Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ভগৱান অগ্নি পূৰ্বৰ অলংকাৰ-আলোচনাৰ পৰা আগবাঢ়ি নাট্যপ্ৰয়োগৰ কৌশল বৰ্ণনা কৰে। নৃত্যত দেহাভিনয় (১) গতিৰ বিশেষ ভেদ আৰু (২) অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ ক্ৰিয়া—আৰম্ভণিৰ ‘আধাৰ-স্থিতি’ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি—উৎপন্ন হয় বুলি নিৰূপণ কৰা হৈছে। লীলা, বিলাস, বিচ্ছিত্তি, বিভ্ৰম, কিলকিঞ্চিত, মোত্তায়িত, কুট্টমিত, বিব্বোক, ললিত আদি সূক্ষ্ম, প্ৰায়ে শৃঙ্গাৰ-প্ৰধান ভাৱ-ভংগী উল্লেখ কৰি ‘কিঞ্চিদ্-বিলাস’ আৰু ‘কিলকিঞ্চিত’ (হাঁহি-ৰোদন আদি অনুভাৱৰ মিশ্ৰ সংকেত)ৰ উপব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। পাছত শিৰ, হস্ত, বক্ষ, পাৰ্শ্ব, কটি/নিতম্ব, পদ অনুসাৰে অভিব্যক্তিক শাৰীৰিকভাৱে মানচিত্ৰিত কৰি স্বাভাৱিক প্ৰত্যঙ্গচেষ্টা আৰু প্ৰয়াসজন্য চেষ্টাৰ ভেদ দেখুওৱা হয়। তাত্ত্বিক তালিকাত শিৰোগতি ১৩, ভ্ৰূক্ৰিয়া ৭, ৰস-ভাৱানুগ দৃষ্টি-ভেদ (৩৬ উপবিভাগ আৰু ৮ ভেদ), তাৰকা/নেত্ৰক্ৰিয়া ৯, নাসিকা ৬, শ্বাস ৯, আৰু মুখ-গ্ৰীৱাৰ দোষসমূহ গণনা আছে। হস্তমুদ্ৰা একহস্ত আৰু সংযুক্তহস্তত বিভক্ত; সংযুক্তহস্ত ১৩—অঞ্জলি, কপোত, কৰ্কট, স্বস্তিক আদি; লগতে পতাকা, ত্ৰিপতাকা, কৰ্তৰীমুখ আদি বহু হস্তৰূপ আৰু পাঠান্তৰো উল্লেখিত। শেষত ধড়/উদৰ/পাৰ্শ্ব/পা-পাতৰ ক্ৰিয়াবিভাগে নৃত্য-নাট্যৰ দেহসৌন্দৰ্যক ধৰ্মাধিষ্ঠিত শাস্ত্ৰীয় বিদ্যা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণৰ অলংকাৰ-প্ৰকৰণত ‘ৰীতি-নিৰূপণ’ নামৰ তিনশ চল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া আৰম্ভ হৈছে তিনশ চল্লিশতম অধ্যায়—‘নৃত্যাদিত অঙ্গকৰ্ম-নিৰূপণ’। অগ্নি ক’লে—অভিনয়ত চেষ্টাৰ বিশেষ ভেদ আৰু অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ ক্ৰিয়া—এই দুয়োটাই দেহাভিব্যক্তিৰ আৰম্ভণি বুলি ধৰা হয়; ই সাধাৰণতে প্ৰথমে স্থাপিত আশ্ৰয়-স্থিতি (আৰম্ভিক ভঙ্গি)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
Verse 2
लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा
লীলা, বিলাস, বিচ্ছিত্তি, বিভ্ৰম, কিলকিঞ্চিত, মোট্টায়িত, কুট্টমিত, বিব্বোক আৰু ললিত—এইবোৰ (নাৰীৰ) সূক্ষ্ম শৃঙ্গাৰ-অভিব্যক্তিৰ নামৰূপ।
Verse 3
विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये
‘বিকৃত’, ‘ক্ৰীড়িত’ আৰু ‘কেলি’—এইদৰে ই নিশ্চয়েই দ্বাদশপ্ৰকাৰ। ‘লীলা’ত ইষ্টজনৰ চেষ্টাৰ অনুকৰণ হয়; সেয়া আৱৰণ/গোপনসহ, তাৰ সমাপ্তি পৰ্যন্ত চলি থাকে।
Verse 4
विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं
সূক্ষ্ম ভেদ প্ৰকাশ কৰা অলপ মনোৰম ভাব-ভংগীক ৰসজ্ঞসকলে ‘কিঞ্চিদ্-বিলাস’ বুলি মানে; আৰু হাঁহি, কান্দোন আদি মিলি যোৱা সংকৰক ‘কিলকিঞ্চিত’ বোলা হয়।
Verse 5
विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्
‘বিকার’ মানে এক বিশেষ অভিনয়-চলন; আৰু সৌকুমাৰ্যৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সুকোমল গতি ‘ললিত’ বোলা হয়। ক্ৰমে শিৰ, হাত, উৰ, পাৰ্শ্ব, কটি আৰু পদত ইয়াৰ প্ৰয়োগ হয়।
Verse 6
अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना
মুখ্য অংগ আৰু প্ৰত্যংগ—ভ্ৰূলতা (ভ্ৰূ আদি) যেনে—চিনাক্ত হয়; লগতে হাতৰ সংকোচন আৰু হাত পৰাও। অংগ-প্ৰত্যংগৰ ক্ৰিয়া কেতিয়াবা ইচ্ছাকৃত প্ৰয়াস নোহোৱাকৈও ঘটে।
Verse 7
न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च
কেতিয়াবা সোজা প্ৰয়োগ নাথাকে; কেতিয়াবা সন্মুখ, কেতিয়াবা তিৰ্যক। তদ্ৰূপ আকম্পিত (আৰম্ভিক কঁপনি), কম্পিত (পূৰ্ণ কম্পন), ধূত (ঝাঁকনি) আৰু বিধূত (প্ৰবল ঝাঁকনি) ৰূপেও হয়।
Verse 8
परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्
পৰিবাহিত (চাৰিওফালে ঘুৰাই বোৱাই নিয়া), আধূত (ঝাঁকনি দিয়া), অবধূত (ঝটকা দি আঁতৰোৱা), আৰু আচিত (সমেটি লোৱা); নিকুঞ্চিত (কুঁচকোৱা), পৰাবৃত্ত (পিছলৈ ঘুৰোৱা), উৎক্ষিপ্ত (ওপৰলৈ তোলা) আৰু অধোগত (তললৈ নমোৱা)—এইবোৰ গতি/হাতলনিৰ ভেদ।
Verse 9
ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं
‘ললিত’ বুলিও এটা এক প্ৰকাৰ বুলি জানিব লাগে। শিৰ (মূৰৰ ভংগী/চলন) তেৰ প্ৰকাৰ। ভ্ৰূ-কর্ম সাত প্ৰকাৰ; ‘পাতন’ সেই ভ্ৰূ-কর্ম, য’ত মুখ ভ্ৰূকুটি-মুখ হৈ সংকুচিত হয়।
Verse 10
दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा
দৃষ্টি (ৰস-গ্ৰহণ) ত্ৰিবিধ—ৰম (আনন্দ) সম্পৰ্কিত, স্থায়ীভাব সম্পৰ্কিত, সঞ্চাৰীভাব সম্পৰ্কিত, আৰু প্ৰতিবন্ধ (বাধাকাৰক কাৰণ) সম্পৰ্কিত। ই ৰসজাত; উপভেদত ছত্রিশ প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হয়, আৰু সেই প্ৰসঙ্গতে ই অষ্টবিধ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 11
नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः
‘তাৰকা’ কৰ্ম নববিধ—ভ্ৰমণ, চলন আদি ক্ৰিয়াসহ। নাসিকা (নাসাপথ/নাড়ী) ষড়্বিধ জ্ঞেয়; আৰু নিশ্বাস (শ্বাসক্ৰিয়া) নববিধ বুলি মত।
Verse 12
षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता
ওষ্ঠ-সম্পৰ্কিত পাপৰূপ বিকৃতি ষোল প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে; চিবুক (থুতনি) ক্ৰিয়া/বিকাৰ সাত প্ৰকাৰ। ‘কলুষ’ আদি দিয়ে আৰম্ভ হোৱা মুখ/মুখমণ্ডল দোষ ষোল প্ৰকাৰ; আৰু গ্ৰীৱা (ঘাড়) দোষ নববিধ স্মৃত।
Verse 13
असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः
হস্তমুদ্ৰা সাধাৰণতে দুবিধ—অসংযুক্ত (একক) আৰু সংযুক্ত (যুগ্ম)। তাত পতাকা, ত্ৰিপতাকা আৰু কৰ্তৰীমুখ আদি মুদ্ৰাভেদ আছে।
Verse 14
अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः
(এই অস্ত্ৰ-ৰূপসমূহৰ নাম) অৰ্ধচন্দ্ৰোৎকৰাল, শুকতুণ্ড; তদ্ৰূপে সুষ্টি আৰু শিখৰ; লগতে কপিত্থ আৰু খেটকামুখ।
Verse 15
सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा
‘সূচ্যাস্য’ নামৰ যন্ত্ৰটি পদ্মকোষ (কমল-কুঁড়ি) আকৃতিৰ; তাৰ শিৰ/উপৰ অংশ মৃগশিৰ্ষ সদৃশ। তাৰ মূল পদ্মসদৃশ আৰু চাৰিটা ভ্ৰমৰ-সদৃশ ঘূৰ্ণি-যুক্ত বুলিও বৰ্ণিত।
Verse 16
हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी
(নামসমূহ) ‘হংসাস্য’ আৰু ‘হংসপক্ষ’; তদ্ৰূপ ‘সন্দংশ’ আৰু ‘মুকুল’; ‘আকল্পিত’ ‘কল্পিত’—ই খ-পাঠ। ঞ-পাঠত ‘কাঙ্গূল-কাল-পদ্ম’; অন্যত্র ‘কাঁমূল-কাল-পদ্ম/কাঙ্গূল-কাল-পদ্ম’—এই দুয়ো পাঠ সন্তোষজনক নহয়। ‘উৰ্ণনাভ’ আৰু ‘তাম্ৰচূড়’—এদৰে মুঠ চব্বিশ।
Verse 17
असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा
অসংযুক্ত হস্ত (এহাতীয়া মুদ্ৰা) কোৱা হৈছে; সংযুক্ত হস্ত তেৰটা—অঞ্জলি, কপোত, কৰ্কট, তথা স্বস্তিক আদি।
Verse 18
कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च
কটক, বৰ্ধমান, অসঙ্গ, নিষধ; দোল, পুষ্পপুট আৰু মকৰ—এইবোৰো (আভৰণ-ৰূপ/অলংকাৰ-ৰচনা)ৰ নাম/প্ৰকাৰ বুলি মান্য।
Verse 19
गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्
‘গজদন্ত’, ‘বহিস্তম্ভ’ আৰু ‘বৰ্ধমান’ আদি হস্তমুদ্ৰা বৰ্ণিত হৈছে। উৰঃ (বক্ষ) গতি পাঁচ প্ৰকাৰ—আভুগ্ন, নৰ্তন আদি।
Verse 20
उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्
নাট্য-নৃত্যত উদৰৰ গতি ত্ৰিবিধ—দুন্দুৰ (উদ্গত), অতিক্ষাম (অতিশয় কৃশ) আৰু খণ্ড/পূর্ণ (বিভক্ত আৰু পূৰ্ণ) ৰূপ। পাৰ্শ্বত পাঁচ কৰ্ম, জঙ্ঘাতো পাঁচ কৰ্ম, আৰু পাদকৰ্ম বহুপ্ৰকাৰ—এনে স্মৃত।
Frequently Asked Questions
It formalizes embodied performance as śāstra by enumerating precise taxonomies: expressive modes (e.g., līlā, vilāsa, kilakiñcita), anatomical application (head-to-feet), head movements (13), eyebrow actions (7), gaze/dṛṣṭi systems tied to rasa and bhāvas (including a 36-fold subdivision), breath/nasal/ocular operations, and the twofold hasta system (asaṃyuta/saṃyuta) with named examples.
By treating aesthetic discipline as dhārmic training: controlled movement, gaze, and gesture refine attention, regulate emotion (bhāva) in relation to rasa, and align creative expression with ordered knowledge—supporting ethical culture and inner steadiness that can be integrated into a mukti-oriented life.
Because performance-technical lists were transmitted across recensions; noting pāṭha-bheda preserves scholarly integrity and signals that the Agni Purāṇa functions as a compendium drawing from (and sometimes differing across) established nāṭya traditions.