Adhyaya 20

Verse 1

श्रीसूत उवाच । लक्ष्मणस्य महातीर्थे ब्रह्महत्याविनाशने । स्नात्वा स्वचित्तशुद्ध्यर्थं जटातीर्थं ततो व्रजेत्

શ્રીસૂત બોલ્યા—બ્રહ્મહત્યાના પાપનો નાશ કરનાર લક્ષ્મણના મહાતીર્થમાં સ્નાન કરીને, પોતાના ચિત્તશુદ્ધિ માટે પછી જટાતીર્થ તરફ જવું જોઈએ।

Verse 2

जन्ममृत्युजराक्रांतसंसारातुरचेतसाम् । अज्ञाननाशकं नास्ति जटातीर्थादृते द्विजाः

હે દ્વિજોએ! જન્મ-મૃત્યુ-જરાથી આક્રાંત સંસારથી વ્યાકુળ ચિત્તો માટે જટાતીર્થ સિવાય અજ્ઞાનનો નાશ કરનાર બીજું કશું નથી।

Verse 3

लोके मुमुक्षवः केचिच्चित्तशुद्धिमभीप्सवः । वाचा पठंति वेदांतांस्तूष्णीन्नानुभवंति ते

લોકમાં કેટલાક મુમુક્ષુઓ ચિત્તશુદ્ધિ ઇચ્છીને વેદાંતને માત્ર વાણીથી પાઠ કરે છે; પરંતુ મૌનમાં તેઓ તેનું આંતરિક અનુભવ કરતા નથી।

Verse 4

पूर्वपक्षमहाग्राहे सिद्धांतझषसंकुले । वेदांताब्धाविहाज्ञानं मुह्यंति पतिता द्विजाः

વેદાંતના આ સમુદ્રમાં—પૂર્વપક્ષરૂપ મહાગ્રાહ અને સિદ્ધાંતરૂપ માછલીઓની ભીડથી ભરેલા—અજ્ઞાનને કારણે પતિત દ્વિજજન મોહમાં પડી ભ્રમિત થાય છે।

Verse 5

प्रथमं चित्तशुद्ध्यर्थं वेदांतान्संपठंति ये । विवदंते पठित्वा ते कलहं च वितन्वते

જે લોકો પ્રથમ ચિત્તશુદ્ધિ માટે વેદાંતનું અધ્યયન કરે છે, તેઓ વાંચ્યા પછી પણ વિવાદ કરે છે અને કલહ ફેલાવે છે।

Verse 6

चित्तशुद्धिर्न वेदांताद्बहुव्यामोहकारणात् । ततो वयं न वेदांतान्मुनींद्रा बहु मन्महे

માત્ર વેદાંતથી ચિત્તશુદ્ધિ થતી નથી, કારણ કે તે અનેક પ્રકારના મોહનું કારણ બને છે. તેથી, હે મુનીન્દ્રો, અમે ફક્ત વેદાંત પર બહુ આધાર રાખતા નથી।

Verse 7

चित्तशुद्धिं यदीच्छध्वं लघूपायेन तापसाः । उद्घोषयामि सर्वेषां जटातीर्थं निषेवत

હે તપસ્વીઓ, જો તમે સરળ ઉપાયથી ચિત્તશુદ્ધિ ઇચ્છો, તો હું સર્વને ઘોષણા કરું છું—જટાતીર્થનો આશ્રય લો અને તેની સેવા કરો।

Verse 8

पुरा सर्वोपकारार्थं तीर्थमज्ञाननाशनम् । एतद्विनिर्मितं साक्षाच्छम्भुना गन्धमादने

પ્રાચીન કાળે સર્વના ઉપકાર માટે, અજ્ઞાનનાશક આ તીર્થ ગંધમાદન પર્વત પર સాక్షાત્ શંભુએ રચ્યું હતું।

Verse 9

निहते रावणे विप्रा जटां रामस्तु धार्मिकः । क्षालयामास यत्तोये तज्जटातीर्थमुच्यते

હે વિપ્રો, રાવણના વધ પછી ધર્માત્મા રામે જે જળમાં પોતાની જટાઓ ધોઈ, તે જ ‘જટાતીર્થ’ કહેવાય છે।

Verse 10

वर्षाणां षष्टिसाहस्रं जाह्नवीजलमज्जनम् । गोदावर्यां सकृत्स्नानं सिंहस्थे च बृहस्पतौ

જાહ્નવી (ગંગા) જળમાં સાઠ હજાર વર્ષ સુધી મજ્જન કર્યાનું ફળ, સિંહસ્થ કાળે બૃહસ્પતિ હોય ત્યારે ગોદાવરીમાં એકવાર સ્નાન કરવાથી સમાન થાય છે।

Verse 11

तावत्सहस्रस्नानानि सिंहं देवगुरौ गते । गोमत्यां लभ्यते वर्षैस्तज्जटातीर्थदर्शनात्

દેવગુરુ બૃહસ્પતિ સિંહ રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે ગોમતી નદીમાં સહસ્ર સ્નાનનું જે પુણ્ય વર્ષો દરમ્યાન મળે છે, તે જ પુણ્ય જટાતીર્થના દર્શનમાત્રથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 12

जटातीर्थे मनुष्याणां स्नातानां द्विजपुंगवाः । अन्तःकरणशुद्धिः स्यात्ततोऽज्ञानं विनश्यति

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જટાતીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્યોમાં અંતઃકરણની શુદ્ધિ થાય છે; અને તેથી અજ્ઞાન નાશ પામે છે।

Verse 13

अज्ञाननाशे ज्ञानं स्यात्ततो मुक्तिमवाप्स्यसि । अखण्डसच्चिदानंदसंपूर्णः स्यात्ततः परम्

અજ્ઞાનનો નાશ થતાં જ્ઞાન પ્રગટે છે; ત્યાર પછી તું મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશ. ત્યારબાદ તું અખંડ પરમ તત્ત્વ—સચ્ચિદાનંદ—સ્વરૂપે પૂર્ણ બનશે।

Verse 14

अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । पितुः पुत्रस्य संवादं व्यासस्य च शुकस्य च

અહીં પણ તેઓ એક પ્રાચીન ઇતિહાસ ઉદાહરે છે—પિતા-પુત્રનો સંવાદ, એટલે વ્યાસ અને શુકનો।

Verse 15

पुरा मुनिवरं कृष्णं भावि तात्मानमच्युतम् । पारंपर्यविशेषज्ञं सर्वशास्त्रार्थकोविदम् । प्रणम्य शिरसा व्यासं शुकः पप्रच्छ वै द्विजाः

હે દ્વિજગણ! પ્રાચીન કાળે શુકે મસ્તક નમાવી વ્યાસને પ્રણામ કર્યો—મુનિવર કૃષ્ણદ્વૈપાયન, ભાવિ અચ્યુતાવતાર, પરંપરાના વિશેષજ્ઞ અને સર્વ શાસ્ત્રાર્થના કોવિદ—અને તેમને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 16

श्रीशुक उवाच । भगवंस्तात सर्वज्ञ ब्रूहि गुह्यमनुत्तमम्

શ્રીશુકે કહ્યું— હે ભગવન્, પ્રિય પિતા, સર્વજ્ઞ! મને તે અનુત્તમ ગુહ્ય રહસ્ય કહો.

Verse 17

अन्तःकरणशुद्धिः स्यात्तथाज्ञानविनाशनम् । ज्ञानोदयश्च येन स्यादंते मुक्तिश्च शाश्वती

કયા ઉપાયથી અંતઃકરણની શુદ્ધિ થાય, અજ્ઞાનનો નાશ થાય, જ્ઞાનોદય થાય અને અંતે શાશ્વત મુક્તિ મળે?

Verse 18

तमुपायं वदस्वाद्य स्नेहान्मम महामुने । वेदांताश्चेतिहासाश्च पुराणादीनि कृत्स्नशः

હે મહામુને! મારા પ્રત્યે સ્નેહ રાખીને આજે જ તે ઉપાય કહો. વેદાંત, ઇતિહાસ અને પુરાણાદિ—બધું મેં અધ્યયન કર્યું છે.

Verse 19

अधीतानि मया त्वत्तः शोधयंति न मानसम् । अतो मे चित्तशुद्धिः स्याद्यथा तात तथा वद

તમારી પાસેથી અધ્યયન કર્યાં છતાં તે બધું મારા મનને શુદ્ધ કરતું નથી. તેથી, હે પિતા, જેમ મારી ચિત્તશુદ્ધિ થાય તેમ કહો.

Verse 20

इति पृष्टस्तदा व्यासः शुकेन मुनिसत्तमाः । रहस्यं कथयामास येनाविद्या विन श्यति

આ રીતે શુકે પૂછતાં, મુનિશ્રેષ્ઠ વ્યાસે ત્યારે તે રહસ્ય કહેવાનું આરંભ કર્યું, જેના દ્વારા અવિદ્યા નાશ પામે છે.

Verse 21

व्यास उवाच । शुक वक्ष्यामि ते गुह्यमविद्याग्रन्थिभेदनम् । बुद्धिशुद्धिप्रदं पुंसां जन्मादिभयनाशनम्

વ્યાસે કહ્યું—હે શુક! હું તને એક ગુહ્ય ઉપદેશ કહું છું, જે અવિદ્યાની ગાંઠ કાપી નાખે છે; તે મનુષ્યોને બુદ્ધિ-શુદ્ધિ આપે છે અને જન્માદિ ભયનો નાશ કરે છે.

Verse 22

रामसेतौ महापुण्यं गन्धमादनपर्वते । विद्यते पापसंहारि जटातीर्थमिति श्रुतम्

રામસેતુ પાસે મહાપુણ્ય ગંધમાદન પર્વતે ‘જટાતીર્થ’ નામનું પાપસંહારક તીર્થ છે એમ શ્રુતિમાં કહેવાય છે.

Verse 23

जटां स्वां शोधयामास यत्र रामो हरिः स्वयम् । रामो दाशरथिः श्रीमांस्तीर्थाय च वरं ददौ

જ્યાં સ્વયં હરિસ્વરૂપ રામે પોતાની જટાઓ શુદ્ધ કરી; તે શ્રીમાન દાશરથી રામે તે તીર્થને એક વરદાન આપ્યું.

Verse 24

स्नाति येऽत्र समागत्य जटातीर्थेऽतिपावने । अन्तःकरणशुद्धिश्च तेषां भूयादिति स्म सः

તેમણે કહ્યું—જે લોકો અહીં આવી અતિપાવન જટાતીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તેમના અંતઃકરણની શુદ્ધિ અવશ્ય પ્રગટ થાઓ.

Verse 25

विना यज्ञं विना ज्ञानं विना जाप्यमुपोषणम् । स्नानमात्राज्जटातीर्थे बुद्धिशुद्धिर्भवेन्नृणाम्

યજ્ઞ વિના, જ્ઞાન વિના, જપ અને ઉપવાસ વિના—માત્ર જટાતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી જ મનુષ્યોની બુદ્ધિ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 26

सर्वदानसमं पुण्यं स्नानादत्र भविष्यति । दुर्गाण्यनेन तरति पुण्यलोकान्समश्नुते

અહીં સ્નાન કરવાથી સર્વ દાનો સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. આથી મનુષ્ય દુર્ગતિરૂપ કષ્ટો પાર કરી પુણ્યલોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 27

महत्त्वमश्नुते स्नानाज्जटातीर्थे शुभोदके । जटातीर्थं विना नान्यदंतःकरण शुद्धये

શુભ જળવાળા જટાતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મહત્ત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે જટાતીર્થ વિના બીજું કશું સમાન નથી.

Verse 28

विद्यते नियमो वापि जपो वा नान्यदेवता । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम्

અહીં વિશેષ નિયમો, જપ અથવા અન્ય દેવતાની ઉપાસના જરૂરી નથી. આ તીર્થ સર્વ લોકોમાં ધન્ય, યશપ્રદ અને આયુષ્યવર્ધક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 29

पवित्राणां पवित्रं च जटातीर्थं शुकाधुना । सर्वपापप्रशमनं मंगलानां च मंगलम्

હે શુક! સાંભળ—જટાતીર્થ પવિત્રોમાં પણ પરમ પવિત્ર છે. તે સર્વ પાપોનું શમન કરે છે અને મંગળોમાં પણ પરમ મંગળ છે.

Verse 30

भृगुर्वै वारुणिः पूर्वं वरुणं पितरं शुक । बुद्धिशुद्धिप्रदोपायमपृच्छत्पावनं शुभम् । प्रोवाच वरुणस्तस्मै बुद्धिशुद्धिप्रदं शुभम्

હે શુક! પૂર્વકાળે ભૃગુના પુત્ર વારુણીએ પોતાના પિતા વરુણને બુદ્ધિશુદ્ધિ આપનાર પાવન અને શુભ ઉપાય વિશે પૂછ્યું. ત્યારે વરુણે તેને બુદ્ધિશુદ્ધિ આપતો તે શુભ ઉપાય સમજાવ્યો.

Verse 31

वरुण उवाच । रामसेतौ भृगो पुण्ये गन्धमादनपर्वते

વરુણ બોલ્યા—હે ભૃગુ! પુણ્ય રામસેતુ પર, પાવન ગંધમાદન પર્વતે, આ વૃત્તાંત સાંભળ।

Verse 32

स्नानमात्राज्जटा तीर्थे बुद्धिशुद्धिर्भवेद्ध्रुवम् । स पितुर्वचनात्सद्यो भृगुर्वै वरुणात्मजः

જટા-તીર્થમાં માત્ર સ્નાનથી જ બુદ્ધિની શુદ્ધિ નિશ્ચિત થાય છે. તેથી પિતાના વચનથી વરુણપુત્ર ભૃગુ તરત જ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 33

गत्वा स्नात्वा जटातीर्थे बुद्धिशुद्धिमवाप्तवान् । विनष्टाज्ञानसंतानस्तया शुद्ध्या तदा भृगुः

જટા-તીર્થમાં જઈ સ્નાન કરીને ભૃગુએ બુદ્ધિશુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. તે શુદ્ધિથી ત્યારે તેના અંદરના અજ્ઞાનનો અવિરત પ્રવાહ નાશ પામ્યો।

Verse 34

उत्पन्नाद्वैतविज्ञानः स्वपितुर्वरुणादयम् । अखण्डसच्चिदानंदपूर्णाकारोऽभवच्छुक

સ્વપિતા વરુણના ઉપદેશથી તેમાં અદ્વૈતવિજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. હે શુક! તે અખંડ સત્-ચિત્-આનંદની પરિપૂર્ણ સ્વરૂપતા પામ્યો।

Verse 35

शंकरांशोऽपि दुर्वासा जटातीर्थेऽभिषेकतः । मनःशुद्धिमवाप्याशु ब्रह्मानंदमयोऽभवत्

શંકરનો અંશ દુર્વાસા પણ જટા-તીર્થમાં અભિષેકથી શીઘ્ર મનઃશુદ્ધિ પામી બ્રહ્માનંદમય બન્યા।

Verse 36

दत्तात्रेयोऽपि विष्ण्वंशस्तीर्थेऽस्मिन्नभिषेचनात् । शुद्धांतःकरणो भूत्वा ब्रह्माकारोऽभवच्छुक

વિષ્ણુના અંશ દત્તાત્રેય પણ આ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી અંતઃકરણ શુદ્ધ થઈ, હે શુક, બ્રહ્મસ્વરૂપમાં સ્થિર થયો.

Verse 37

इच्छेदज्ञाननाशं यः स स्नायात्तु जटाभिधे । तीर्थे शुद्धतमे पुण्ये सर्वपापविनाशने

જે અજ્ઞાનનો નાશ ઇચ્છે, તેણે ‘જટા’ નામના તીર્થમાં અવશ્ય સ્નાન કરવું; તે અતિ શુદ્ધ, પવિત્ર અને સર્વ પાપવિનાશક છે.

Verse 38

जटातीर्थमतस्त्वं च शुक गच्छ महामते । मनःशुद्धिप्रदं तस्मिन्स्नानं च कुरु पुण्यदे

અતએવ, હે મહામતિ શુક, તું જટા-તીર્થમાં જા; ત્યાં સ્નાન કર—તે મનની શુદ્ધિ આપે અને પુણ્ય પ્રદાન કરે છે.

Verse 39

पित्रैवमुक्तो व्यासेन शुकः पुत्रस्तदा द्विजाः । रामसेतुं महापुण्यं गन्धमादनपर्वतम्

પિતા વ્યાસે આમ કહ્યે પછી, હે દ્વિજજનોએ, પુત્ર શુક મહાપુણ્ય રામસેતુ તથા ગંધમાદન પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 40

अगमत्स्नातुकामः सञ्जटातीर्थे विशुद्धिदे । स्नात्वा संकल्पपृर्वं च जटातीर्थे शुको मुनिः

સ્નાન કરવાની ઇચ્છાથી તે સંપૂર્ણ શુદ્ધિ આપનાર જટા-તીર્થમાં ગયો; મুনি શુકે પહેલા સંકલ્પ કરીને જટા-તીર્થમાં સ્નાન કર્યું.

Verse 41

मनःशुद्धिमनुप्राप्य तेन चाज्ञाननाशने । स्वस्वरूपं समापन्नः परमानंदरूपकम्

મનની શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને અને તેનાથી અજ્ઞાનનો નાશ થતાં, સાધક પોતાના સ્વસ્વરૂપમાં સ્થિત થાય છે—જેનું તત્ત્વ પરમાનંદ છે।

Verse 42

ये चाप्यन्ये मनःशुद्धिकामाः संति द्विजोत्तमाः । जटातीर्थे तु ते सर्वे स्नातुं भक्तिपुरःसरम

અને મનની શુદ્ધિ ઇચ્છતા અન્ય શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પણ—ભક્તિને અગ્રેસર રાખીને—જટાતીર્થમાં સ્નાન કરવા આવે છે।

Verse 43

अहो जना जटातीर्थे कामधेनुसमे शुभे । विद्यमानेऽपि किं तुच्छे रमंतेन्यत्र मोहिताः

અહો! કામધેનુ સમાન શુભ જટાતીર્થ હાજર હોવા છતાં, મોહિત લોકો કેમ તુચ્છ અન્ય સ્થળોમાં રમે છે?

Verse 44

भुक्तिकामो लभेद्भुक्तिं मुक्तिकामस्तु तां लभेत् । स्नानमात्राज्जटातीर्थे सत्यमुक्तं मया द्विजाः

ભોગ ઇચ્છનાર ભોગ પામે છે અને મુક્તિ ઇચ્છનાર મુક્તિ પામે છે—જટાતીર્થમાં માત્ર સ્નાનથી. હે દ્વિજોઃ આ સત્ય મેં કહ્યું છે।

Verse 45

वेदानुवच नात्पुण्याद्यज्ञाद्दानात्तपोव्रतात् । उपवासाज्जपाद्योगान्मनःशुद्धिर्नृणां भवेत्

માનવોમાં મનની શુદ્ધિ માત્ર વેદપાઠથી, પુણ્યકર્મથી, યજ્ઞથી, દાનથી, તપો-વ્રતથી, ઉપવાસથી, જપથી કે યોગસાધનાથી જ ઉત્પન્ન થતી નથી।

Verse 46

विनाप्येतानि विप्रेंद्रा जटातीर्थेऽतिपावने । स्नानमात्रान्मनःशुद्धिर्ब्राह्मणानां ध्रुवं भवेत्

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો! અતિપાવન જટાતીર્થમાં તે અન્ય આચારો વિના પણ માત્ર સ્નાનથી જ બ્રાહ્મણોના મનની શુદ્ધિ નિશ્ચયે થાય છે.

Verse 47

जटातीर्थस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । शंकरो वेत्ति तत्तीर्थं हरिर्वेत्ति विधिस्तथा

જટાતીર્થનું માહાત્મ્ય હું સંપૂર્ણ રીતે કહી શકતો નથી. તે તીર્થને શંકર જાણે છે, હરિ જાણે છે અને વિધિ (બ્રહ્મા) પણ જાણે છે.

Verse 48

जटातीर्थसमंतीर्थं न भूतं न भविष्यति । जटातीर्थस्य तीरे यः क्षेत्रपिंडं समाचरेत्

જટાતીર્થ સમાન કોઈ તીર્થ ભૂતકાળમાં નહોતું, ભવિષ્યમાં પણ નહીં થાય. જે જટાતીર્થના કિનારે ક્ષેત્ર-પિંડ વિધિ કરે છે…

Verse 49

गयाश्राद्धसमंपुण्यंतस्य स्यान्नात्र संशयः । जटातीर्थे नरः स्नात्वा न पापेन विलिप्यते । दारिद्र्यं न समाप्नोति नेयाच्च नरकार्णवम्

તેનું પુણ્ય ગયાશ્રાદ્ધ સમાન થાય છે—એમાં શંકા નથી. જટાતીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય પાપથી લિપ્ત થતો નથી; દારિદ્ર્ય પામતો નથી અને નરક-સમુદ્રમાં પણ જતો નથી.

Verse 50

श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितं विप्रा जटातीर्थस्य वैभवम्

શ્રીસૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! આ રીતે તમને જટાતીર્થનું વૈભવ કહેલું છે.

Verse 51

यत्र व्याससुतो योगी स्नात्वा पापविमोचने । अवाप्तवान्मनःशुद्धिमद्वैतज्ञानसाधनाम्

ત્યાં પાપવિમોચન કરનાર તે તીર્થમાં વ્યાસપુત્ર યોગીએ સ્નાન કરીને મનની શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; એ જ અદ્વૈતજ્ઞાનસાધનનું સાધન છે.

Verse 52

यस्त्विमं पठतेऽध्यायं शृणुते वा समाहितः । स विधूयेह पापानि लभते वैष्णवं पदम्

જે એકાગ્ર મનથી આ અધ્યાયનું પાઠ કરે છે અથવા સાંભળે છે, તે અહીં જ પાપોને ધોઈને પરમ વૈષ્ણવ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.