Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে ৰসতত্ত্বক অধিবিদ্যাৰ আধাৰত স্থাপন কৰে—অক্ষৰ ব্ৰহ্ম এক চৈতন্য-প্ৰকাশ; তেখেতৰ স্বাভাৱিক আনন্দেই ‘ৰস’ ৰূপে প্ৰকাশ পায়। আদ্য পৰিণাম (অহংকাৰ আৰু অভিমান)ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ‘ৰতি’ নামৰ ভাববীজ, ব্যভিচাৰী ভাব আৰু অভিব্যক্তিকাৰক উপাদানৰ সহায়ত পৰিপক্ব হৈ শৃঙ্গাৰ-ৰস হয়। তাৰ পাছত শৃঙ্গাৰ, হাস্য, ৰৌদ্ৰ, বীৰ, কৰুণ, অদ্ভুত, ভয়ানক, বীভৎস আৰু শান্তৰ স্থানসহ ৰসসমূহৰ উৎপত্তি-মানচিত্ৰ বৰ্ণনা কৰি কোৱা হয়—ৰসহীন কাব্য নীৰস, আৰু কবি স্ৰষ্টাৰ দৰে কাব্যজগত গঢ়ে। ৰস-ভাবৰ অবিচ্ছেদ্যতা স্থিৰ কৰি স্থায়ীভাব আৰু বহু ব্যভিচাৰীভাবৰ সংক্ষিপ্ত লক্ষণ, মানসিক-শাৰীৰিক চিহ্ন দিয়া হয়। শেষত নাট্যশাস্ত্ৰীয় উপকৰণ—বিভাব (আলম্বন/উদ্দীপন), অনুভাব, নায়ক-ভেদ আৰু সহায়, লগতে বাগাৰম্ভ, ৰীতি-ৱৃত্তি-প্ৰবৃত্তি ত্ৰয়ৰ জৰিয়তে কাব্য-সংপ্ৰেষণৰ বিভাগ উপসংহাৰ কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণৰ অলংকাৰ-প্ৰকৰণত ‘নাটক-নিৰূপণ’ নামৰ তিনিশ সাঁইত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিনিশ আটত্রিশতম অধ্যায়—‘শৃঙ্গাৰাদি ৰস-নিৰূপণ’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—অক্ষৰ, পৰম ব্ৰহ্ম, সনাতন, অজ, বিভু; বেদান্তত যাক এক বুলি কোৱা হয়—সেই চৈতন্য, সেই জ্যোতি, সেই ঈশ্বৰ।
Verse 2
आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया
তেওঁৰ আনন্দ সহজাত; সেয়া কেতিয়াবা প্ৰকাশ পায়। সেই প্ৰকাশকেই ‘ৰস’ বুলি কোৱা হয়—চৈতন্যৰ চমৎকাৰ-ঝলকৰ পৰা জন্ম লোৱা আস্বাদ।
Verse 3
आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं
সেই (প্ৰকৃতি/আদি-তত্ত্ব)ৰ প্ৰথম বিকাৰক ‘অহংকাৰ’ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। তাৰ পৰা ‘অভিমান’ জন্মে; আৰু তাতেই এই সমগ্ৰ ত্ৰিভুবন প্ৰকাশৰূপে অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 4
अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते
অভিমানৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ‘ৰতি’ যেতিয়া পৰিপোষ পাই পৰিপক্ব হয় আৰু ব্যভিচাৰী-ভাব আদি সাধাৰণ সংযোগে যুক্ত হয়, তেতিয়া তাক ‘শৃঙ্গাৰ’ ৰস বুলি গোৱা হয়।
Verse 5
तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः
ইয়াৰ ভেদ ইচ্ছানুসাৰে বহু—হাস্য আদি অন্য ৰসো। প্ৰতিটোৰ নিজস্ব লক্ষণ আছে; সেয়া স্ব-স্ব অৱস্থা আদি বিশেষ কাৰণৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ, বিশেষ পৰিঘোষ (ধ্বনি-উদ্গাৰ) দ্বাৰা প্ৰকাশ পায়।
Verse 6
सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते
সত্ত্ব আদি গুণৰ ধাৰাবাহিকতাৰ পৰা পৰমাত্মাত আশ্ৰিত (ৰস/ভাব) অৱস্থাসমূহ জন্মে। ৰাগৰ পৰা শৃঙ্গাৰ হয় আৰু তীক্ষ্ণতা (তৈক্ষ্ণ্য)ৰ পৰা ৰৌদ্ৰ ৰস উৎপন্ন হয়।
Verse 7
वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः
বীৰ ৰস অবষ্টম্ভ (আত্মবিশ্বাস/ধৈৰ্য)ৰ পৰা জন্মে বুলি কোৱা হৈছে। বীভৎস ৰসৰ ভিত্তি সংकोচ (বিকর্ষ/ঘৃণা) বুলি ইষ্ট। শৃঙ্গাৰৰ পৰা হাস্য জন্মে আৰু ৰৌদ্ৰৰ পৰা কৰুণ ৰস উৎপন্ন হয়।
Verse 8
वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः
বীৰ ৰসৰ পৰা অদ্ভুত ৰসৰ উৎপত্তি হয়; আৰু বীভৎস ৰসৰ পৰা ভয়ানক ৰস প্ৰকাশ পায়। শৃঙ্গাৰ, হাস্য, কৰুণা, ৰৌদ্ৰ, বীৰ আৰু ভয়ানক—এইসকলকো প্ৰধান ৰস বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा
স্বভাৱত চাৰি ৰস বিশেষভাৱে স্বীকৃত—বীভৎস, অদ্ভুত, শান্ত (আৰু পৰম্পৰামতে আন এটা)। যেনেকৈ ত্যাগ নোহোৱাকৈ লক্ষ্মী দীপ্ত নহয়, তেনেকৈ ৰস নোহোৱাকৈ বাণী/কাব্য উজ্জ্বল নহয়; সি নীৰস হয়।
Verse 10
अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते
অপাৰ কাব্য-সংসাৰত কবিয়েই প্ৰজাপতি সদৃশ স্ৰষ্টা। তেওঁক বিশ্ব যিদৰে ৰুচে, সেইদৰে এই (কাব্যজগত) ৰূপান্তৰিত হৈ গঢ় লয়।
Verse 11
शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्
কবি যদি শৃঙ্গাৰ-ভাবযুক্ত হয়, তেন্তে কাব্যত জগত ৰসময় হয়। কিন্তু সেই কবি যদি বীতৰাগ হয়, তেন্তে সেয়া (কাব্যজগত) স্পষ্টকৈ নীৰস—ৰসহীন—হয়।
Verse 12
न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति
ভাব নথকা ৰস নাই, আৰু ৰস নথকা ভাবো নাই। ভাব এই (বিভাৱ-আদি) দ্বাৰা ৰসক উদ্ভাসিত কৰে, আৰু ৰসো ভাবৰ দ্বাৰাই প্ৰকাশ পাই অনুভূত হয়—এনেদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 13
स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते
স্থায়ী ভাব আঠটা; ৰতি (প্ৰেম/আনন্দ)ৰ পৰা আৰম্ভ। ব্যভিচাৰী ভাব স্তম্ভ আদি পৰা আৰম্ভ হয়। মন অনুকূলে থাকিলে সুখৰ অনুভৱকেই ৰতি বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 14
हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्
হৰ্ষ আদি কাৰণত মনৰ যি বিকাশ হয়, তাক হাস (হাঁহি) বোলা হয়। বিচিত্ৰ আদি দেখা পালে চিত্তত যি বৈকল্য/ব্যাকুলতা জন্মে, তাক ভয় বোলা হয়।
Verse 15
जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः
জুগুপ্সা মানে পদাৰ্থৰ প্ৰতি ঘৃণা/বিমুখতা; নিন্দা মানে দুর্ভাগ্যবাহীসকলৰ প্ৰতি। বিস্ময় মানে অতি-অসাধাৰণ অৰ্থ/বস্তু দেখা পালে চিত্তৰ বিস্তাৰ।
Verse 16
अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः
স্তম্ভ আদি আঠটা অৱস্থা সত্ত্ব, ৰজস্, তমস্—এই গুণসমূহৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। স্তম্ভ মানে চেষ্টাৰ/ক্ৰিয়াৰ প্ৰতিঘাত, যি ভয়, ৰাগ আদি সৈতে যুক্ত।
Verse 17
श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः
স্বেদ দেহৰ জল; ই শ্ৰম, ৰাগ আদি সৈতে যুক্ত অন্তঃক্ষোভৰ পৰা জন্মে। হৰ্ষ আদি ভাৱত দেহত উল্লাস হয় আৰু অন্তৰৰ পৰা পুলক/ৰোমাঞ্চ উদ্গম হয়।
Verse 18
हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः
হৰ্ষ আদি ভাবৰ পৰা বাক্ৰোধ বা তোতলনি জন্মে; ভয় আদি অৱস্থাৰ পৰা স্বৰৰ ভেদ (পৰিবর্তন) হয়; আৰু শোক, প্ৰিয় বস্তুৰ ক্ষয় আদি কাৰণত মনৰ বিকলতা উৎপন্ন হয়—এনেদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 19
क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते
যি উদ্দেশ্যমুখী উদ্যম ক্ৰোধসদৃশ তীক্ষ্ণতা আৰু প্ৰখৰ জাগৰণে চিহ্নিত, প্ৰতিকূল অৱস্থাতো নিবৃত্ত নহয়, আৰু পুৰুষাৰ্থসিদ্ধিৰ বাবে প্ৰবৃত্ত হয়—তাক ‘উৎসাহ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 20
चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः
চিত্তক্ষোভৰ পৰা জন্মা যি জড়তা বা খিঁচুনিসদৃশ স্তম্ভ, তাক ‘বেপথু’ (কম্প) বুলি কোৱা হৈছে। বিষাদ আদি কাৰণত হোৱা বৰ্ণবিকৃতি ‘বৈবৰ্ণ্য’; ই কান্তিৰ বিপৰ্যয়, অৰ্থাৎ দেহচ্ছটাৰ অস্বাভাৱিক পৰিবর্তন।
Verse 21
दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः
দুখ, আনন্দ আদি ভাবৰ পৰা উৎপন্ন চকুৰ পানী ‘অশ্ৰু’ নামে প্ৰসিদ্ধ। আৰু উপবাস আদি কাৰণত ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ অস্তময় (নিষ্ক্ৰিয় হোৱা) ‘প্ৰলয়’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 22
वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा
বৈৰাগ্য আদি কাৰণত আৰম্ভ হোৱা মনৰ খেদক ‘নিৰ্বেদ’ বুলি কোৱা হয়। আৰু মনঃপীড়া আদি পৰা জন্মা ‘সাদ’ শৰীৰব্যাপী ‘গ্লানি’ (শাৰীৰিক শিথিলতা) ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 23
शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः
সন্দেহ, অনিষ্ট আহিব বুলি কল্পনা কৰা আৰু অশুভ সম্ভাৱনা অনুমান কৰা—ইয়েই অসূয়া আৰু মত্সৰ। মদিৰা আদি সেবনৰ ফলত মন মোহিত হোৱাই ‘মদ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 24
क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते
অতিশয় ক্ৰিয়াৰ ফলত দেহৰ ভিতৰত উদ্ভৱ হোৱা ক্লান্তি ‘শ্ৰম’। আৰু শৃঙ্গাৰাদি ক্ৰিয়াসহ যিকোনো কৰ্মৰ প্ৰতি চিত্তৰ বিৰাগ/দ্বেষ ‘আলস্য’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 25
भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते
ভয়, ৰাগ আদি উঠিলে দীনতা হয়; ধৈৰ্যচ্যুতি ঘটে; চিন্তাৰ বিষয়ক লৈ বাৰে বাৰে পৰিভাৱনা হয়; আৰু কি কৰা উচিত আৰু উপায় কি—ই নেদেখাই ‘মোহ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 26
स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः
পূৰ্বে অনুভৱ কৰা বস্তুৰ পুনঃপ্ৰতিবিম্বনেই ‘স্মৃতি’। আৰু অৰ্থৰ নিৰ্ণয়াত্মক গ্ৰহণ, যি তত্ত্বজ্ঞানলৈ লৈ যায়—সেয়াই ‘মতি’ (বুদ্ধি)।
Verse 27
व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता
লাজ, অনুৰাগ আদি পৰা চিত্তত হোৱা বিশেষ সংকোচক ‘সঙ্কোচ’ বোলা হয়। ‘চপলতা’ মানে অস্থিৰতা, আৰু ‘হর্ষ’ মানে চিত্তৰ প্ৰসন্নতা।
Verse 28
आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते
আৱেশসদৃশ গ্ৰাস, প্ৰতিবাদ, অতিনিদ্ৰা, নিজৰ ক্ষমতাৰ ব্যাঘাত আৰু কৰ্তব্যকালত উদ্যোগ-ৱিবেচনাৰ লোপ—ইয়াক ‘জড়তা’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 29
इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना
ইষ্টপ্ৰাপ্তিৰ পৰা সঞ্চয় হয়; সম্পদৰ পৰা অভ্যুদয়; ধৃতিৰ পৰা গৰ্ব; আৰু গৰ্বৰ পৰা পৰক অবজ্ঞা আৰু নিজৰ শ্ৰেষ্ঠত্ববোধ জন্মে।
Verse 30
भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः
দৈৱ আদি কাৰণত ইষ্টবস্তুত বাধা পৰিলে বিষাদ হয়। ইপ্সিত নাপালে ইচ্ছাজনিত যি চঞ্চল অৱস্থা, তাক ‘ঔৎসুক্য’ বোলা হয়।
Verse 31
चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः
চিত্ত-ইন্দ্ৰিয়ৰ স্তব্ধতা, অপস্মাৰ, অচল জড় অৱস্থা; যুদ্ধত বাধা আদিৰ পৰা ভয়; পুনঃপুনঃ বিতৃষ্ণা; আৰু চিত্তৰ বিস্ময়—এইবোৰ লক্ষণ।
Verse 32
क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा
ক্ৰোধ নশমা হওয়াই ‘অমৰ্ষ’; হঠাৎ প্ৰবোধ আৰু চেতনাৰ উদয় (অন্তৰ্কম্পন)ও। এইবোৰ ‘অৱহিত্থ’ (ছল-আড়াল)ৰ ৰূপ; আৰু ‘গুপ্তি’ (গোপনতা) অঙ্গভঙ্গি আৰু বাহ্য লক্ষণৰ পৰা বুজা যায়।
Verse 33
रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः
ক্ৰোধৰ পৰা কঠোৰতা জন্মে—কঠোৰ বাক্য আৰু দণ্ডৰূপ প্ৰহাৰ; তাৰ দ্বাৰা জ্ঞানীসকলে উগ্ৰতা চিনে। সেই ক্ৰোধৰ পৰাই ঊহ-ৱিতৰ্ক আৰু উদ্বেগজনিত অতিবিচাৰ উঠে, আৰু মন-দেহক পীড়া দিয়া ব্যাধিও উৎপন্ন হয়।
Verse 34
अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः
অসংযত আৰু অসংলগ্ন প্ৰলাপৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা উন্মাদনা কাম (মদন) আদি কাৰণত জন্মে; কিন্তু তত্ত্বজ্ঞান আদি সাধনাৰ দ্বাৰা চিত্তৰ কষায় (মলিনতা) শোধনেই পৰম শম—সৰ্বোচ্চ শান্তি।
Verse 35
कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते
কাব্য আদি ৰচনাত কবিসকলে ভাব আৰু ৰস অৱশ্যেই প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; কিয়নো য’ত যি উপায়ে ৰতি আদি ভাবৰ বিভাৱনা (প্ৰকাশ) হয়, তাতেই সেয়া প্ৰকাশিত হয়।
Verse 36
विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते
বিভাৱ বুলিলে বুজায়, কিয়নো ই দুবিধ—আলম্বনাত্মক আৰু উদ্দীপনাত্মক। ৰতি আদি ভাবসমূহৰ এই গোটটো নিজৰ উপজীৱ্য/আশ্ৰয় (আধাৰ) অনুসৰি উৎপন্ন হয়।
Verse 37
आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा
ইয়াক আলম্বন-বিভাৱ বোলা হয়; ই নায়ক আদি উপাদানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে। নায়কক ধীৰোদাত্ত, ধীৰোদ্ধত আৰু ধীৰললিত—এইদৰে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।
Verse 38
धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः
এইদৰে নায়কক পৰম্পৰাত চাৰি/পাঁচ প্ৰকাৰত স্মৰণ কৰা হয়—ধীৰ-প্ৰশান্ত, অনুকূল, দক্ষিণ (বিনয়ী-চতুৰ), শঠ (কপট), আৰু ধৃষ্ট (নিৰ্ভীক); এই প্ৰকাৰসমূহ নাট্য-পরম্পৰাত প্ৰতিপাদিত।
Verse 39
पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः
শৃঙ্গাৰ-ৰসত পীঠমৰ্দ, বিট আৰু বিদূষক—এই তিনিজন নায়কৰ নৰ্ম-সচিব (বিনোদ-সহায়ক) আৰু তেওঁৰ অনুনায়ক, অৰ্থাৎ অধীন সহচৰ, বুলি গণ্য।
Verse 40
पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः
নাট্য-প্ৰকাৰসমূহ হ’ল—পীঠমৰ্দ, সম্বলক (সামগ্ৰী যোগানদাৰ), শ্ৰীমান (সমৃদ্ধ ভদ্ৰলোক), সেই (নগৰীয়া) বেশজাত বিট, বিদূষক আৰু বৈহাসিক (হাস্যভাঁড়); লগতে নায়ক-নায়িকাৰো আঠ প্ৰকাৰ স್ಮৃত।
Verse 41
स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः
কৌশিক-মতৰ আচার্যসকলে বহু উপভেদ বৰ্ণনা কৰে—‘স্বকীয়া’ (নিজ পত্নী), ‘পরকীয়া’ (অন্যৰ পত্নী), ‘পুনর্ভূ’ (পুনৰ্বিবাহিতা), ‘সামান্যা’ (সাধাৰণা), ‘ন পুনর্ভূ’ (যি পুনর্ভূ নহয়) আদি।
Verse 42
उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये
যিসকলে বিভিন্ন সংস্কাৰৰ দ্বাৰা স্থিত হৈ, আলম্বন-বিভাৱৰ প্ৰসঙ্গত ভাবসমূহক উদ্দীপিত আৰু বঢ়াই তোলে, সিহঁতক ‘উদ্দীপন-বিভাৱ’ বোলা হয়।
Verse 43
चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः
চৌষট্টি কলা দুবিধ—এটা কৰ্ম আদি ব্যৱহাৰিক শিল্পৰ পৰা আৰম্ভ, আৰু আনটো গীতিকা আদি সংগীত-অভিনয় কলাৰ পৰা আৰম্ভ। ইয়াৰ ভিতৰত ‘কুহক’ (মায়া/জাদু) প্ৰায়ঃ হাস্য-বিনোদৰ উপায় বুলি স্মৃত।
Verse 44
आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः
উদ্বুদ্ধ আৰু সংস্কৃত ভাবৰ দ্বাৰা আলম্বন-বিভাৱ প্ৰকাশ পায়। স্মৃতি, আচ্ছাদন, দ্বেষ আৰু প্ৰচেষ্টাৰ ইচ্ছাকৃত প্ৰয়োগে ই মন, বাক্, বুদ্ধি আৰু দেহক প্ৰভাৱিত কৰে।
Verse 45
आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते
ৰচনাৰ আৰম্ভণিকেই বিদ্বানসকলে ‘অনুভাৱ’—প্ৰকাশিত প্ৰভাৱ—বুলি স্মৰণ কৰে। ইয়াত সেয়া অনুভূত হয়, উদ্ভৱ হয় আৰু সেইদৰে ব্যাখ্যাত হয়।
Verse 46
मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति
যি অৱস্থাত মানসিক ব্যৱহাৰ অধিক হয়, তাক মনৰ ‘আৰম্ভ’ বোলা হয়। ই দুবিধ—পৌৰুষ (পুৰুষ-স্বভাৱ) আৰু স্ত্ৰৈণ (স্ত্ৰী-স্বভাৱ); আৰু প্ৰয়োগতো তেনেকৈয়ে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 47
शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः
শোভা, বিলাস, মাধুৰ্য, স্থৈৰ্য, গাম্ভীৰ্য, ললিততা, ঔদাৰ্য আৰু তেজ—এই আঠটা ‘পৌৰুষ’ (বীৰ-পুরুষোচিত গুণ) বুলি কোৱা হয়।
Verse 48
नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा
নীচৰ নিন্দা, উত্তমৰ সৈতে স্পৰ্ধা, শৌৰ্য আৰু দক্ষতা আদি কাৰণ—এইবোৰ যেতিয়া মনোধৰ্মৰূপে থাকে, তেতিয়া বাক্প্ৰকাশত অলংকাৰ হয়; যেনেকৈ সুসজ্জিত গৃহ শোভা পায়।
Verse 49
भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता
ভাব, হাব, হেলা, শোভা, কান্তি, দীপ্তি, মাধুৰ্য, শৌৰ্য, প্ৰাগলভ্য আৰু উদাৰতা—এইবোৰক লক্ষণগুণ বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 50
स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः
স্ত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত স্থৈৰ্য আৰু গাম্ভীৰ্য—ইয়াত দ্বাদশ বিভাৱৰ ভিতৰত কোৱা হৈছে। ইয়াৰ পৰা ভাব জন্মে; তাৰ ক্ৰীড়াময় প্ৰকাশ ‘বিলাস’, আৰু ললিত-কোকেটিশ প্ৰকাশ ‘হাব’। ভাব কেতিয়াবা অলপো হ’ব পাৰে আৰু হর্ষজাতো হয়।
Verse 51
वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु
বাক্যৰ যুক্তিক ‘বাগাৰম্ভ’ বুলি কোৱা হয়, আৰু ই দ্বাদশ প্ৰকাৰ। তাত অভাষণ (ন কোৱা), আলাপ (সাধাৰণ কথা-বতৰা), প্ৰলাপ (অসংলগ্ন বকবক) আৰু বহুবচন (বেছি কথা) আদি আছে।
Verse 52
विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः
‘বিলাপ’ দুখ প্ৰকাশ কৰা বাক্য; ‘অনুলাপ’ বাৰে বাৰে কোৱা কথা; ‘সংলাপ’ উক্তি-প্ৰত্যুক্তিৰূপ সংবাদ; আৰু ‘অপলাপ’ অন্যথা কোৱা—অৰ্থাৎ বিৰোধী বা এৰাই যোৱা কথা।
Verse 53
वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्
‘ৱাৰ্তাপ্ৰয়াণ’ (প্ৰস্থান-কথা), ‘সন্দেশ’, ‘নিৰ্দেশ’, ‘প্ৰতিপাদন’, ‘তত্ত্বদেশ’, ‘অতিদেশ’, ‘অপদেশ’ আৰু ‘অন্যবৰ্ণন’—এইবোৰ উপস্থাপনৰ স্বীকৃত পদ্ধতি।
Verse 54
उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः
উপদেশ, শিক্ষাবাক্য, ব্যাজোক্তি আৰু ব্যপদেশক—বোধ জন্মাবলৈ আৰু সুবুদ্ধিৰ আৰম্ভণি ঘটাবলৈ বাক্ৰ এই ব্যৱহাৰ স্বীকৃত। ইয়াৰ তিনিটা ভেদ—ৰীতি, বৃত্তি আৰু প্ৰবৃত্তি।
Frequently Asked Questions
Rasa is described as the manifestation of innate bliss—an aesthetic savor arising from the wondrous flash of consciousness (caitanya-chamatkāra) when made experientially present.
By rooting aesthetics in Brahman-consciousness and treating poetic technique (bhāva, vibhāva, anubhāva, style and diction) as a disciplined refinement of mind and speech, it integrates cultural mastery (bhukti) with contemplative orientation toward truth (mukti).