Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
এই অধ্যায়ত ভগৱান অগ্নিয়ে মাতৃকাৰ সৈতে একাক্ষৰাভিধান—এটা অক্ষৰৰ নাম—ৰ ব্যাখ্যা আৰম্ভ কৰে। প্ৰথমে স্বৰ আৰু ব্যঞ্জন অক্ষৰৰ অৰ্থ আৰু দেবতা-সম্পৰ্ক নিৰ্দিষ্ট কৰি কাব্য-প্ৰয়োগ, মন্ত্ৰ-সংকেতীকৰণ আৰু প্ৰতীক-ব্যাখ্যাৰ বাবে উপযোগী সংক্ষিপ্ত কোষৰূপ দিয়া হয়। তাৰ পিছত বীজাক্ষৰ আৰু লঘুমন্ত্ৰক দেবতা আৰু ফলসাধনৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে—যেনে ‘ক্ষো’ দ্বাৰা হৰি/নৰসিংহৰ সংকেত, ৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধি লাভ। আগলৈ নৱদুৰ্গা আৰু তেওঁলোকৰ বটুক সহচৰৰ নাম, পদ্মযন্ত্ৰত পূজাবিধি, দুৰ্গাগায়ত্ৰী-ধৰ্মী মন্ত্ৰ আৰু ষড়ঙ্গ-ন্যাসৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। গণপতিৰ মূলমন্ত্ৰ, ৰূপলক্ষণ, স্বাহান্ত নামসমূহে পূজা-হোম, আৰু শেষত মন্ত্ৰবিন্যাস আৰু কাত্যায়ন-সম্পৰ্কিত ব্যাকৰণ টীকাৰ জৰিয়তে পবিত্ৰ বাক্যক শাস্ত্ৰ আৰু সাধনাৰ প্ৰযুক্তি—উভয় ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यदोषविवेको नाम षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ अधिकत्रिशततमो ऽध्यायः एकाक्षराभिधानं अग्निर् उवाच एकाक्षराभिधनञ्च मातृकान्तं वदामि ते अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণৰ অলংকাৰ-প্ৰকৰণত ‘কাব্যদোষ-বিবেক’ নামৰ ৩৪৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৪৭তম অধ্যায় ‘একাক্ষৰাভিধান’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—মাতৃকা (বৰ্ণমালা) সহ একাক্ষৰ নামসমূহ মই তোমাক ক’ম। ‘অ’ বিষ্ণুৰ বাচক; ‘আ’ আদি পৰৱৰ্তী বিনিয়োগ পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ বাক্য অনুসাৰে জ্ঞেয়।
Verse 2
सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयोः इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः
সীমা/মৰ্যাদাৰ ভিতৰত—এই অৰ্থত ‘আ’ অব্যয়। তীব্ৰ ক্ৰোধ আৰু পীড়াৰ অৰ্থত ‘ইঃ’ প্ৰয়োগ হয়। কামাৰ্থত আৰু ৰতি-লক্ষ্মীৰ প্ৰসঙ্গত ‘ঈ’ প্ৰয়োগ। শিৱ-শুভাৰ্থত আৰু ৰক্ষক আদি সূচনাত ‘উঃ’ ‘ঊঃ’ প্ৰয়োগ হয়।
Verse 3
ऋ शब्दे चादितौ ऋस्यात् ऌ ॡ ते वै दितौ गुहे ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः
‘ঋ’ শব্দ/ধ্বনি আৰু অদিতিক বুজায়। ‘ঌ’ আৰু ‘ৡ’ দিতি আৰু গুহা (গুহ/গৰ্ভ) সূচায় বুলি কোৱা হৈছে। ‘এ’ দেবী, ‘ঐ’ যোগিনী, ‘ও’ ব্ৰহ্মা, আৰু ‘ঔ’ মহেশ্বৰ (শিৱ)ৰ বাচক।
Verse 4
अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात् को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्वे च विनायके
‘অঃ’ প্ৰশস্ত/উৎকৃষ্ট অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। ‘ক’ ব্ৰহ্মা আদি বুজায়; ‘কু’ নিন্দ্য/কুৎসিত অৰ্থ। ‘খ’ শূন্য আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহকো (শূন্যসদৃশ) সূচায়। ‘খঙ্গ’ গন্ধৰ্ব আৰু বিনায়ক (গণেশ) বুজায় বুলি কোৱা হয়।
Verse 5
गङ्गीते गो गायने स्यद् घो घण्टा किङ्किणीमुखे ताडने ङश् च विषये स्पृहायाञ्चैव भैरवे
গীত অৰ্থত ‘গো’; গায়ন অৰ্থত ‘ঘো’ কোৱা হয়। ‘ঘো’ ঘণ্টা আৰু কিঙ্কিণী (সৰু ঘণ্টি)ৰ মুখ/ছিদ্ৰকো সূচায়। তাড়ন/প্ৰহাৰ অৰ্থত ‘ঙশ্’; আৰু ‘ঙশ্’ বিষয়, স্পৃহা (লালসা) আৰু ভৈৰৱ (ভয়ংকৰ) অৰ্থতো ব্যৱহৃত হয়।
Verse 6
चो दुर्जने निर्मले छश्छेदे जिर्जयने तथा जं गीते झः प्रशस्ते स्याद्बले ञो गायने च टः
‘চো’ দুষ্ট লোক আৰু নিৰ্মল বস্তুৰ অৰ্থত ব্যৱহৃত। ‘ছ’ ছেদন, ‘জি’ জয়, ‘জং’ গীত, ‘ঝঃ’ প্ৰশংসনীয়, ‘ঞো’ বল, আৰু ‘টঃ’ গায়ন বুজায়।
Verse 7
ठश् चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः डश् च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्वायां ढो ध्वनौ मतः
‘ঠ’ চন্দ্ৰমণ্ডল, শূন্য, শিৱ আৰু ‘উদ্বন্ধন’ (বান্ধা/ঝুলোৱা) অৰ্থত ধৰা হয়। ‘ড’ ৰুদ্ৰ, ধ্বনি আৰু ত্ৰাস (ভয়) বুজায়; আৰু ‘ঢ’ ‘ঢক্বা’ উচ্চাৰণত উৎপন্ন ধ্বনি সূচায়।
Verse 8
णो निष्कर्षे निश् चये च तश् चौरे क्रोडपुच्छके भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः
‘ণো’ নিষ্কর্ষ/বাহিৰলৈ টানি উলিওৱা অৰ্থত ব্যৱহৃত। ‘নিশ্’ নিশ্চিততা। ‘তশ্’ চোৰ আৰু বৰাহৰ লেজ। ‘ভ’ ভক্ষণ, ‘থ’ ছেদন, আৰু ‘দো’ ধাৰণ/আধাৰ লগতে শোভা/অলংকাৰ—এনেদৰে মত।
Verse 9
ब्रह्मकाद्य ऊरिति ख प्रशान्तःस्यादिति ख धने इति ञ धो धातरि चधूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा प उपवने विख्यातः फश् च झञ्झानिले मतः
‘খ’ ‘ঊৰি’ (নিশ্চয়েই/বহুত) আৰু ‘প্ৰশান্ত’ অৰ্থত, লগতে ‘ব্ৰহ্মক’ আদি প্ৰসঙ্গতো ব্যৱহৃত। ‘ঞ’ ধন বুজায়। ‘ধো’ ধাতা/আধাৰক (ধাতৃ) বুজায়। ‘ধূঃ’ চোৰ বুজায়। ‘নো’ বৃন্দ/সমূহ আৰু ‘সুগত’ (ভালদৰে গমন কৰা) বুজায়। ‘প’ উপবন (উদ্যান) অৰ্থত বিখ্যাত। ‘ফশ্’ ঝঞ্ঝাবতী বতাহ (ঝঞ্ঝানিল) অৰ্থত ধৰা হয়।
Verse 10
फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके मा श्रीर्मानञ्च माता स्याद्याग यो यातृवीरणे
‘ফুঃ’ ফুতকাৰ (ফোঁ-ফোঁ ধ্বনি) আৰু নিষ্ফলতা বুজায়। ‘বিঃ’ পক্ষী। ‘ভঞ্’ তৰা/গ্ৰহ। ‘মা’ শ্ৰী (লক্ষ্মী) আৰু মাতা—দুয়ো অৰ্থত। ‘যাগ’ যজ্ঞীয় অৰ্পণ/ক্ৰিয়া, আৰু ‘যঃ/যো’ যাত্ৰী আৰু ৰণবীৰ বুজায়।
Verse 11
रो बह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश् च शं सुखे
‘ৰো’ অক্ষৰে বহ্নি (অগ্নি)ক বুজায়। ‘লঃ’ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ বাচক। ‘লো’ বিধাতা (ব্ৰহ্মা) বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। ‘ভো’ বিশ্লেষণ/বিভাজন অৰ্থে। ‘ব’ বৰুণক সূচায়। ‘শশ্’ শয়ন/নিদ্ৰাৰ অৰ্থ। আৰু ‘শং’ সুখ-কল্যাণৰ বোধক।
Verse 12
षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सालक्ष्मीः सं कचेमतः धारणे हस् तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्रे चाक्षरे मतः
‘ষঃ’ শ্ৰেষ্ঠ অৰ্থে। ‘সঃ’ পৰোক্ষ/গূঢ় অৰ্থে। ‘সা’ লক্ষ্মীসহিত বুলি কোৱা হয়। ‘সং’ কচ (কেশ) সূচক বুলি মান্য। ‘হস্’ ধাৰণ অৰ্থক, আৰু ৰুদ্ৰ-বাচকো। ‘ক্ষঃ’ ক্ষত্ৰ (ৰাজশক্তি) সূচায় আৰু অক্ষৰগণনাতো গণ্য।
Verse 13
क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः
‘ক্ষো’ এই একাক্ষৰ মন্ত্ৰ নৃসিংহ আৰু হৰিৰ বাবে বিনিয়োগ্য; তদ্ৰূপ দুজন ক্ষেত্ৰপালৰ বাবেও প্ৰয়োগ্য। এই দেৱস্বৰূপ একাক্ষৰ মন্ত্ৰে ভুক্তি (ঐশ্বৰ্য) আৰু মুক্তি—উভয় প্ৰদান কৰে।
Verse 14
हैहयशिरसे नमः सर्वविद्याप्रदो मनुः अकाराद्यास् तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः
হৈহয়-শিৰ (দিব্য শিৰ)ক নমস্কাৰ। এই মনু (মন্ত্ৰসূত্ৰ) সৰ্ববিদ্যা প্ৰদানকাৰী। তদ্ৰূপ ‘অ’কাৰৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা মন্ত্ৰসমূহ—উত্তম মাতৃকা (বৰ্ণমালা) মন্ত্ৰ—ও (উপদিষ্ট)।
Verse 15
एकपद्मे ऽर्चयेदेतान्नव दुर्गाश् च पूजयेत् भगवती कात्यायनी कौशिकी चाथ चण्डिका
এটা পদ্ম-যন্ত্ৰত এদের অর্চনা কৰিব; আৰু নবদুৰ্গাসকলৰো পূজা কৰিব—যেনে ভগৱতী, কাত্যায়নী, কৌশিকী আৰু চণ্ডিকা (ইত্যাদি)।
Verse 16
प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्वती दुर्गया ॐ चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् क्रमादि तु षडङ्गं स्याद्गणो गुरुर्गुरुः क्रमात्
সেয়ে প্ৰচণ্ডা, সুৰনায়িকা, উগ্ৰা, পাৰ্বতী আৰু দুৰ্গা। “ওঁ—চণ্ডিকাক বিদ্মহে, ভগৱতীক ধীমহি; সেই দুৰ্গাই আমাক প্ৰচোদয়াত্।” ক্ৰমে ষড়ঙ্গ-ন্যাস প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; ছন্দৰ গণ-ধাৰা ‘গুরু-গুরু’।
Verse 17
अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती
তাৰ পিছত সেয়ে অজিতা আৰু অপৰাজিতা; লগতে জয়া আৰু বিজয়া; তাৰপিছত কাত্যায়নী, ভদ্ৰকালী, মঙ্গলাঃ, সিদ্ধি আৰু ৰেৱতী বুলিও কোৱা হয়।
Verse 18
सिद्धादिवटुकाः पूज्या हेतुकश् च कपालिकः एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव
সিদ্ধ আদি বটুকসকল পূজ্য; তদ্ৰূপ হেতুক আৰু কপালিকো। একপাদ আৰু ভীমৰূপ—দিকপালসকলৰ মধ্যভাগত অৱস্থিত এই নৱ (দেৱ/অনুচৰ)।
Verse 19
ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहामन्त्रार्थसिद्धये गौरी पूज्या च धर्माद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत्
মন্ত্ৰাৰ্থসিদ্ধিৰ বাবে “হ্ৰীং—দুৰ্গে দুৰ্গে ৰক্ষিণি স্বাহা” জপ কৰিব লাগে। গৌৰীৰো পূজা কৰিব; আৰু ধৰ্মাদি তথা স্কন্দাদি শক্তিসকলকো যজন/পূজন কৰিব।
Verse 20
प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं
প্ৰজ্ঞা, জ্ঞানাঃ, ক্ৰিয়া, বাচা, বাগীশী, জ্বালিনী, কামিনী, কামমালা—এই শক্তিসকলৰ লগতে ইন্দ্ৰাদি শক্তিসকলৰো পূজন কৰিব লাগে।
Verse 21
ओंगं स्वाहा मूलमन्त्रो ऽयं गं वा गणपतये नमः षडङ्गो रक्तशुक्लश् च दन्ताक्षपरशूतकटः
“ওঁ গং স্বাহা”—এইটো মূল-মন্ত্ৰ; অথবা “গং, গণপতয়ে নমঃ”। তেওঁৰ ষড়ঙ্গ-ন্যাসৰূপ ৰক্ত-শ্বেতবৰ্ণ; দন্ত, জপমালা, পৰশু আৰু অঙ্কুশ ধাৰণ কৰে।
Verse 22
समोदको ऽथ गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् गजो महागणपतिर्महोल्कः पूज्य एव च
তাৰপিছত ক্ৰমে তেওঁক “সমোদক” আৰু “গন্ধাদি-গন্ধোল্কা” নামে; লগতে “গজ”, “মহাগণপতি” আৰু “মহোল্ক” নামে আহ্বান কৰি পূজা কৰিব লাগে—তেওঁ নিশ্চয় পূজ্য।
Verse 23
कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय लम्बनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय वक्रतुण्दाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा एतैर् मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् काद्यैर् वा वीजसंयुक्तैस्तैर् आद्यैश् च नमो ऽन्तकैः
“কুষ্মাণ্ডায় স্বাহা; একদন্ত-ত্রিপুৰান্তকায় স্বাহা; শ্যামদন্ত-ৱিকট-হৰহাসায় স্বাহা; লম্বনাশাননায় স্বাহা; পদ্মদংষ্ট্ৰায় স্বাহা; মেঘোল্কায় স্বাহা; ধূমোল্কায় স্বাহা; বক্রতুণ্ডায় স্বাহা; বিঘ্নেশ্বৰায় স্বাহা; বিকটোৎকটায় স্বাহা; গজেন্দ্ৰগমনায় স্বাহা; ভুজগেন্দ্ৰহাৰায় স্বাহা; শশাঙ্কধৰায় স্বাহা; গণাধিপতয়ে স্বাহা।” এই স্বাহান্ত মন্ত্ৰসমূহে পূজা কৰিলে তিল-হোম আদি কৰ্মৰ অধিকাৰ লাভ হয়; অথবা ‘ক’ আদি অক্ষৰযুক্ত বীজমন্ত্ৰ আৰু পূৰ্বোক্ত ‘নমঃ’ অন্ত নামসমূহেৰেো পূজা কৰিব পাৰি।
Verse 24
मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः* कात्यायनं अकन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे
মন্ত্ৰসমূহ পৃথক পৃথককৈ, একে একে জপ কৰিব পাৰি; অথবা ‘ৰেফ’ (ৰ্) দ্বিগুণ কৰি আৰু ‘মুখ’ আৰু ‘অক্ষি’ শ্ৰেণীৰ বৰ্ণসমূহো দ্বিগুণ কৰি বিন্যাস কৰিব পাৰি। অকন্দে ইয়াক কাত্যায়নৰ মত বুলি কৈছে; সেয়ে মই সেই ব্যাকৰণ-নিয়ম কওঁ।
Frequently Asked Questions
A structured ekākṣara lexicon: vowels/consonantal syllables are assigned precise semantic fields and deity-referents, followed by applied mantra protocols (ṣaḍaṅga-nyāsa, svāhā-ended worship, and homa suitability) including Durgā and Gaṇapati sequences.
It treats speech (akṣara/mantra) as a disciplined technology: correct phonemic knowledge supports poetic clarity and ritual efficacy, while deity-linked ekākṣara mantras are explicitly framed as granting Bhukti (worldly success/protection) and Mukti (liberation).
Notably, kṣo is prescribed for Narasiṃha and Hari and also for the two Kṣetrapālas; the chapter additionally centers Durgā (Navadurgā and Durgā Gāyatrī-style formula) and Gaṇapati (gaṃ root mantra and multiple svāhā epithets).