Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ভগৱান অগ্নিয়ে সাহিত্য-শাস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিকতাত শব্দ (অভিব্যক্তি) আৰু অৰ্থ (ভাব) দুয়োটাক একেলগে শোভিত কৰা শব্দাৰ্থালংকাৰ ব্যাখ্যা কৰে—যেন একেটা হাৰে গলা আৰু বক্ষক একসাথে অলংকৃত কৰে। তেওঁ ৰচনাৰ ছয়টা সক্ৰিয় গুণ উল্লেখ কৰে—প্ৰশস্তি, কান্তি, ঔচিত্য, সংক্ষেপ, যাৱদর্থতা আৰু অভিব্যক্তি। প্ৰশস্তি হৈছে শ্ৰোতাৰ অন্তঃকৰণ ‘গলোৱা’ বাণী; ইয়াৰ দুটা ৰূপ—স্নেহপূর্ণ সম্বোধন আৰু ঔপচাৰিক স্তুতি। কান্তি মানে ক’ব পৰা কথা আৰু প্ৰেৰণ কৰা অৰ্থৰ মনোহৰ সামঞ্জস্য। ঔচিত্য তেতিয়া জন্মে যেতিয়া ৰীতি, বৃত্তি আৰু ৰস বিষয়ানুগ হয় আৰু তেজ-মাধুৰ্যৰ সমতা থাকে। পাছত অভিব্যক্তিত শ্রুতি (প্ৰত্যক্ষ মুখ্যাৰ্থ) আৰু আক্ষেপ (ইঙ্গিতিত/ব্যঙ্গ্য অৰ্থ), মুখ্য-উপচাৰ ভেদ, আৰু সম্পর্ক/সান্নিধ্য/সমবায়ৰ জৰিয়তে উদ্ভৱ হোৱা লক্ষণা বৰ্ণিত। শেষত আক্ষেপসহ সমাসোক্তি, অপহ্নুতি, পৰ্যায়োক্তাক ধ্বনিসহ সংযোগ কৰি ব্যঙ্গ্যাৰ্থক কাব্যশক্তিৰ কেন্দ্ৰ বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণৰ অলংকাৰ-প্ৰকৰণত ‘অৰ্থালংকাৰ-নিৰূপণ’ নামৰ তিনশ তেতাল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিনশ চুয়াল্লিশতম অধ্যায়—‘শব্দাৰ্থালংকাৰ’—আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে: শব্দ আৰু অৰ্থ—উভয়ৰ অলংকাৰ—দুয়োটাকেই সমভাবে অলংকৃত কৰে; যেন একে ঠাইত পৰিধান কৰা একেটা হাৰে স্ত্ৰীৰ স্তন আৰু গ্ৰীৱা—দুয়োটাকেই শোভিত কৰে।
Verse 2
प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति
প্ৰশস্তি, কান্তি, ঔচিত্য, সংক্ষেপ, যাৱদর্থতা (অৰ্থ যিমান প্ৰয়োজন সিমানেই কোৱা), আৰু অভিব্যক্তি (স্পষ্ট প্ৰকাশ)—এইদৰে তাৰ ছয় ভেদ স্পষ্টকৈ কোৱা হৈছে; ৰচনাত সেয়া সদা জাগ্ৰত ৰাখিব লাগে।
Verse 3
प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः
প্ৰশস্তি হৈছে এক বাক্-যুক্তি, যাৰ কাৰ্য যেন পৰৰ মর্ম দ্ৰৱীভূত কৰা। সেই বাক্-ৰীতি দুবিধ—প্ৰেমোক্তি আৰু স্তুতি—এই ভেদ অনুসাৰে।
Verse 4
प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः
‘প্ৰেমোক্তি’ আৰু ‘স্তুতি’ সমাৰ্থক; ‘প্ৰিয়োক্তি’ গুণকীৰ্তনকাৰী বাক্য। ‘কান্তি’ সকলো মনক আনন্দিত কৰে—বাচ্য আৰু ভাবাৰ্থৰ যথোচিত সঙ্গতি।
Verse 5
यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते
যেনে বিষয়, তেনে ৰীতি; যেনে বৃত্তি (প্ৰকাশভংগী), তেনে ৰস। ঊৰ্জস্বী আৰু মৃদু—উভয় গুণযুক্ত সন্দৰ্ভৰ পৰা ঔচিত্য জন্মে।
Verse 6
संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता
সংক্ষেপ মানে অল্প বাচক শব্দে বহু অৰ্থৰ সংগ্ৰহ; য’ত শব্দ আৰু অভিপ্ৰেত বস্তু ন কম ন বেছি—অৰ্থাৎ যাৱদৰ্থতা থাকে।
Verse 7
प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्
প্ৰকাশ্যতাক ‘অভিব্যক্তি’ বোলা হয়। ইয়াৰ দুটা ভেদ ‘শ্ৰুতি’ আৰু ‘আক্ষেপ’। তাত ‘শ্ৰুতি’ মানে শব্দে নিজৰ মুখ্য অৰ্থ সোজাকৈ সমৰ্পণ কৰা।
Verse 8
भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी
ই দুবিধ—নৈমিত্তিকী আৰু পাৰিভাষিকী। ‘সংকেত’ মানে ৰূঢ়ি-সম্মতি/প্ৰচলিত নিয়ম, আৰু ‘পৰিভাষা’ মানে প্ৰযুক্তিগত সংজ্ঞা; সেয়ে ইয়াক ‘পাৰিভাষিকী’ বোলা হয়।
Verse 9
मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः
শব্দ-শক্তি দুপ্ৰকাৰ—মুখ্য আৰু উপচাৰিকী (গৌণ/লক্ষণিক)। আৰু এই দুয়োটাৰো পুনৰ দুটা-দুটা উপভেদ আছে। যেতিয়া শব্দৰ প্ৰয়োগ নিজ অভিধেয় অৰ্থৰ পৰা সৰি যায়, তেতিয়া সেই প্ৰয়োগেই অমুখ্য অৰ্থৰ বাচক হয়।
Verse 10
यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः
যি প্ৰক্ৰিয়াৰে কোনো বিশেষ নিমিত্ত/আধাৰৰ বাবে শব্দ উপচাৰ (ৰূপক) ৰূপে ব্যৱহৃত হয়, তাক উপচাৰিকী ‘লক্ষণিকী’ বোলা হয়। লক্ষণা-গুণযোগৰ বাবে তাক ‘গৌণী’ও কোৱা হয়।
Verse 11
अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः
অভিধেয় (মুখ্য অৰ্থ)ৰ সৈতে অবিনাভূতভাৱে যুক্ত যি বোধ, তাকেই ‘লক্ষণা’ বোলা হয়। ই অভিধেয়ৰ সৈতে সম্পর্ক, সামীপ্য (নিকটতা) অথবা সমবায় (অন্তর্নিহিত সংযোগ)ৰ পৰা জন্মে।
Verse 12
वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया
বৈপৰীত্য (বিৰোধ) আৰু অভিপ্ৰেত ক্ৰিয়া-যোগৰ বাবে লक्षणা পাঁচ প্ৰকাৰ বুলি ধৰা হয়। কিন্তু গৌণী গুণ অনন্ত হোৱাৰ বাবে, বক্তাৰ বিবক্ষানুসাৰে ই অনন্তও হয়।
Verse 13
अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः
লোকসীমা (লোকাচাৰৰ স্বীকৃত সীমা) অনুসৰি য’ত অন্যত্র ভিন্ন ধৰ্ম-নিয়ম সম্যকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হয়, তাকেই ইয়াত ‘সমাধি’ (স্থিৰ বিধি-নিৰ্ণয়) বুলি স্মৰণ কৰা হৈছে।
Verse 14
श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः
শ্ৰুত শব্দৰ পৰা যি অৰ্থ সোজাকৈ লাভ কৰা নাযায়, কিন্তু সচেতন আৰু সংবেদনশীল পাঠকৰ বোধত প্ৰকাশ পায়, তাক ‘আক্ষেপ’ বোলা হয়; ধ্বনি/ব্যঞ্জনা দ্বাৰা সূচিত হৈ যিহেতু সি ব্যক্ত হয়, সেয়ে তাক ‘ধনি’ (ধ্বনিৰ এক প্ৰকাৰ) বুলি কোৱা হয়।
Verse 15
शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया
য’ত শব্দে নিজৰ বাচ্যাৰ্থৰ দ্বাৰা অৰ্থ প্ৰকাশ কৰি শ্ৰোতাই স্বয়ং অভিপ্ৰেত অৰ্থ যেন নিজে উপাৰ্জন কৰে, ত’ত কাম্য (আক্ষৰিক) অৰ্থৰ ‘প্ৰতিষেধ’ যেন ঘটিল বুলি দেখা দিয়া যি বিশেষ অৰ্থ, সি বক্তাৰ অভিধিৎসা (নিৰ্দিষ্ট অৰ্থ বুজাবলৈ ইচ্ছা)ৰ পৰা উৎপন্ন।
Verse 16
तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः
ইয়াত এই অলংকাৰক ‘আক্ষেপ’ বোলা হয়। পুনৰ ইয়াক ‘স্তোত্ৰ’ বুলিও কোৱা হৈছে—অর্থাৎ অধিকাৰ (উপযুক্ত বিষয়)ৰ পৰা আঁতৰি, তাৰ সীমাৰ বাহিৰত থকা অন্য বস্তুৰ প্ৰতি যি প্ৰশংসা নিবেদিত হয়, সেয়াই স্তোত্ৰৰূপ স্তুতি।
Verse 17
यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः
য’ত কোৱা কথাৰ পৰা অভিপ্ৰেত অৰ্থ ধৰা নপৰে, কিন্তু একে সাধাৰণ অৰ্থৰ সৈতে বিশেষণযুক্ত সমান উক্তিৰ দ্বাৰা অৰ্থ বুজা যায়, তাক পণ্ডিতসকলে ‘সমাসোক্তি’ বুলি কৈছে; কাৰণ ই সংক্ষিপ্ত ৰূপে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে।
Verse 18
अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः
‘অপহ্নুতি’ মানে—নিষেধ/আড়ালৰ দ্বাৰা অন্য অৰ্থৰ পৰোক্ষ সূচনা। ‘পৰ্যায়োক্ত’ মানে—যি অন্য প্ৰকাৰৰে কোৱা হয়। সেয়ে এইবোৰৰ মাজত অন্ততঃ এটাতো ব্যঞ্জনা (সূচন) কাৰ্য কৰাত ‘ধ্বনি’ নাম প্ৰযোজ্য হয়।
Frequently Asked Questions
It defines ornaments that simultaneously beautify both wording and meaning, then systematizes six compositional excellences and connects explicit meaning and suggested meaning (dhvani) to poetic effect.
By disciplining speech through propriety, clarity, and ethically resonant praise, it treats aesthetic mastery as a dharmic refinement of mind and communication—supporting right conduct and contemplative discernment.