Adhyaya 343

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

এইদৰে অগ্নি-মহাপুৰাণত ‘অলংকাৰত শব্দালংকাৰ-নিৰূপণ’ নামৰ ৩৪২তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৪৩তম অধ্যায় ‘অৰ্থালংকাৰ’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—অৰ্থসমূহৰ যি অলংকৰণ তাকেই ‘অৰ্থালংকাৰ’ বোলা হয়; ই নাথাকিলে শব্দৰ সৌন্দৰ্যও মনোহৰ নহয়।

Verse 2

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

অৰ্থালংকাৰবিহীন বাণী (সৰস্বতী) বিধৱাৰ দৰে। এতিয়া ইয়াৰ স্বৰূপ, লগতে সাদৃশ্য, উৎপ্ৰেক্ষা আৰু অতিশয়ৰো বৰ্ণনা কৰা হয়।

Verse 3

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

বিভাৱনা, বিৰোধ আৰু হেতু—এইদৰে মুঠ আঠ প্ৰকাৰত—ভাবসমূহৰ স্বভাৱকেই তেওঁলোকৰ স্বৰূপ (লক্ষণ) বুলি কোৱা হয়।

Verse 4

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

ই দুবিধ বুলি কোৱা হৈছে—নিজ (স্বাভাৱিক) আৰু আগন্তুক (প্ৰাসংগিক/অৰ্জিত)। নিজ হৈছে স্বয়ংসিদ্ধ, প্ৰাকৃত নিয়ম; আগন্তুক হৈছে বিশেষ নিমিত্তত গ্ৰহণ কৰা আচাৰ।

Verse 5

विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

‘বিধুৰেৱেতি’ আদি। উপমা চাৰিপ্ৰকাৰ—(১) সাদৃশ্য, (২) ধৰ্ম-সামান্য, (৩) ৰূপক, আৰু (৪) মহোক্তি তথা অৰ্থান্তৰন্যাস।

Verse 6

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

উপমা সেই অলংকাৰ, য’ত উপমান আৰু উপমেয়ৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক অভিপ্ৰেত হয়—অৰ্থাৎ অন্তৰ্গত সাধাৰণ ধৰ্ম (সাধাৰণ গুণ)ৰ সত্তা বুজোৱা হয়, যদিও এনে সাধাৰণতা সাধাৰণতে সম্ভৱ।

Verse 7

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

কিছু সাদৃশ্য গ্ৰহণ কৰি লোকব্যৱহাৰ (সাধাৰণ বাক্‌প্ৰবাহ) চলি থাকে; সেয়া সমাসে বা অসমাসে—এইদৰে সম্পৰ্কিত পদ (প্ৰতিযোগী)ৰ দৃষ্টিত দুবিধ।

Verse 8

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

বিগ্ৰহ (বিশ্লেষণ)ৰ পৰা অভিধান নিৰ্ণয় কৰিব লাগে; আৰু সমাসত উত্তৰপদসমূহৰ অৰ্থ যথোচিতভাৱে বুজিব লাগে। উপমাত উপমা-দ্যোতক পদ আৰু উপমেয় পদৰ দ্বাৰা তুলনাৰ সম্পৰ্ক সূচিত হয়।

Verse 9

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

আৰু সেই দুয়ো প্ৰকাৰৰ পৰা বিগ্ৰহৰ দ্বাৰা ই ত্ৰিবিধ হয়; আৰু সমাসান্ত (সমাসৰ শেষ পদ)ৰ দিশতো ত্ৰিবিধ হয়। এইদৰে ভেদ কৰিলে উপমাসমূহ স্পষ্টকৈ আঠাৰ প্ৰকাৰ।

Verse 10

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

য’ত সাধাৰণ ধৰ্ম (সাধাৰণ গুণ) কোৱা হয় বা কেৱল গম্য হয়, তাত ধৰ্ম আৰু বস্তু—উভয়ৰ প্ৰাধান্য থকাৰ বাবে সেয়া ‘ধৰ্মবস্তু-উপমা’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 11

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

য’ত সমধৰ্মী দুটা আধাৰক পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ সদৃশ বুলি বৰ্ণনা কৰি দুয়োটা একে-অন্যৰ উপমান হয়, তাক ‘পৰস্পৰোপমা’ বোলা হয়; নহ’লে দুয়োটাৰ ভিতৰত যিটো অধিক প্ৰসিদ্ধ, সেয়াই উপমান হিচাপে নিৰ্ণীত হয়।

Verse 12

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

ইয়াক ‘বিপৰীতোপমা’ বোলা হয়। য’ত ব্যাৱৃত্তি (বহিষ্কাৰ) দ্বাৰা তুলনা নিয়মিত হয়, সেয়া ‘নিয়মোপমা’; কিন্তু য’ত কোৱা সাদৃশ্য অন্য ঠাইতো অনুবৃত্ত হয়, সেয়া ‘অনিয়মোপমা’ হয়।

Verse 13

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

দুয়োটাৰ সাধাৰণ দুটা ধৰ্মত সাদৃশ্য থাকিলেও ইয়াত বৈলক্ষণ্যই উদ্দেশ্য; কিয়নো ‘সমুচ্চয়োপমা’ৰ পৰা ভিন্নভাৱে ইয়াত অন্য (অতিৰিক্ত) ধৰ্মৰ বাহুল্য উল্লেখ কৰা হয়।

Verse 14

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

য’ত ‘অতিৰিক্ততা/শ্ৰেষ্ঠতা’ প্ৰকাশ পায়, সেই অলংকাৰ ‘ব্যতিৰেকোপমা’। আৰু য’ত বহু সদৃশ উপমানৰ দ্বাৰা উপমা কৰা হয়, তাক ‘বহূপমা’ বোলা হয়।

Verse 15

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

যদি ধৰ্মসমূহ আৰু প্ৰত্যুপমানক অন্য ধৰণে বিন্যাস কৰা হয়, তেন্তে সেয়া ‘মালোপমা’ৰ দৰে হয়। উপমানত বিকাৰ ঘটাই কৰা তুলনা ‘তুলনা’; আৰু ৰূপান্তৰযুক্ত উপমা ‘বিক্ৰিয়োপমা’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 16

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

যি উপমাত কবিয়ে উপমান (প্ৰতিযোগী)ৰ ওপৰত ত্ৰিলোকত অদেখা কোনো বস্তু আৰোপ কৰি উপমেয়ক তুলনা কৰে, সেয়া ‘অদ্ভুতোপমা’ বুলি খ্যাত।

Verse 17

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

উপমান (প্ৰতিযোগী) আৰোপ কৰি উপমেয়ক তাৰ সৈতে অভেদৰূপে বৰ্ণনা কৰাক ‘মোহোপমা’ বোলা হয়; ই ভ্ৰান্তিযুক্ত উক্তি।

Verse 18

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

উপমেয় আৰু উপমান—দুয়োটাত সাধাৰণ ধৰ্মৰ সত্য নিৰ্ণয় থাকিলেও যদি উপমা সন্দেহৰূপে কোৱা হয়, সেয়া ‘সংশয়োপমা’। কিন্তু উপমেয় নিজেই সন্দিগ্ধ হৈও উপমা নিশ্চিতভাৱে কোৱা হলে সেয়া ‘নিশ্চয়োপমা’।

Verse 19

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

যেতিয়া সম্পূৰ্ণ বাক্যাৰ্থৰ তুলনা কৰা হয়, উপমানৰ কাৰণে সেয়া ‘বাক্যাৰ্থোপমা’ বুলি কোৱা হয়। আৰু একেটা বস্তুৰ সৈতে একেটাৰ তুলনা কৰিলে ‘সাধাৰণী’ বা ‘অতিশায়িনী’ উপমা জন্মে।

Verse 20

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

যেতিয়া এটা বস্তু একটাৰ বাবে উপমেয় হৈ উপমাৰ বিষয় হয় আৰু সেই উপমেয়েই পুনৰ আন এটাৰ বাবে উপমেয় হয়, তেনে উপমা স্বীকৃত। আৰু তুলনা যদি উত্তৰোত্তৰ ক্ৰমে ধাপে ধাপে ঊৰ্ধ্বগামী হয়, তেন্তে তাক ‘গগনোপমা’ বোলা হয়।

Verse 21

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

ইয়াত উপমা পাঁচ প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে—প্ৰশংসামূলক, নিন্দামূলক, কল্পিত, বাস্তৱ সাদৃশ্যভিত্তিক, আৰু আংশিক (সীমিত) সাদৃশ্যভিত্তিক।

Verse 22

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

গুণৰ সমতা দেখি যেতিয়া উপমানৰ স্বভাৱেই উপমেয়ৰ ওপৰত আৰোপিত হয়, তেতিয়া পণ্ডিতসকলে সেই অলংকাৰক ‘ৰূপক’ বুলি কয়।

Verse 23

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

তুল্যধৰ্মী বিষয়সমূহক সহভাৱত (একেলগে উপস্থিতিৰ ৰূপে) একসাথে কোৱা ‘সহোক্তি’; ই ভেদ-আচ্ছন্ন উপমা বা ৰূপকো হ’ব পাৰে।

Verse 24

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

সাদৃশ্যযুক্ত পৰৱৰ্তী উক্তিৰে য’ত অৰ্থ সমৰ্থিত হয়, তাক ‘অৰ্থান্তৰন্যাস’ বোলা হয়; লগতে চেতন বা অচেতন বস্তুত বৃত্তি/আচৰণ অন্যথা ৰূপে আৰোপ কৰাও ইয়াৰ অন্তৰ্গত।

Verse 25

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

য’ত কোনো বস্তুক তাৰ বাস্তৱৰ পৰা অন্যথা ৰূপে কল্পনা/মন কৰা হয়, তাক ‘উৎপ্ৰেক্ষা’ বোলা হয়; ই লোকানুভৱৰ সীমাৰ ভিতৰত থকা বস্তুধৰ্মৰ বৰ্ণনা।

Verse 26

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

‘অতিশয়’ অলংকাৰ দুবিধ—সম্ভৱ আৰু অসম্ভৱ। য’ত গুণ, জাতি/স্বভাৱ, ক্ৰিয়া আদি বিষয়ে যেন ঘাটতি (বৈকল্য) দেখুৱাই প্ৰভাৱ বৃদ্ধি কৰা হয়।

Verse 27

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

বিশেষ স্পষ্ট দেখুৱাবলৈ একে ‘বিশেষোক্তি’ বোলা হয়—যেতিয়া প্ৰসিদ্ধ কাৰণ আঁতৰাই অন্য (অপ্ৰত্যাশিত) কাৰণ স্থাপন কৰা হয়; যেনে “পৱনৰ দৰে” (খ), “গমনৰ দৰে” (ক), আৰু (ট) আদি।

Verse 28

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

য’ত স্বাভাৱিকতা অনুমান বা কল্পনাৰে স্থাপন কৰা হয়, সেয়া ‘বিভাৱনা’। আৰু ‘সঙ্গতিকৰণ’ হৈছে যুক্তিৰে সাধাৰণতে ন-মিলোৱা দুটা বিষয়ক মিলাই দিয়া।

Verse 29

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

বিৰোধক আগত ৰাখি যি উপস্থিত হয়, তাক ‘বিৰোধ’ বুলি স্মৃত। ই সাধ্য অৰ্থৰ বাবে হেতু যেন লাগে, কিন্তু প্ৰকৃততে সিদ্ধিত বাধা দিয়ে।

Verse 30

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

কাৰণো দুবিধ—কাৰক আৰু জ্ঞাপক। ‘কাৰক’ সেই, যি কাৰ্য জন্মাৰ আগতে বা পাছত উৎপন্ন হৈ প্ৰৱৰ্তিত হয়।

Verse 31

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

সেই সম্বন্ধ ‘পূৰ্ব-শেষ’ বুলি খ্যাত—বিশেষকৈ সেই দুটা বিশেষৰ ক্ষেত্ৰত—কাৰ্য-কাৰণ-ভাবৰ পৰা, স্বভাৱৰ পৰা, অথবা নিয়ামক (নিয়ন্ত্ৰক) কাৰণৰ পৰা।

Verse 32

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

‘জ্ঞাপক’ নামে এক বিশেষ ভেদ (লক্ষণ/সূচক) আছে; নদীপ্লাৱন আদি দৃষ্টান্তৰ পৰা সেয়া দেখা যায়। প্ৰকৃততে অবিনাভাৱ (ব্যাপ্তি) ৰ নিয়ম অবিনাভাৱ-দৰ্শনৰ পৰাই স্থিৰ হয়।