Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
অলংকাৰশাস্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিকতাত ভগৱান অগ্নি ৰস-তত্ত্বৰ পৰা আগবাঢ়ি ‘ৰীতি’ৰ নিৰূপণ কৰে আৰু শৈলীকে বাক্বিদ্যাৰ এক আনুষ্ঠানিক অংগ বুলি স্থাপন কৰে। তেওঁ ৰীতিক চাৰি ভাগত—পাঞ্চালী, গৌড়ী (গৌড়দেশীয়), বৈদৰ্ভী আৰু লাটী—বিভক্ত কৰি, অলংকাৰ-ঘনতা (উপচাৰ), বাক্য-সংযোগ/সন্দৰ্ভবন্ধ আৰু বিস্তাৰ/বিঘ্ৰহৰ আধাৰত লক্ষণ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত কাব্য-শৈলীৰ পৰা নাট্য-বৃত্তিলৈ ঘূৰি—ভাৰতী, আৰভটী, কৌশিকী আৰু সাত্ত্বতী—এই ক্ৰিয়া-আধাৰিত বৃত্তিসমূহ ব্যাখ্যা কৰি কাব্যতত্ত্বক নাট্যধৰ্মৰ সৈতে একত্ৰিত কৰে। ভাৰতীক বাক্যপ্ৰধান, স্বাভাৱিক ভাষণযুক্ত আৰু ভৰত পৰম্পৰাসংযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ অংগসমূহ, লগতে বীথী, প্ৰহসন আদি নাট্যৰূপ আৰু বীথী-অংগৰ তালিকাও দিয়া আছে। শেষত প্ৰহসনক হাস্য-ফাৰ্স আৰু আৰভটীক মায়া, যুদ্ধ আদি উদ্দীপক দৃশ্য আৰু দ্ৰুত ৰংগক্ৰিয়া থকা বৃত্তি বুলি সংজ্ঞায়িত কৰি দেখুৱাইছে যে ধৰ্মসংস্কৃতিত নান্দনিক কৌশল শৃঙ্খলিত অভিব্যক্তিক সহায় কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণৰ অলংকাৰ-প্ৰকৰণত ‘শৃঙ্গাৰাদি ৰস-নিৰূপণ’ নামৰ ৩৩৮তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। তাৰ পিছত ৩৩৯তম অধ্যায় ‘ৰীতি-নিৰূপণ’ আৰম্ভ হয়। অগ্নিয়ে ক’লে—বাক্বিদ্যাৰ প্ৰতিজ্ঞানে ৰীতি চাৰি প্ৰকাৰ: পাঞ্চালী, গৌডদেশীয়া (গৌড়ী), বৈদর্ভী আৰু লাটজা।
Verse 2
उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा
পাঞ্চালী ৰীতি উপচাৰ (অলংকাৰযুক্ত ভঙ্গি) যুক্ত, মৃদু আৰু সংক্ষিপ্ত গঠনৰ। গৌড়ীয়া ৰীতিত সংযোগ-ক্রম স্থিৰ নহয় আৰু গঠন দীঘল তথা বিস্তৃত।
Verse 3
उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा
বৈদর্ভী ৰীতি ন অতিশয় উপচাৰ (অলংকাৰ) ৰে ভাৰাক্ৰান্ত, ন উপচাৰবিহীন; ইয়াৰ গাঁথনি অতিকোমল নহয় আৰু ই দোষযুক্ত/বিচ্ছিন্ন গঠনৰ পৰা মুক্ত।
Verse 4
लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता
লাটীয়া ৰীতিৰ গঠন স্পষ্ট আৰু সুসংবদ্ধ; ইয়াৰ বাক্যবিন্যাস অতি ঝলমলীয়া নহয়। কিছুমহলে ই পৰিত্যক্ত হ’লেও, বহুজন নানা উপচাৰ (পৰম্পৰাগত প্ৰয়োগ) দ্বাৰা ইয়াক পুনৰ বৰ্ণনা কৰে।
Verse 5
क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता
ক্ৰিয়াৰ বৈচিত্ৰ্যযুক্ত নাট্যবৃত্তি চাৰিপ্ৰকাৰত প্ৰতিষ্ঠিত—ভাৰতী, আৰভটী, কৌশিকী আৰু সাত্বতী।
Verse 6
वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते
যি ৰীতি বাক্যপ্ৰধান, প্ৰায়ে পুৰুষপাত্ৰসম্বন্ধীয়, নাৰীপাত্ৰকো স্থান দিয়ে আৰু প্ৰাকৃত/স্বাভাৱিক ভাষাত উক্তি কৰে—ভৰত প্ৰণীত হোৱাৰ বাবে তাক ‘ভাৰতী’ ৰীতি বোলা হয়।
Verse 7
चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश
ভাৰতীৰ চাৰিটা অঙ্গ আছে; তদ্ৰূপ বীথী আৰু প্ৰহসনৰো (অঙ্গ) বৰ্ণিত। নাটকাদি ৰূপকত প্ৰস্তাৱনা থাকে; আৰু বীথীৰ তেৰটা অঙ্গ নিৰ্ধাৰিত।
Verse 8
उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा
প্ৰথমটো ‘উদ্ঘাতক’; দ্বিতীয়টো ‘লপিত’ বুলি কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ ‘অসৎপ্ৰলাপ’ (অসংলগ্ন প্ৰলাপ), ‘বাক্শ্ৰেণী’ (বাক্যৰ ধাৰাবাহিক শৃংখলা), ‘নালিকা’ (সংক্ষিপ্ত/দ্ৰুত কথন) আৰু ‘বিপণন’ (বজাৰ-ধৰণৰ দরদামৰ ভাষা) বুলিও (নাম) আছে।
Verse 9
व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्
‘ব্যাহাৰ’ক ‘তিমৎ’ বুলিও কোৱা হয়; তদ্ৰূপ ‘ছল’ আৰু ‘অৱস্কন্দিত’ও (তাৰেই ভেদ)। ক, ঞ আৰু ট-বৰ্গত একে ‘বাগ্বেণী’ বোলা হয়; খ-বৰ্গত ‘ব্যাহাৰ-ত্রিগত’। তাৰপিছত ‘গণ্ড’ আৰু ‘মৃদৱ’—এইদৰে ত্ৰয়োদশ পদসমষ্টি উক্ত।
Verse 10
तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च
‘প্ৰহসন’ তাপস আদি চৰিত্ৰক লৈ কৰা হাস্যাভিনয়, যাৰ বাক্য পৰিহাসপ্ৰধান। ‘আৰভটী’ নামৰ উগ্ৰ নাট্যধাৰা মায়া, ইন্দ্ৰজাল, যুদ্ধ আদি দৃশ্যত সমৃদ্ধ বুলি স্মৃত; তাত দ্ৰুত হস্তচালনা আৰু মঞ্চবস্তু উঠাই ধৰা-চালনা কৰাও অন্তৰ্ভুক্ত।
Frequently Asked Questions
The chapter differentiates four rītis by measurable stylistic traits—ornament density (upacāra), coherence of linkage (sandarbha), and compact vs expansive phrasing (vighraha)—and then maps dramatic performance into four vṛttis (Bhāratī, Ārabhaṭī, Kauśikī, Sāttvatī).
By disciplining speech and representation—how emotion, action, and ornament are expressed—rīti and vṛtti cultivate sāttvika clarity, ethical communication, and refined attention, supporting dharma in society while aligning artistry with inner purification.