Adhyaya 341

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः

এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণৰ অলংকাৰ-প্ৰকৰণত ‘নৃত্যাদৌ অঙ্গকর্মনিৰূপণ’ নামৰ তিনশ চল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তিনশ একচল্লিশতম অধ্যায়—‘অভিনয়াদিনিৰূপণ’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—যাৰ দ্বাৰা অৰ্থ দর্শকৰ সন্মুখত প্ৰত্যক্ষভাৱে উপনীত হয়, তাক পণ্ডিতসকলে ‘অভিনয়’ বুলিয়ে জানে। ই চাৰিপ্ৰকাৰ—সাত্ত্বিক, বাচিক, আঙ্গিক আৰু আহাৰ্য।

Verse 2

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः

স্তম্ভ আদি অৱস্থাৰ পৰা যি প্ৰকাশ, সেয়া সাত্ত্বিক অভিনয়। বাক্‌ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বাচিক; শৰীৰচেষ্টাৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা আঙ্গিক; আৰু বেছভূষা-আভৰণৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা আহাৰ্য। বুদ্ধিৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা প্ৰবৃত্তিসকলও এইবোৰৰ মাজতেই গণ্য।

Verse 3

रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता

এতিয়া অভিপ্ৰায় অনুসৰি ৰস আদি উপাদানৰ যথাযথ বিনিয়োগ কোৱা হৈছে; কিয়নো সেই অভিপ্ৰায় নাথাকিলে সকলোৰে ‘স্বতন্ত্ৰতা’ও অৰ্থহীন।

Verse 4

सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः

শৃঙ্গাৰ-ৰস শাস্ত্ৰমতে দ্বিবিধ—সম্ভোগ (মিলন) আৰু বিপ্ৰলম্ভ (বিৰহ)। পুনৰ এই দুয়োটাৰে দুই দুই ভেদ—প্ৰচ্ছন্ন (গুপ্ত) আৰু প্ৰকাশ (প্ৰকট)।

Verse 5

विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः

বিপ্ৰলম্ভ নামে শৃঙ্গাৰ-ৰস চতুৰ্বিধ—(১) পূৰ্বানুৰাগ, (২) প্ৰবাস, (৩) মান, আৰু (৪) কৰুণাত্মক (কৰুণাৰে সিক্ত) বিৰহ।

Verse 6

एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते

ইয়াৰ মাজৰ যিকোনো এটা আধাৰৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ, অভিপ্ৰেত অৰ্থ প্ৰকাশ কৰা—সম্ভোগ-লক্ষণযুক্ত—ব্যঞ্জক ভাব চাৰিধৰণেৰে মাত্ৰ বিকশিত হয়; আৰু ই পূৰ্বোক্ত তত্ত্বৰ সীমা অতিক্ৰম নকৰে।

Verse 7

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना

স্ত্ৰী-পুৰুষৰ সংযোগ-সমুদয়ৰ পৰা তেওঁলোকৰ মাজত ৰতিৰ নিৰ্বর্তন (আনন্দদায়ক কাম-উপভোগ) জন্মে; আৰু সেই ক্ৰিয়াত সকলো ভাব সাত্ত্বিক—কান্তিহানি (বৈবৰ্ণ্য) আৰু ক্ষয়/অৱসান (প্ৰলয়) নোহোৱাকৈ।

Verse 8

धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः

ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ—এই বিষয়সমূহৰ দ্বাৰা শৃঙ্গাৰ-ৰস পুষ্ট হয়; আৰু আলম্বন (আশ্ৰয়-ব্যক্তি/বস্তু)ৰ বিশেষ প্ৰকাৰ আৰু সিহঁতৰ বিশেষ লক্ষণৰ দ্বাৰা ই নিৰন্তৰ বিকশিত হয়।

Verse 9

शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः

শৃঙ্গাৰ ৰস দ্বিবিধ—(১) বাক্য আৰু নেপথ্য/বেশভূষাৰে প্ৰকাশিত, (২) ক্ৰিয়াৰে প্ৰকাশিত। হাস্য চতুৰ্বিধ; য’ত দাঁত দেখা নাযায় তাক “স্মিত” বোলা হয়।

Verse 10

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्

দাঁতৰ আগভাগ অলপ দেখা যায় আৰু চকু উজ্জ্বল হয় তেনে হাঁহ “হসিত”। শব্দসহ হলে “বিহসিত”; আৰু বাঁকা/তিৰ্যক উপহাসধৰ্মী হাঁহ “জিহ্মোপহসিত” বোলা হয়।

Verse 11

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्

শব্দসহ হাঁহ “পাপহসিত”, আৰু শব্দবিহীন হাঁহ “অতিহাসিত”। এইদৰে “কৰুণ” নামৰ ৰস ত্ৰিবিধ বুলি ধৰা হয়।

Verse 12

धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः

ধৰ্মৰ উপঘাত/লঙ্ঘনৰ পৰা শোক জন্মে, আৰু চিত্তৰ বিভিন্ন বিলাস/বিকাৰৰ পৰাও শোক উৎপন্ন হয়। শোকৰ পৰা স্থায়ীভাব উদ্ভৱ হয় বুলি কোৱা হৈছে—তেন্তে পুৰ্বসকলৰ মতে আদ্য স্থায়ীভাব কোনটো?

Verse 13

अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः

অঙ্গাভিনয়, নেপথ্য/বেশ-প্ৰদৰ্শন আৰু বাক্য-সংলাপৰ দ্বাৰা “ৰৌদ্ৰ” ৰসো ত্ৰিবিধ। ইয়াৰ নিৰ্বর্তক কাৰণ ক্ৰোধ; লক্ষণ—স্বেদ, ৰোমাঞ্চ আৰু কঁপনি।

Verse 14

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते

বীৰ তিন প্ৰকাৰ—দানবীৰ, ধৰ্মবীৰ আৰু যুদ্ধবীৰ; আৰু এই বীৰত্ব সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ স্বীকৃত কাৰণ হৈছে উৎসাহ (সাহসী সংকল্প)।

Verse 15

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं

ভয়ংকৰ উদ্যোগৰ আৰম্ভণিত য’ত বিশেষকৈ বীৰৰসৰ অনুগমন থাকে, সেই ৰসক ‘ভয়ানক-ৰস’ বোলা হয়; ইয়াৰ উৎপাদক নিৰ্ণায়ক হৈছে ভয়।

Verse 16

उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः

বীভৎস ৰস দুবিধ—(১) উদ্বেজন আৰু (২) ক্ষোভণ। উদ্বেজন ভয়ংকৰ চিঞৰ-বাখৰ আদিৰ পৰা, আৰু ক্ষোভণ ৰক্তাদি ঘৃণ্য বস্তুৰ পৰা উৎপন্ন হয়।

Verse 17

जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते

যেতিয়া ইয়াত জগুপ্সা (ঘৃণা) আৰম্ভণিৰ ভাব হয়, তেতিয়া ইয়াৰ সাত্ত্বিক অংশ নিবৃত্ত হয়; সেয়ে এতিয়া কাব্যশোভা-বঢ়োৱা ধৰ্ম, অৰ্থাৎ অলংকাৰসমূহ, বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

Verse 18

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः

আৰু যিসকলে ব্যুৎপত্তি আদি উপায়ে ইয়াত বাক্য অলংকৃত কৰিবলৈ সক্ষম, তেওঁলোকে শব্দ আৰু অৰ্থ—উভয়কে—ত্রিবিধভাৱে বিভাজন কৰে।

Verse 19

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह

কাব্যমীমাংসাৰ পণ্ডিতসকলে এইসমূহক শব্দালংকাৰ বুলি কয়—ছায়া, মুদ্ৰা, তথোক্তি, যুক্তি আৰু গুম্ফনা (কৌশলী গাঁথনি/বিন্যাস) সহ।

Verse 20

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्

বাকোবাক্য, অনুপ্ৰাস, চিত্ৰ আৰু দুষ্কৰ—এইসমূহক শব্দৰ নৱ অলংকাৰ বুলি জানিব লাগে; কিয়নো ইহঁত পৰস্পৰ মিশ্ৰ নহয়, অসংকৰভাৱে পৃথক।

Verse 21

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः

ইয়াত ‘ছায়া’ বুলিলে অন্যৰ উক্তিৰ অনুকৃতি বুজায়; ই চতুৰ্বিধ—একে উক্তিৰ অনুকাৰৰ দ্বাৰা, যেন লোক, ছেক (চতুৰ) আৰু শিশুৰ কথাত দেখা যায়।

Verse 22

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः

আভাণক-উক্তি অৰ্থাৎ লোকোক্তি সৰ্বসামান্য, সৰ্বত্র প্ৰযোজ্য। জনভাষা যি লোকোক্তিৰূপ ‘ছায়া’ৰ পিছে ধাৱে, সেই ছায়াকেই বুধসকলেও কামনা কৰে।

Verse 23

छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते

কলাত কুশলী, পৰিশীলিত আৰু বিদগ্ধ মতি যেতিয়া সেই বৈদগ্ধ্যপূৰ্ণ ভঙ্গিক উল্লিখিত/প্ৰতিধ্বনিত কৰে, তেতিয়া কবিসকলে তাক ‘ছায়া’—অৰ্থাৎ ‘ছেকোক্তি’—বুলি মানে।

Verse 24

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती

অশিক্ষিত বা অসংস্কৃত সকলো ধৰণৰ উক্তি ‘অৰ্ভকোক্তি’ (শিশুসদৃশ বাক্য) বুলি চিনাক্ত হয়; সেয়ে ‘অৰ্ভকোক্তি’ নামৰ কাব্য-ছায়া সেই, যি কেৱল তেনে উক্তিকেই অনুকৰণ কৰে।

Verse 25

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते

অক্ষৰ উলট-পালট আৰু অশ্লীল বাক্যো—যদি সেয়া মাতাল লোকৰ—তেন্তে সেইধৰণেই হয়; কিন্তু ‘মত্তোক্তি’ নামে ছায়াউক্তি, কেৱল অনুকৰণ হ’লেও, অতি শোভন দেখা দিব পাৰে।

Verse 26

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते

বিশেষ অভিপ্ৰায়ে কবিৰ শক্তি উন্মোচন কৰি অভিপ্ৰেত অৰ্থ প্ৰদান কৰা উপায়ক ‘মুদ্ৰা’ বোলা হয়; আমাৰ মতে সেই একেই ‘শয্যা’ বুলিও কোৱা হয়।

Verse 27

उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां

যি উক্তিত লোকব্যৱহাৰৰ উপযোগী প্ৰকাশভংগীৰে, যুক্তিসংগত সাধাৰণ অৰ্থো সজ্জনৰ হৃদয় আকৰ্ষণ কৰে—সেইটোক ‘উক্তি’ বোলা হয়।

Verse 28

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः

ইয়াত ছয় প্ৰকাৰ অৰ্থোক্তি শিকোৱা হৈছে—বিধি আৰু নিষেধ; নিয়ম আৰু অনিয়ম; আৰু বিকল্প আৰু পৰিসংখ্যা (ইঙ্গিতে বর্জন)।

Verse 29

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः

পৰস্পৰ অসংযুক্ত দুটা—বাচ্য (অৰ্থ) আৰু বাচক (শব্দ)—ক সংযোগ কৰিবলৈ যি কল্পিত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হয়, পণ্ডিতসকলে তাকেই ‘যুক্তি’ বুলে।

Verse 30

पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः

শাস্ত্ৰৰ বিন্যাস ছয় প্ৰকাৰ—পদ, পদাৰ্থ, বাক্য, বাক্যাৰ্থ, বিষয়, প্ৰকৰণ আৰু প্ৰপঞ্চ (বিস্তৃত ব্যাখ্যা)।

Verse 31

गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा

‘গুম্ফনা’ হৈছে ৰচনাচৰ্যা, যি শব্দ আৰু অৰ্থৰ ক্ৰমবদ্ধ বিন্যাসক লক্ষ্য কৰে। ই ক্ৰমে ত্ৰিবিধ—(১) শব্দানুকাৰ, (২) অৰ্থানুপূৰ্বী, (৩) শব্দ-অৰ্থ উভয়ৰ অনুপূৰ্বী।

Verse 32

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः

উক্তি আৰু প্ৰত্যুক্তিযুক্ত বাক্যক ‘বাকোবাক্য’ (সংবাদ) বোলা হয়; ই দ্বিবিধ। ঋজু-উক্তি আৰু বক্র-উক্তিৰ ভেদে, প্ৰথমটো স্বাভাৱিক আৰু সৰল উক্তি।

Verse 33

सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा

সেয়া দ্বিবিধ—(১) পূৰ্বপ্ৰশ্নিকা আৰু (২) প্ৰশ্নপূৰ্বিকা। বক্রোক্তি ভঙ্গী (অভিব্যক্তিৰ বাঁক)ৰ পৰা জন্মে; আৰু সেই ভঙ্গীৰ দ্বাৰাই ‘কাকু’ (ইঙ্গিতপূর্ণ স্বৰ/ব্যঙ্গ)ও দ্বিবিধ হয়।