Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘শিক্ষানিৰূপণ’ নামৰ ৩৩৫তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল (পাঠচিহ্ন: ‘খটবসা’)। এতিয়া ৩৩৬তম অধ্যায় ‘কাব্যাদিলক্ষণ’ আৰম্ভ হয়। অগ্নিয়ে ক’লে—এতিয়া মই কাব্য, নাটক আদি বিষয়ৰ অলংকাৰ বৰ্ণনা কৰিম। ধ্বনি, বৰ্ণ, পদ আৰু বাক্য—ইয়াকেই ‘বাঙ্ময়’ (বাণীময় সাহিত্য) বুলি মানা হয়।

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

য’ত শাস্ত্ৰ আৰু ইতিহাসৰ বাক্যসমূহৰ এই তিনিধৰণ সুনিৰ্দিষ্ট হয়, ত’ত শাস্ত্ৰত শব্দ (বাক্য-ৰচনা)ৰ প্ৰাধান্য থাকে; আৰু ইতিহাসত নिष्ठা—অৰ্থৰ স্থিৰতা আৰু কাহিনী-সত্যৰ প্ৰতি অনুগততা—মুখ্য বুলি ধৰা হয়।

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

অভিধা (প্ৰত্যক্ষ বাচ্যাৰ্থ) প্ৰধান হোৱাৰ বাবে কাব্যক সেই আধাৰত দুটা প্ৰকাৰত বিভক্ত কৰা হয়। জগতত মানৱজন্ম দুৰ্লভ, আৰু তাৰ ভিতৰত সত্য বিদ্যা অধিক দুৰ্লভ।

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

তাত কবিত্ব দুৰ্লভ; তাতেই প্ৰকাশশক্তিও দুৰ্লভ। তাত শাস্ত্ৰ আৰু প্ৰয়োগৰ ব্যুৎপত্তি দুৰ্লভ, আৰু বিবেকো দুৰ্লভ।

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

অবিদ্বানসকলে বিচাৰিলেও বা অধ্যয়ন কৰিলেও সমগ্ৰ শাস্ত্ৰ সিদ্ধ নহয়। প্ৰথম বৰ্গৰ বৰ্ণ, দ্বিতীয় বৰ্গৰ বৰ্ণ আৰু চতুৰ্থ বৰ্গৰ বৰ্ণ ‘মহাপ্ৰাণ’ (প্ৰবল প্ৰাণযুক্ত) ধ্বনি বুলি গণ্য।

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

বৰ্গসমূহত বৰ্ণৰ গোটক ‘বৰ্ণবৃন্দ’ বোলা হয়। ‘পদ’ সেই একক যি সুপ্ আৰু তিঙ্ (নাম আৰু ক্ৰিয়া প্ৰত্যয়/বিভক্তি)ৰ ভেদে নিৰ্ধাৰিত। সংক্ষেপে, অভিপ্ৰেত অৰ্থ প্ৰকাশ কৰিবলৈ সীমাবদ্ধ পদসমষ্টিয়েই ‘বাক্য’।

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

যি কাব্যত অলংকাৰ স্পষ্ট, যি গুণসমৃদ্ধ আৰু দোষবর্জিত—সেয়াই কাব্য। ইয়াৰ উৎস বেদ আৰু লোকব্যৱহাৰ; ই সিধ্দ (স্বীকৃত) কলা, ‘অন্নাদি’ আদি যোনিৰ পৰা উৎপন্ন বুলি মানা হয়।

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

দেৱাদি সকলৰ ভাষা সংস্কৃত; মানুহৰ বাবে প্ৰাকৃত তিন প্ৰকাৰ। কাব্যাদি সাহিত্যো তিন ভাগে স্মৃত—গদ্য, পদ্য আৰু মিশ্ৰ।

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

ছন্দৰ পাদ নথকা শব্দৰ নিৰন্তৰ ধাৰা গদ্য বুলি কোৱা হয়; আৰু ছন্দান্ত্য লয় থাকিলেও তাক গদ্যেই ধৰা হয়। চূৰ্ণক, উৎকলিকা আৰু গন্ধী—এই শৈলীভেদৰ বাবে ই ত্ৰিৰূপ।

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

য’ত বিগ্ৰহ (পদবিভাগ) অতি অল্প আৰু অতিমৃদু সংযোগ-সন্দর্ভৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰতা নাথাকে, তাক ‘চূৰ্ণক’ বোলা হয়; কিন্তু দীঘল সমাসযুক্ত হলে সেয়াই ‘কলিকা’ হয়।

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

সন্দর্ভ-সংযোগ মধ্যম হ’ব লাগে আৰু বিগ্ৰহ অতিদোষযুক্ত নহ’ব লাগে। যি ছন্দে আন ছন্দৰ ‘ছায়া’ (লয়-স্বভাৱ) হৰণ কৰে, তাক ‘গন্ধী’ (দূষিত/মিশ্ৰ) বোলা হয়; ইয়াকেই গুৰু দোষ মানে।

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

তেওঁলোকে গদ্যকাব্যক পাঁচ প্ৰকাৰ বুলি মানে—আখ্যায়িকা, কথা, খণ্ডকথা, পৰিকথা আৰু কথানিকা।

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

যি ৰচনাত বিস্তৃত গদ্যৰে ৰচয়িতাৰ বংশৰ প্ৰশংসা থাকে আৰু কন্যাহৰণ, যুদ্ধ, প্ৰেমবিৰহ আৰু বিপদ-আপদৰ দৰে প্ৰসঙ্গো থাকে, সেয়াই (এই ধৰণৰ) ৰচনা।

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

যি ছন্দোবদ্ধ ৰচনাত ৰীতি আৰু বৃত্তিৰ প্ৰবৃত্তিসমূহ দীপ্ত হয়, উচ্ছ্বাস (বিৰাম) দ্বাৰা পৰিচ্ছেদ কৰা হয়, আৰু ‘চূৰ্ণকোত্তৰা’ নামে সমাপ্তিৰ লয় থাকে—সেয়াই (এই লক্ষণযুক্ত) ৰচনা।

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

যি ৰচনাত কবিয়ে নিজ কণ্ঠে বা অন্য বক্তাৰ মাধ্যমে আখ্যান উপস্থাপন কৰে আৰু শ্লোকৰ দ্বাৰা সংক্ষেপে নিজৰ বংশৰ প্ৰশংসা কৰে—সেয়া ‘আখ্যায়িকা’ বুলি স্মৃত।

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

পাঠকৰ সুবিধা আৰু উদ্দেশ্যাৰ্থৰ স্পষ্ট অৱতাৰৰ বাবে য’ত কেৱল কথান্তৰ সন্নিবেশ কৰা হয়, তাতেই সেয়া কৰা উচিত; আৰু য’ত যথাযথ পৰিচ্ছেদ নাই, তাত কেতিয়াবা কাহিনী ধৰি ৰাখিবলৈ ‘বালম্ভক’ সহায়ক সংযোগাংশ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

যি কাহিনীৰ গৰ্ভত চতুষ্পদী (চাৰি শাৰী/পদৰ একক) নিবদ্ধ কৰা হয়, সেয়াই ‘কথা’ নামে। যি খণ্ডিত আখ্যান, সেয়া ‘খণ্ডকথা’; আৰু যি প্ৰসঙ্গানুসাৰে সহায়ক উপাখ্যান, সেয়া ‘পৰিকথা’—এইদৰে দুয়োটাৰ ভেদ।

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

অমাত্য, সাৰ্থক (কাৰৱান-নেতা/ব্যৱসায়ী) অথবা দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)—এদের নায়ক বুলি বিদ্বানসকলে মানে। এদের ক্ষেত্ৰত কৰুণ ৰস প্ৰধান; আৰু বিপ্ৰলম্ভ (বিৰহ) চাৰি প্ৰকাৰ বুলি জ্ঞেয়।

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

সেই দুয়োটাৰ ভিতৰত প্ৰথম কাহিনী সমাপ্ত হ’লে পৰৱৰ্তীটো কাথাৰ গতি অনুসৰণ কৰে। কাথা আৰু আখ্যায়িকাৰ মিশ্ৰভাৱৰ বাবে ইয়াক ‘পৰিকথা’ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

যি কাহিনী ভয়ানক হ’লেও সুখদ পৰিণামলৈ মুখী, মধ্যভাগত কৰুণ ৰসযুক্ত, শেষত অদ্ভুততাৰে সমাপ্ত, অৰ্থত সুসংগঠিত আৰু উদাত্ত শৈলী নধৰে—সেই কাহিনী ‘কথানিকা’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

পদ্য চাৰি পাদযুক্ত। ই তিন প্ৰকাৰ—বৃত্ত, জাতি আৰু ‘উক্থ’ (কৃতি-নির্মাণৰ শেষ অংশৰ পৰা উদ্ভূত বুলি কোৱা হয়)। বৃত্ত অক্ষৰ-সংখ্যা গণনা কৰি নিৰ্ণীত হয়।

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

কাশ্যপৰ মতে মাত্রাৰে গণনা কৰাক ‘জাতি’ বোলা হয়। আৰু পিঙ্গলৰ পদ্ধতিত বৃত্ত তিন প্ৰকাৰ—সম, অৰ্ধসম আৰু বিষম।

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

যিসকলে গভীৰ কাব্য-সাগৰ পাৰ হ’বলৈ ইচ্ছা কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে সেই বিদ্যা নাওৰ দৰে; ই মহাকাব্য, কলাপ, পৰ্যাবন্ধ আৰু বিশেষক—এই কাব্যৰূপসমূহ ব্যাখ্যা কৰে।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

‘পদ্যকুটুম্বক’ৰ ভেদ—কুলক, মুক্তক আৰু কোষ। যি ৰচনা পৰিশীলিত সংস্কৃতত আৰম্ভ হৈ সৰ্গবন্ধ (ক্যান্টো-ক্রম) ৰূপে বিন্যস্ত, তাকেই মহাকাব্য বোলা হয়।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

তাত মুখ্যাৰ্থ নাছাড়োঁৱা তাদাত্ম্য গ্ৰহণযোগ্য; আৰু তাৰ সমতুল্য প্ৰয়োগো অতিদোষজনক নহয়। ই ইতিহাস বা কথাৰ পৰা উদ্ভূত হওক বা অন্য উৎসৰ হওক, সদায় উপযুক্ত আশ্ৰয়ত প্রতিষ্ঠিত হ’ব লাগে।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

মন্ত্রদূত, প্ৰয়াণ আৰু আজিনী—এই ছন্দসমূহ নিয়ত আৰু অতিবিস্তৃত নহয়; তদ্ৰূপ শক্কৰী, অতিজগতি, অতিশক্কৰী আৰু ত্ৰিষ্টুভো ছন্দৰূপে গণ্য।

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

‘পুষ্পিতাগ্ৰ’ আদি অলংকাৰৰে শোভিত, সুন্দৰ বক্ৰতা আৰু অভিজাত শব্দচয়নে সমৃদ্ধ, মনোৰম আৰু সমলয়ী যি ৰচনা—তাক ‘মুক্তা’ বোলা হয়; ইয়াত বৃত্তান্ত-ক্রম বৈচিত্ৰ্যময় আৰু সৰ্গসমূহ অতিসংক্ষিপ্ত নহয়।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

পূৰ্বে বৰ্ণিত ছন্দসমূহৰ পিছত ‘অতিশর্ক্বৰী’ আৰু ‘কাষ্ঠী’ নামৰ ভেদ আহে। তাৰ পিছত একে ধৰণৰ সংকৰ-মিশ্ৰ ছন্দসমূহ থাকে। আন এটা শ্ৰেণী মাত্রা-প্ৰমাণে পৃথক; আৰু প্ৰশস্তি-ছন্দসমূহৰ ভিতৰত শেষটো ‘পশ্চিম’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

সেই ধৰণৰ ৰচনাত ‘কল্প’ (শৈলী-গঠন) অতিশয় নিন্দিত; কিয়নো ইয়াত পণ্ডিতসকলৰ মান্য ভেদ-বিশেষৰ আদৰ নাথাকে আৰু ‘নগৰ, অৰ্ণৱ, শৈল, ঋতু, চন্দ্ৰ, অর্ক, আশ্ৰম, পাদপ’ আদি শব্দ অবিবেচনাৰে প্ৰয়োগ হয়।

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

উদ্যান আৰু জলক্ৰীড়া, মধুপানত আসক্ত উৎসৱ-ৱিলাস, ভোগানন্দ, দূতীৰ বাৰ্তাৰ চতুৰ বাক্যবিন্যাস, আৰু অসতী নাৰীৰ চৰিত্ৰচিহ্নিত আশ্চৰ্য কৃত্য—ইয়াৰ দ্বাৰা (তাই) চিত্ৰিত হয়।

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

তমস, মৰুৎ (বতাহ) আৰু অন্যান্য অতিপ্ৰবল বিভাৱৰ দ্বাৰা অভিভূত (পাঠত) ‘কশ্যপ’—ই জ-, ঞ- আৰু ট-পরম্পৰা অনুসাৰে। তাতে জ-পরম্পৰা ‘তাদর্থম্ অজহৎ তত্র’ (উদ্দেশ্য অৰ্থ নাছাড়িলে) আৰু ‘অনুষ্টুভে’ (অনুষ্টুভ্ ছন্দত) বুলে; ঞ-পরম্পৰা ‘ব্যক্ত’ বুলে—যি সৰ্ব বৃত্তিক প্ৰবৃত্ত কৰে আৰু সৰ্ব ভাবৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত।

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

যি ৰচনা সকলো ৰীতি আৰু ৰসে পুষ্ট, আৰু পৰিপক্ব গুণ আৰু অলংকাৰৰে বিভূষিত—সেয়াই ‘মহাকাব্য’; আৰু তাৰ ৰচয়িতা ‘মহাকবি’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

ইয়াত বাক্‌চাতুৰ্য প্ৰধান হলেও কাব্যৰ প্ৰাণ একমাত্ৰ ৰস। বাক্যৰ বক্রতা পৃথক প্ৰচেষ্টাৰে জন্মে, কিন্তু তাৰ দেহ ৰসময়।

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

ইয়াৰ ফল চতুৰ্বৰ্গসিদ্ধি; ‘নায়ক’ নামত ইয়াক সৰ্বত্র প্ৰযোজ্য বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। ই সমবৃত্তত নিৰ্মিত আৰু কৌশিকী বৃত্তিৰ কোমল স্বভাৱযুক্ত।

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

ইয়াত ক্ৰম—প্ৰথমে প্ৰবাসজনিত বিৰহ; তাৰপিছত ‘প্ৰাগনুৰাগ’ নামৰ ৰস; লগতে ‘সবিশেষক’ ৰীতি আৰু প্ৰাপ্তি আদি অৱস্থা—এই সকলো সংস্কৃত-নেত্ৰ, অৰ্থাৎ পৰিশীলিত বোধে, অনুধাৱ্য।

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

বহু শ্লোকৰ সমষ্টি ‘কুলক’; তাকেই ‘সন্দানিতক’ (সংযুক্ত শৃঙ্খলা) বুলিও কোৱা হয়। ‘মুক্তক’ হৈছে একেটা শ্লোক, যি একাই সৎজনৰ বাবে কাব্যচমৎকাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

কবিসিংহসকলৰ সুন্দৰ সূক্তিৰে সমন্বিত এনে এক কোষ—যাক ব্ৰহ্মাইও সীমাবদ্ধ কৰিব নোৱাৰে, অৰ্থাৎ অক্ষয়—সেইটোৱেই বিদগ্ধ ৰসিকক ৰুচে।

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

যেতিয়া কোনো সৰ্গত ছন্দৰ নানাবিধ প্ৰয়োগ থাকে আৰু আভাস, উপমা, শক্তি আদি অলংকাৰো সংযুক্ত হয়, তেতিয়া সেই ৰচনাক “মিশ্ৰ-বপু” বুলি কোৱা হয়। একে “প্ৰকীৰ্ণ” বুলিও কোৱা হয়; ই দুবিধ—(১) শ্ৰব্য আৰু (২) অভিনেয়, কিয়নো ইয়াত সকলো ধৰণৰ উক্তি/সংলাপধর্মী প্ৰকাশ থাকে।