक्तं गर्भवासं न पश्यति

જે શ્રીરામના ધનુષ્યના અગ્રભાગે કરેલી રેખા જુએ છે, તે અનેક કષ્ટોથી ભરેલા ગર્ભવાસને ફરી નથી જોતો।

Verse 78

धनुष्कोट्यां कृता रेखा रामेण लवणांबुधौ । तद्दर्शनाद्भवेन्मुक्तिर्न जाने स्नानजं फलम्

ધનુષ્કોટિમાં લવણસમુદ્ર પર રામે કરેલી રેખા—તેનું માત્ર દર્શન થતાં જ મુક્તિ થાય; તો સ્નાનથી મળતા ફળની વાત શું કરવી?

Verse 79

अतः सेतुमिमं भिंधि धनुष्कोट्या रघूद्वह । इति संप्रार्थितस्तेन पौलस्त्येन स राघवः

‘અતએવ, હે રઘુકુલશ્રેષ્ઠ, ધનુષ્કોટિથી આ સેતુને ભેદો.’ એમ કહી પૌલસ્ત્યે તે રાઘવને વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી।

Verse 80

दानं द्विजाः कुरुक्षेत्रे ब्रह्महत्यादिशोधकम् । तपश्च मरणं दानं धनुष्कोटौ कृतं नरैः

હે દ્વિજોએ, કુરુક્ષેત્રમાં કરેલું દાન બ્રહ્મહત્યાદિ પાપોનું પણ શोधन કરે છે; તેમ જ ધનુષ્કોટિમાં મનુષ્યો દ્વારા કરાયેલ તપ, દેહત્યાગ (મરણ) અને દાન પરમ શુદ્ધિકારક છે।

Verse 81

महापातकनाशाय मुक्त्यै चाभीष्टसिद्धये । भवेत्समर्थं विप्रेंद्रा नात्र कार्या विचारणा

મહાપાતકોના નાશ, મુક્તિ અને અભીષ્ટસિદ્ધિ માટે આ સંપૂર્ણ સમર્થ છે, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 82

तावत्संपीड्यते जंतुः पातकैश्चोपपा तकैः । यावन्नालोक्यते राम धनुष्कोटिर्विमुक्तिदा

જ્યાં સુધી રામની મુક્તિદાયિની ધનુષ્કોટિનું દર્શન થતું નથી, ત્યાં સુધી જીવ પાપો અને ઉપપાપોથી દબાઈ પીડાય છે.

Verse 83

भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यंते सर्वसंशयाः । क्षीयंते पापकर्माणि धनुष्कोट्यवलो किनः

ધનુષ્કોટિનું દર્શન કરનારનું હૃદય-ગ્રંથિ ભેદાય છે, સર્વ સંશયો છેદાય છે અને પાપકર્મો ક્ષીણ થઈ નાશ પામે છે.

Verse 84

दक्षिणांभोनिधौ सेतौ रामचन्द्रेण निर्मिता । या रेखा धनुषः कोट्या विभीषणहिताय वै

દક્ષિણ સમુદ્રના સેતુ પર રામચંદ્રે ધનુષ્યની ટોચથી જે રેખા રચી, તે નિશ્ચયે વિભીષણના હિતાર્થે જ હતી.

Verse 85

सैव कैलासपदवीं वैकुण्ठब्र ह्मलोकयोः । मार्गः स्वर्गस्य लोकस्य नात्र कार्या विचारणा

એ જ (રેખા) કૈલાસની પદવી, વૈકુંઠ અને બ્રહ્મલોકનો માર્ગ છે; તે સ્વર્ગલોકોની રાજમાર્ગ છે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 86

तुल्यं यज्ञफलैः पुण्यैर्धनुष्कोट्यवगाहनम् । सर्वमंत्राधिकं पुण्यं सर्वदा नफलप्रदम्

ધનુષ્કોટિમાં અવગાહન (સ્નાન) યજ્ઞફળ સમાન પુણ્ય આપે છે; તે સર્વ મંત્રોથી પણ અધિક પુણ્યદાયક છે અને કદી નિષ્ફળ થતું નથી.

Verse 87

कायकलेशकरैः पुंसां किं तपोभिः किमध्वरैः । किं वेदैः किमु वा शास्त्रैर्धनुष्कोट्यवलोकिनः

જે ધનુષ્કોટિનું દર્શન કરી ચૂક્યો છે, તેને દેહક્લેશકર તપ, યજ્ઞ, વેદ અને શાસ્ત્રો—આ બધાનો શું ઉપયોગ રહે?

Verse 88

रामचंद्रधनुष्कोटौ स्नानं चेल्लभ्यते नृणाम् । सितासितसरित्पुण्यवारिभिः किं प्रयोजनम्

જો મનુષ્યોને રામચંદ્રની ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન પ્રાપ્ત થાય, તો સીતા અને અસિતા નદીઓના પુણ્ય જળોથી પછી શું કામ?

Verse 89

रामचंद्रधनुष्कोटिदर्शनं लभ्यते यदि । काश्यां तु मरणान्मुक्तिः प्रार्थ्यते किं वृथा नरैः

જો રામચંદ્રની ધનુષ્કોટિનું દર્શન મળે, તો કાશીમાં મરણથી મુક્તિ માગવા મનુષ્યો વ્યર્થ કેમ પ્રાર્થના કરે?

Verse 90

अनिमज्ज्य धनुष्कोटावनुपोष्य दिनत्रयम् । अदत्त्वा कांचनं गां च दरिद्रः स्यान्न संशयः

જે ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન ન કરે, ત્રણ દિવસ ઉપવાસ ન કરે, અને સોનું તથા ગાયનું દાન ન આપે—તે દરિદ્ર બને; તેમાં શંકા નથી.

Verse 91

धनुष्कोट्य वगाहेन यत्फलं लभते नरः । अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वापि बहुदक्षिणैः

ધનુષ્કોટિમાં અવગાહન (સ્નાન)થી મનુષ્ય જે ફળ પામે છે, તે બહુ દક્ષિણાઓ સાથે અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો કર્યા છતાં પણ મળતું નથી.

Verse 92

न तत्फलमवाप्नोति सत्यंसत्यं वदाम्यहम् । धनुष्कोट्यभिधं तीर्थं सर्वतीर्थाधिकं विदुः

તે તેવું જ ફળ પ્રાપ્ત કરતો નથી—સત્ય, સત્ય હું કહું છું. ‘ધનુષ્કોટિ’ નામનું તીર્થ સર્વ તીર્થોથી અધિક શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

Verse 93

दशकोटिसहस्राणि संति तीर्थानि भूतले । तेषां सान्निध्यमस्त्यत्र धनुष्कोटौ द्विजोत्तमाः

પૃથ્વી પર દશકોટિ સહસ્ર તીર્થો છે; પરંતુ હે દ્વિજોત્તમો, તે સર્વનું સાન્નિધ્ય અહીં ધનુષ્કોટિમાં જ છે.

Verse 94

अष्टौ वसव आदित्या रुद्राश्च मरुतस्तथा । साध्याश्च सह गन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा

આઠ વસુઓ, આદિત્યો, રુદ્રો તથા મરુતો; સાધ્યો ગંધર્વો સાથે, તેમજ સિદ્ધો અને વિદ્યાધરો પણ—

Verse 95

एते चान्ये च ये देवाः सान्निध्यं कुर्वते सदा । तीर्थेऽत्र धनुषः कोटौ नित्यमेव पितामहः

આ દેવો તથા અન્ય દેવતાઓ સદા અહીં સાન્નિધ્ય રાખે છે. આ ધનુષ્કોટિ તીર્થમાં પિતામહ બ્રહ્મા પણ નિત્ય વિરાજમાન છે.

Verse 96

सन्निधत्ते शिवो विष्णुरुमा मा च सरस्वती । धनुष्कोटौ तपस्तप्त्वा देवाश्च ऋषयस्तथा

અહીં શિવ અને વિષ્ણુ સાન્નિધ્યરૂપે વસે છે; ઉમા અને સરસ્વતી પણ. ધનુષ્કોટિમાં તપ કરીને દેવો અને ઋષિઓ પણ અહીં સ્થિત રહે છે.

Verse 97

विपुलां सिद्धिमगमंस्तत्फलेन मुनीश्वराः । स्नायात्तत्र नरो यस्तु पितृदेवांश्च तर्पयेत्

તે પવિત્ર કર્મના ફળથી મુનિશ્રેષ્ઠોએ વિશાળ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. જે મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ કરે છે, તે તે પુણ્યનો અધિકારી બને છે.

Verse 98

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते । अत्रैकं भोजयेद्विप्रं यो नरो भक्तिसंयुतः

સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મનુષ્ય બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે. અહીં ભક્તિયુક્ત જે નર એક બ્રાહ્મણને પણ ભોજન કરાવે, તે આ મહાપુણ્ય મેળવે છે.

Verse 99

इह लोके परत्रापि सोनंतसुखमश्नुते । शाकमूलफले वृत्तिं यो न वर्तयते नरः

આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ તે અનંત સુખ ભોગવે છે—જે મનુષ્ય માત્ર શાક, મૂળ અને ફળ પર જ જીવનવૃત્તિ રાખતો નથી (ધર્મકર્મના સ્થાને અતિ-તપને જ સાધન નથી બનાવતો).

Verse 100

स नरो धनुषःकोटौ स्नायात्त त्फलसिद्धये । अश्वमेधक्रतुं कर्तुं शक्तिर्यस्य न विद्यते

જેને અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવાની શક્તિ નથી, તે મનુષ્ય તે ફળસિદ્ધિ માટે ધનુષ્કોટિમાં સ્નાન કરે.

Verse 110

स्नात्वांते शिवरात्रौ च निराहारो जितेंद्रियः । कृत्वा जागरणं रात्रौ प्रतियामं विशेषतः

સ્નાન કરીને, શિવરાત્રિની રાત્રે નિરાહાર રહી અને ઇન્દ્રિયો જીતીને, આખી રાત જાગરણ કરવું—વિશેષ કરીને પ્રત્યેક યામમાં વિશેષ કાળજીથી.

Verse 120

तत्र स्नानं द्विजाः पुंसामर्द्धोदयमहोदये । मन्वाद्युक्तं विना सत्यं प्रायश्चित्तं हि पापिनाम्

હે દ્વિજોય! અર્ધોદય અને મહોદય જેવા પુણ્યકાળે ત્યાં કરેલું સ્નાન, મન્વાદિ વગેરે વધારાના અનુષ્ઠાન વિના પણ, પાપીઓ માટે નિશ્ચયે પ્રાયશ્ચિત્ત બને છે.

Verse 130

सेतुमूलं धनुष्कोटिं गंधमादनमेव च । ऋणमोक्ष इति ख्यातं त्रिस्थानं देवनिर्मितम्

સેતુમૂલ, ધનુષ્કોટિ અને ગંધમાદન—આ દેવનિર્મિત ત્રણ સ્થાન ‘ઋણમોક્ષ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; જે ઋણ-બંધન અને ભારમાંથી મુક્તિ આપે છે.

Verse 133

एवं वः कथितं विप्रा धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वपापनिबर्हणम्

હે વિપ્રો! આ રીતે મેં તમને ધનુષ્કોટિનું વૈભવ કહ્યું—જે મનુષ્યોને ભોગ અને મોક્ષ આપે છે તથા સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.