Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ভগৱান অগ্নি সাহিত্যশাস্ত্ৰত অলংকাৰৰ পৰা আগবাঢ়ি কাব্যৰ মৌল গুণসমূহৰ বিচাৰ কৰে। গুণবিহীন অলংকাৰ ভাৰসদৃশ বুলি কৈ, ‘বাচ্য’ক গুণ-দোষৰ পৰা পৃথক কৰি সৌন্দৰ্য-প্ৰভাৱৰ আধাৰ ‘ভাব’ত আছে বুলি নিৰ্ণয় কৰে। গুণজনিত ‘ছায়া’ক সামান্য আৰু বৈশেষিক ৰূপে ভাগ কৰি, শব্দ, অৰ্থ বা উভয়ত অৱস্থিত সামান্যতাসমূহ দেখুৱাইছে। শব্দগত গুণ—শ্লেষ, লালিত্য, গাম্ভীৰ্য, সৌকুমাৰ্য, উদাৰতা—আৰু সত্যতা তথা ব্যুৎপত্তি-সঙ্গতি উল্লেখিত। অৰ্থগত গুণ—মাধুৰ্য, সংবিধান, কোমলত্ব, উদাৰতা, প্ৰৌঢ়ি, সাময়িকত্ব—সহ পৰিকৰ, যুক্তি, প্ৰসঙ্গানুসাৰী অৰ্থপ্ৰতীতি, নামকৰণৰ দ্বিবিধ উৎকৰ্ষ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত প্ৰসাদ, পাকৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ, অভ্যাসজনিত সৰাগ, ৰাগৰ তিনিটা বৰ্ণ আৰু স্বলক্ষণে বৈশেষিক নিৰ্ণয় প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दर्थालङ्कारनिरूपणं नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यगुणविवेकः अग्निर् उवाच अलंकृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणं भवेत् वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘শব্দাৰ্থ-অলংকাৰ-নিৰূপণ’ নামৰ ৩৪৪তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘কাব্যগুণ-বিবেক’ নামৰ ৩৪৫তম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—অলংকাৰযুক্ত হ’লেও গুণহীন কাব্য প্ৰীতিকৰ নহয়; স্বভাৱতে ললিত দেহধাৰী নাৰীৰ বাবে হাৰো শেষত ভাৰ হৈ পৰে।
Verse 2
न च वाच्यं गुणो दोषो भाव एव भविष्यति गुणाः श्लेषादयो दोषा गूडार्थाद्याः पृथक्कृताः
আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে ব্যক্ত (বাচ্য) নিজেই গুণ বা দোষ বুলি ক’ব নালাগে; সেয়া ভাব (ৰসাত্মক প্ৰভাৱ) হৈ পৰে। শ্লেষ আদি গুণ আৰু গূঢ়াৰ্থ আদি দোষ—এইবোৰ পৃথককৈ বিবেচনা কৰিব লাগে।
Verse 3
यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्णात्यसौ गुणैः सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा
যি কবিয়ে গুণসমূহৰ দ্বাৰা কাব্যত মহৎ ‘ছায়া’ (পৰিশীলিত কাব্য-আভা) লাভ কৰে, সেই ছায়া দুবিধ—সামান্য আৰু বৈশেষিক।
Verse 4
सर्वसाधारणीभूतः सामन्य इति मन्यते शब्दमर्थमुभौ प्राप्तः सामान्यो भवति त्रिधा
যি সকলোৰে বাবে সাধাৰণ হৈ পৰে তাকেই ‘সামান্য’ বুলি মানে। ই শব্দত, অৰ্থত, বা উভয়তে প্ৰাপ্ত হ’লে সামান্য তিনিধা হয়।
Verse 5
शब्दमाश्रयते काव्यं शरीरं यः स तद्गुणः श्लोषो लालित्यागाम्भीर्यसौकुमार्यमुदारता
কাব্য শব্দৰ আশ্ৰয়ত স্থিত; সেই আশ্ৰয়েই তাৰ ‘শৰীৰ’ (আধাৰ)। তাৰ গুণ—শ্লেষ, লালিত্য, গাম্ভীৰ্য, সৌকুমাৰ্য আৰু উদাৰতা।
Verse 6
सत्येव यौगिकी चेति गुणाः शब्दस्य सप्तधा सुश्लिष्टसन्निवेशत्वं शब्दानां श्लेष उच्यते
‘সত্যতা’ আৰু ‘যৌগিক (ব্যুৎপত্তিজনিত) উপযুক্ততা’—এইদৰে শব্দৰ গুণ সাত প্ৰকাৰ। শব্দসমূহৰ ঘনিষ্ঠ, পৰস্পৰ গাঁথনি বিন্যাসক ‘শ্লেষ’ বোলা হয়।
Verse 7
गुणादेशादिना पूर्वं पदसम्बद्धमक्षरं यत्रसन्धीयते नैव तल्लालित्यमुदाहृतं
গুণ, আদেশ আদি প্ৰয়োগৰ আগতেই য’ত পদ-সম্পৰ্কিত অক্ষৰক সন্ধিত লগোৱা হয়, তাক ‘লালিত্য’ বুলি কোৱা নহয়।
Verse 8
विशिष्टलक्षणोल्लेखलेख्यमुत्तानशब्दकम् गाम्भीर्यं कथयन्त्यार्यास्तदेवान्येषु शब्दतां
বিশিষ্ট লক্ষণৰ উল্লেখেৰে যি প্ৰকাশ লিখি/সংজ্ঞায়িত কৰিব পাৰি, তাক ‘উত্তান-শব্দ’ (স্পষ্ট শব্দ) বোলা হয়। আৰ্যসকলে ‘গাম্ভীৰ্য’ বুলিলে একে অৰ্থ অন্য শব্দে ভিন্নভাবে শব্দিত হোৱা বুজায়।
Verse 9
अनिष्ठुराक्षरप्रायशब्दता सुकुमारता उत्तानपदतौदर्ययुतश्लाघ्यैर् विशेषणैः
অকঠোৰ অক্ষৰৰ প্ৰাধান্য, সুকুমাৰতা, আৰু স্পষ্ট-সৰল পদৰ সৌন্দৰ্য—যি প্ৰশংসনীয় বিশেষণেৰে অলংকৃত—ইয়াই উৎকৃষ্ট শব্দশৈলীৰ গুণ।
Verse 10
ओजः समासभूयस्त्वमेतत्पद्यादिजीवितं आब्रह्म स्तम्भपर्यन्तमोजसैकेन पौरुषं
ওজ মানে সমাসৰ প্ৰাচুৰ্য; ইয়াই পদ্য আদি ৰ জীৱন। ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণ-স্তম্ভলৈকে, পৌৰুষ সেই এক ওজশক্তিতেই প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 11
उच्यमानस्य शब्देन येन केनापि वस्तुनः उत्कर्षमावहन्नर्थो गुण इत्य् अभिधीयते
উচ্চাৰিত শব্দৰ প্ৰভাৱত যি অৰ্থ যিকোনো বস্তুৰ উৎকৰ্ষ আনে, তাকেই ‘গুণ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 12
माधुर्यं सम्बिधानञ्च कोमलत्वमुदारता प्रौढिः सामयिकत्वञ्च तद्भेदाः षट्चकाशति
মাধুৰ্য, সুসংবদ্ধ প্ৰকাশ, কোমলতা, উদাৰতা, প্ৰৌঢ় গাম্ভীৰ্য আৰু সাময়িকতা—এই ছয়টি কাব্য-উৎকৰ্ষৰ মুখ্য ভেদ বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
क्रोधेर्ष्याकारगाम्भीर्यात्माधुर्यं धैर्यगाहिता सम्बिधानं परिकरः स्यादपेक्षितसिद्धये
ক্ৰোধ-ঈৰ্ষা, বাহ্য আচৰণৰ গাম্ভীৰ্য, অন্তৰ্মাধুৰ্য, অচল ধৈৰ্য আৰু সুসংবদ্ধ প্ৰস্তুতি—এইবোৰেই অভিপ্ৰেত সিদ্ধিৰ সহায়ক ‘পৰিকৰ’।
Verse 14
यत्काठिन्यादिनिर्मुक्तसन्निवेशविशिष्टता तिरस्कृत्यैव मृदुता भाति कोमलतेति सा
যি বিন্যাসত কঠোৰতা আদি-শূন্য বিশেষ গঠনকেও যেন আড়াল কৰি কেৱল মৃদুতা দীপ্ত হয়, তাক ‘কোমলতা’ বোলা হয়।
Verse 15
लक्ष्यते स्थूललक्षत्वप्रवृत्तेर्यत्र लक्षणम् गुणस्य तदुदारत्वमाशयस्यातिसौष्ठवं
য’ত স্থূল (সাধাৰণ) সংকেতৰ প্ৰয়োগ-প্ৰবৃত্তিতেই লক্ষণ চিনাক্ত হয়, তাত গুণৰ ‘উদাৰতা’ আৰু আশয়ৰ ‘অতিসৌষ্ঠৱ’ (অত্যন্ত পৰিশীলন) প্ৰকাশ পায়।
Verse 16
अभिप्रेतं प्रति यतो निर्वाहस्योपपादिकाः युक्तयो हेतुगर्भिण्यः प्रौढाप्रौढिरुदाहृता
অভিপ্ৰেত অৰ্থৰ প্ৰতি যিসকল যুক্তিয়ে বক্তব্যক স্থাপন কৰি সমাপ্তিলৈকে লৈ যায় আৰু যাৰ ভিতৰত হেতু অন্তৰ্নিহিত থাকে, সেয়া দুবিধ—প্ৰৌঢ় আৰু অপ্ৰৌঢ়।
Verse 17
स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य वाह्यान्तःसमयोगतः तत्र व्युत्पत्तिरर्थस्य या सामयिकतेति सा
স্বতন্ত্ৰ বা পৰতন্ত্ৰ (শব্দ)ৰ অৰ্থ বাহ্য আৰু অন্তঃসন্দৰ্ভ-কাৰকৰ সংযোগৰ পৰা নিৰ্ণীত হয়; এই অৰ্থব্যুৎপত্তিক ‘সাময়িকী’ (ৰূঢ়/প্ৰচলিত) বোলা হয়।
Verse 18
शब्दार्थवुपकुर्वाणो नाम्नोभयगुणः स्मृतः तस्य प्रसादः सौभाग्यं यथासङ्ख्यं प्रशस्तता
যি নাম শব্দৰূপ আৰু অৰ্থ—উভয় দিশতে উপকাৰী, তাক নামৰ উভয়গুণসম্পন্ন বুলি স্মৃত কৰা হৈছে। তাৰ ‘প্ৰসাদ’ সৌভাগ্য আনে আৰু যথাক্ৰমে প্ৰশস্ততা (প্ৰশংসাযোগ্যতা) লাভ হয়।
Verse 19
पाको राग इति प्राज्ञैः षट्प्रपञ्चविपञ्चिताः सुप्रसिद्धर्थपदता प्रसाद इति गीयते
পণ্ডিতসকলে ‘পাক’ (পৰিপক্বতা) আৰু ‘ৰাগ’ (ৰঞ্জন/আকৰ্ষণ)ক ষট্প্ৰপঞ্চ অনুসাৰে বিস্তাৰ কৰিছে; আৰু সুপ্ৰসিদ্ধ অৰ্থযুক্ত, সহজবোধ্য পদপ্ৰয়োগক ‘প্ৰসাদ’ (স্বচ্ছতা) বুলি গোৱা হয়।
Verse 20
उत्कर्षवान् गुणः कश्चिद्यस्मिन्नुक्ते प्रतीयते तत्सौभाग्यमुदारत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः
যি অভিব্যক্তিত উচ্চাৰণমাত্ৰেই কোনো উৎকৃষ্ট গুণ প্ৰকাশ পায়, মেধাৱীসকলে তাক ‘সৌভাগ্য’ আৰু ‘উদাৰত্ব’ বুলি কয়।
Verse 21
यथासङ्ख्यमनुद्देशः सामन्यमतिदिश्यते समये वर्णनीयस्य दारुणस्यापि वस्तुनः
বৰ্ণনীয় বিষয় কঠোৰ বা ভয়ংকৰ হলেও, সময় অনুসাৰে যথাক্ৰমে নির্দেশ দিয়া সাধাৰণ নিয়ম হিচাপে বিধেয়।
Verse 22
अदारुणेन शब्देन प्राशस्त्यमुपवर्णनं उच्चैः परिणतिः कापि पाक इत्य् अभिधीयते
অকঠোৰ (অদাৰুণ) শব্দে উৎকৰ্ষৰ বৰ্ণনা—উক্তিৰ এক উচ্চ পৰিণতি বা পৰিপক্বতা—ইয়াকেই ‘পাক’ (কাব্য-পরিপক্বতা) বোলা হয়।
Verse 23
मृद्वीकानारिकेलाम्बुपाकभेदाच्चतुर्विधः आदावन्ते च सौरस्यं मृद्वीकापाक एव सः
মৃদ্বীকা (কিশমিশ), নাৰিকেলজল আদি দ্ৰৱৰ পাক-ভেদৰ বাবে ই চাৰিধৰণ। আৰম্ভ আৰু অন্তত ‘সৌৰস্য’ক মৃদ্বীকা-পাক বুলিয়েই গণ্য কৰিব লাগে।
Verse 24
काव्येच्छया विशेषो यः सराग इति गीयते अभ्यासोपहितः कान्तिं सहजामपि वर्तते
কাব্য-ইচ্ছাৰ পৰা যি বিশেষ উৎকৰ্ষ জন্মে, তাক ‘সরাগ’ বোলা হয়। অভ্যাসে সংযুক্ত হলে ই সহজাত (জন্মজাত) কান্তিকো স্থিৰ কৰি প্ৰকাশ কৰে।
Verse 25
हारिद्रश् चैव कौसुम्भो नीली रागश् च स त्रिधा वैशेषिकः परिज्ञेयो यः स्वलक्षणगोचरः
হাৰিদ্ৰ (হলুদীয়া), কৌসুম্ভ (কুসুম-ৰঞ্জিত), আৰু নীলী—ৰাগ (ৰঙ) এইদৰে ত্ৰিবিধ। যি নিজৰ স্বলক্ষণৰ পৰিসৰত বিশেষভাৱে গ্ৰাহ্য, তাক ‘বৈশেষিক’ (বিশেষ-জ্ঞান) বুলি বুজিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Ornamentation (alaṅkāra) alone cannot make poetry pleasing; guṇas (core poetic qualities) are necessary, and their presence generates chāyā (a refined poetic aura).
Sāmānya denotes what is universally shareable (across word, meaning, or both), while vaiśeṣika denotes the particular apprehended through its own defining mark (svalakṣaṇa), including specific “colorings” (rāga) of expression.