Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ভগৱান অগ্নি নাট্যৰ শাস্ত্ৰীয় নিৰূপণ আৰম্ভ কৰি প্ৰথমে ৰূপক আদি স্বীকৃত নাটক আৰু অভিনয়-সাহিত্যিক প্ৰকাৰসমূহ গণনা কৰি নাট্যশাস্ত্ৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত লক্ষণা আৰু নাট্যনিয়মত সাধাৰণ আৰু বিশেষ প্ৰয়োগৰ ভেদ দেখুৱাই স্পষ্ট কৰে যে ৰস, ভাব, বিভাৱ–অনুভাৱ, অভিনয়, অংক আৰু নাট্য-প্ৰগতি (স্থিতি) আদি উপাদান সকলো নাটকতে ব্যাপ্ত। তাৰপাছত পূৰ্বৰংগক মঞ্চায়নৰ ভিত্তিমূলক প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে বৰ্ণনা কৰে—নান্দী, নমস্কাৰ আৰু আশীৰ্বাদ, সূত্ৰধাৰৰ আনুষ্ঠানিক প্ৰৱেশ, বংশ-প্ৰশংসা আৰু কৱি/কৰ্তাৰ যোগ্যতাৰ উল্লেখ। তাৰ পিছত আমুখ/প্ৰস্তাৱনা, প্ৰবৃত্তক, কথোদ্ঘাত, প্ৰয়োগ, প্ৰয়োগাতিশয় আদি আৰম্ভণিৰ উপায়সমূহ সংজ্ঞায়িত কৰি ইতিবৃত্ত (কাহিনী)ক নাটকৰ ‘দেহ’ বুলি স্থাপন কৰে; ই সিদ্ধ (পৰম্পৰাগত) আৰু উৎপ্ৰেক্ষিত (কৱি-কল্পিত) দু’ধৰণৰ। শেষত পাঁচ অৰ্থপ্ৰকৃতি আৰু পাঁচ সন্ধিৰে কাহিনিৰ স্থাপত্য ব্যাখ্যা কৰি, সুসংগত বিকাশৰ বাবে কাল আৰু দেশ-নিৰ্দেশ অনিবাৰ্য বুলি প্ৰতিপাদন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यादिलक्षणं नाम षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः जुष्टमिति ज , ट च अथ सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नाटकनिरूपणम् अग्निर् उवाच नाटकं सप्रकरणं डिम ईहामृगो ऽपि वा ज्ञेयः समवकारश् च भवेत् प्रहसनन्तथा
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণৰ অলংকাৰ-প্ৰকৰণত “কাব্যাদি-লক্ষণ” নামৰ ৩৩৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। (পাঠ-টীকা: “জুষ্টম্ ইতি”—ইয়াত ‘জ’ আৰু ‘ট’ অক্ষৰ।) এতিয়া ৩৩৭তম অধ্যায় “নাটক-নিৰূপণ” আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—নাটক, প্ৰকৰণ, ডিম, ঈহামৃগ; লগতে সমৱকাৰ আৰু প্ৰহসন—এই নাট্যপ্ৰকাৰসমূহ জ্ঞেয়।
Verse 2
व्यायोगभाणवीथ्यङ्कत्रोटकान्यथ नाटिका सट्टकं शिल्पकः कर्णा एको दुर्मल्लिका तथा
আৰু ব্যায়োগ, ভাণ, বীথী, অংক, ত্ৰোটক; লগতে নাটিকা, সট্টক, শিল্পক, কৰ্ণা, এক আৰু দুৰ্মল্লিকা—ইয়াও নাট্যৰূপ।
Verse 3
प्रस्थानं भाणिका भाणी गोष्ठी हल्लीशकानि च काव्यं श्रीगदितं नाट्यरासकं रासकं तथा
প্ৰস্থান, ভাণিকা, ভাণী, গোষ্ঠী, হল্লীশক; লগতে কাব্য, শ্ৰী-গদিত, নাট্য-ৰাসক আৰু ৰাসক—ইয়াও সাহিত্য আৰু নাট্যৰচনাৰ স্বীকৃত ৰূপ।
Verse 4
उल्लाप्यकं प्रेङ्क्षणञ्च सप्तविंशतिरेव तत् सामान्यञ्च विशेषश् च लक्षणस्य द्वयी गतिः
উল্লাপ্যক আৰু প্ৰেঙ্ক্ষণ—ইয়াৰে সৈতে মুঠ সংখ্যা সাতাইশ হয়। আৰু লক্ষণা (ইঙ্গিতাৰ্থ)ৰ গতি দুবিধ—সামান্য আৰু বিশেষ।
Verse 5
सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते पूर्वरङ्गे निवृत्ते द्वौ देशकालावुभावपि
‘সামান্য’ সকলো বিষয়তে প্ৰযোজ্য; ‘শেষ’ য’ত প্ৰয়োজন ত’ত ব্যৱহাৰ হয়। পূৰ্বৰংগ শেষ হ’লে দেশ আৰু কাল—উভয়কো নিৰ্দিষ্ট কৰিব লাগে।
Verse 6
रसभावविभावानुभावा अभिनयास् तथा अङ्कः स्थितिश् च सामान्यं सर्वत्रैवोपसर्पणात्
ৰস, ভাব, বিভাৱ, অনুভাৱ; লগতে অভিনয়, অংক আৰু স্থিতি—এই সকলো ‘সামান্য’, কিয়নো ইহঁতে সৰ্বত্ৰ ব্যাপি প্ৰযোজ্য।
Verse 7
विशेषो ऽवसरे वाच्यः सामान्यं पूर्वमुच्यते त्रिवर्गसाधनन्नाट्यमित्याहुः करणञ्च यत्
বিশেষ বিধান সুযোগ আহিলে ক’ব লাগে; সামান্য নীতি প্ৰথমে কোৱা হয়। নাট্য ত্ৰিবৰ্গ-সাধন (ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম সিদ্ধিৰ উপায়) বুলি কোৱা হয়; আৰু ‘কৰণ’ও তেনেদৰে।
Verse 8
इतिकर्तव्यता तस्य पूर्वरङ्गो यथाविधि नान्दीमुखानि द्वात्रिंशदङ्गानि पूर्वरङ्गके
তাৰ কৰণীয়-বিধিয়েই পূৰ্বৰংগ; ই বিধি অনুসাৰে সম্পন্ন কৰিব লাগে। পূৰ্বৰংগত নান্দীমুখ (মঙ্গল-প্ৰস্তাৱ) আৰু বত্রিশটা অংগ থাকে।
Verse 9
देवतानां नमस्कारो गुरूणामपि च स्तुतिः गोब्राह्मणनृपादीनामाशीर्वादादि गीयते
আৰম্ভতে দেৱতাসকলক নমস্কাৰ, গুৰুসকলৰ স্তুতি; আৰু গাই, ব্ৰাহ্মণ, ৰজা আদি সকলৰ বাবে আশীৰ্বাদ আদি গীত (উচ্চাৰণ) কৰা হয়।
Verse 10
नान्द्यन्ते सूत्रधारो ऽसौ रूपकेषु निबध्यते गुरुपूर्वक्रमं वंशप्रशंसा पौरुषं कवेः
ৰূপকত নান্দীৰ অন্তত সূত্ৰধাৰৰ প্ৰৱেশ স্থাপন কৰিব লাগে; আৰু প্ৰস্তাৱনাত গুৰু-পরম্পৰাৰ ক্ৰম, বংশ-প্ৰশংসা আৰু কবিৰ নিজ পৌৰুষ/সামৰ্থ্য প্ৰকাশ কৰিব লাগে।
Verse 11
सम्बन्धार्थौ च काव्यस्य पञ्चैतानेष निर्दिशेत् नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा
কাব্যৰ সম্বন্ধ আৰু অৰ্থসহ এই পাঁচটা অংগ নিৰ্দেশ কৰিব লাগে—এই কথা নটী, বিদূষক বা পাৰিপাৰ্শ্বিক (সহচৰ চৰিত্ৰ) ক’ব পাৰে।
Verse 12
सहिताः सूत्रधारेण संलापं यत्र कुर्वते चित्रैर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः
য’ত সূত্ৰধাৰৰ সৈতে তেওঁলোকে পৰস্পৰে সংলাপ কৰে—নিজ নিজ নাট্য-উদ্দেশ্যৰ পৰা উদ্ভূত চিত্ৰময় বাক্য আৰু প্ৰসঙ্গোচিত তীক্ষ্ণ আক্ষেপসহ—সেয়াই নাট্যসংলাপৰ লক্ষণ।
Verse 13
आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि सा प्रवृत्तकं कथोद्घातः प्रयोगातिशयस् तथा
বুধসকলে জানিব লাগে যে ‘আমুখ’ই ‘প্ৰস্তাৱনা’; আৰু আৰম্ভণিৰ উপায় হিচাপে ‘প্ৰবৃত্তক’, ‘কথোদ্ঘাত’ আৰু ‘প্ৰয়োগাতিশয়’ও আছে।
Verse 14
आमुखस्य त्रयो भेदा वीजांशेषूपजायते कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्
আমুখ (প্ৰস্তাৱনা) তিনিধৰণ; ই বীজ আৰু অংশেষৰ সম্পৰ্কত উদ্ভৱ হয়। ইতিমধ্যে প্ৰবৃত্ত হোৱা কাল/অৱস্থা আশ্ৰয় কৰি, কাহিনী-সূত্ৰধাৰী কবিয়ে তাতেই তাৰ বৰ্ণনা কৰিব লাগে।
Verse 15
तदाश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकं सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा
পূৰ্ববৃত্তৰ আশ্ৰয়ত যি পাত্ৰৰ প্ৰৱেশ ঘটে, তাক ‘প্ৰবৃত্তক’ বোলা হয়; অথবা য’ত সূত্ৰধাৰৰ বাক্যত কেৱল বাক্যাৰ্থহে প্ৰকাশ পায়।
Verse 16
गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं कथोद्घातः स उच्यते प्रयोगेषु प्रयोगन्तु सूत्रधृग्यत्र वर्णयेत्
কোনো বিষয়/উপকৰণ লৈ পাত্ৰ যেতিয়া প্ৰৱেশ কৰে, তাক ‘কথোদ্ঘাত’ বোলা হয়। আৰু অভিনয়ত য’ত সূত্ৰধাৰে মঞ্চ-ব্যৱহাৰ বৰ্ণনা কৰে, সেই অংশ ‘প্ৰয়োগ’ বুলি স্মৃত।
Verse 17
ततश् च प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः शरीरं नाटकादीनामितिवृत्तं प्रचक्षते
তাৰপিছত পাত্ৰে প্ৰৱেশ কৰিব লাগে; এইয়েই অভিনয়-প্ৰয়োগৰ উৎকৰ্ষ। নাটকাদি ৰচনাৰ শৰীৰ বুলি ‘ইতিবৃত্ত’ক ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 18
सिद्धमुत्प्रेक्षितञ्चेति तस्य भेदाबुभौ स्मृतौ सिद्धमागमदृष्टञ्च सृष्टमुत्प्रेक्षितं कवेः
ইয়াৰ দুটা ভেদ স্মৃত—‘সিদ্ধ’ আৰু ‘উৎপ্রেক্ষিত’। আগম-পরম্পৰাত দৃষ্ট যি, সেয়া ‘সিদ্ধ’; আৰু কবিৰ কল্পনাৰে সৃষ্ট যি, সেয়া ‘উৎপ্রেক্ষিত’।
Verse 19
वीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्च चेष्टा अपि क्रमात्
কথাবস্তুৰ পাঁচ অৰ্থপ্ৰকৃতি ক্ৰমে—বীজ, বিন্দু, পতাকা, প্ৰকাৰী আৰু কাৰ্য। ইয়াৰ অনুৰূপ ক্ৰমে পাঁচ ‘চেষ্টা’ (নাট্য-গতি)ও আছে।
Verse 20
प्रारम्भश् च प्रयत्नश् च प्राप्तिः सद्भाव एव च नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश् च पञ्चमः
আৰম্ভ আৰু নিৰন্তৰ প্ৰচেষ্টা, প্ৰাপ্তি, সদ্ভাৱ (শুভ অভিপ্ৰায়), আৰু নিশ্চিত ফলপ্ৰাপ্তি—এইবোৰ সিদ্ধিৰ পঞ্চযোগ; পঞ্চমটো ফলৰ সৈতে সংযোগ।
Verse 21
मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्षश् च तथैव च तथा निर्वहणञ्चेति क्रमात् पञ्चैव सन्धयः
ক্ৰম অনুসাৰে সন্ধি পাঁচটা—মুখ (আৰম্ভ), প্ৰতিমুখ (প্ৰত্যাৰম্ভ), গৰ্ভ (বিকাশ), বিমৰ্শ (বিচাৰ/মোড়), আৰু নিৰ্বহণ (সমাধান/সমাপ্তি)।
Verse 22
अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यत् प्रसर्पति फलावसानं यच्चैव वीजं तदभिधीयते
যি অল্পমাত্রাত সূচিত হয়, কিন্তু বহু ধৰণে বিস্তাৰ লাভ কৰে, আৰু যাৰ পৰিণতি ফলত হয়—সেইটোক কাব্যৰ ‘বীজ’ বোলা হয়।
Verse 23
यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितं
কাব্যত য’ত নানাৰ্থ-ৰস উৎপাদক ‘বীজ’ প্ৰথম উদ্ভৱ হয়, আৰু যি ৰচনাৰ শৰীৰৰ সৈতে যুক্ত—সেই অংশক ‘মুখ’ (আৰম্ভ) বুলি কোৱা হয়।
Verse 24
इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानाञ्चैव गूहनम्
ৰচনাত অভিপ্ৰেত অৰ্থৰ বিন্যাস থাকিব; বৃত্তান্তৰ প্ৰবাহ ক্ষয় বা বিচ্ছেদ নাপাব; প্ৰয়োগে ৰাগ (ৰসাস্বাদ) লাভ হব; আৰু গূঢ় বিষয় অৱশ্যই গোপন ৰাখিব।
Verse 25
आश् चर्यवदभिख्यातं प्रकाशानां प्रकाशनम् अङ्गहीनं नरो यद्वन्न श्रेष्ठं काव्यमेव च
যি ‘আশ্চৰ্য’ বুলি খ্যাত আৰু সকলো পোহৰৰ পোহৰদাতা—কাব্যো তেনেকুৱাই। কাব্য যদি তাৰ অংগ-প্ৰত্যংগহীন হয়, তেন্তে সেয়া শ্ৰেষ্ঠ নহয়; যেনেকৈ দেহাংগহীন মানুহো শ্ৰেষ্ঠ নহয়।
Verse 26
देशकालौ विना किञ्चिन्नेतिवृत्तं प्रवर्तते अतस्तयोरुपादाननियमात् पदमुच्यते
দেশ আৰু কাল নথাকিলে কোনো ইতিবৃত্ত (কথাৱৃত্ত) কোনোভাৱেই আগবাঢ়ে নোৱাৰে। সেয়ে এই দুয়োটাৰ উল্লেখ গ্ৰহণ কৰাটো স্থিৰ নিয়ম হোৱাত, সেই আবশ্যক স্থাপনাক ‘পদ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 27
देशेषु भारतं वर्षं काले कृतयुगत्रयं नर्ते ताभ्यां प्राणभृतां सुखदुःखोदयः क्वचित् सर्गे सर्गादिवार्ता च प्रसज्जन्ती न दुष्यति
দেশসমূহৰ ভিতৰত ভাৰতবৰ্ষ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু কালৰ ক্ৰমত কৃতযুগৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তিনিটা যুগ প্ৰধান। এই দুয়োটাৰ বাহিৰে প্ৰাণীৰ সুখ-দুখৰ উদয় কেৱল কেতিয়াবা হয়। আৰু সৰ্গ-সিদ্ধান্তৰ ভিতৰত সৃষ্টিৰ আৰু সৃষ্ট্যাদি বিষয়ৰ আলোচনা চলিলে সেয়া দোষজনক নহয়।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a complete dramaturgical scaffold: (1) a 27-type taxonomy of dramatic/literary forms; (2) pūrvaraṅga procedure with nāndī and 32 aṅgas; and (3) plot engineering through itivṛtta divisions, five arthaprakṛtis (bīja–kārya), and five sandhis (mukha–nirvahaṇa), anchored by explicit place-time (deśa-kāla).
By defining drama as a means toward the trivarga (dharma, artha, kāma) and by disciplining aesthetic production through śāstric order (rasa, bhāva, abhinaya, and structured plot), it aligns cultural practice with dharmic formation—making artistic mastery a legitimate Agneya vidyā that supports inner cultivation alongside worldly competence.