Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

এইদৰে শ্ৰীমদ্ আগ্নেয় মহাপুৰাণৰ অলংকাৰ-প্ৰকৰণত ‘অভিনয়াদি-নিৰূপণ’ নামৰ ৩৪১তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৪২তম অধ্যায় ‘শব্দালংকাৰ’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—পদ আৰু বাক্যত বৰ্ণসমূহৰ পুনঃপুনঃ আৱৃত্তিয়েই অনুপ্ৰাস; এক বৰ্ণ বা বহু বৰ্ণ আৱৃত্তিৰ ভেদে বৰ্ণগুণ দুবিধ।

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

এক বৰ্ণ-প্ৰধান আৱৃত্তিৰ পৰা পাঁচটা বৃত্তি (শৈলী) জন্মে—মধুৰা, ললিতা, প্ৰৌঢ়া, ভদ্ৰা আৰু পৰুষা।

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

মধুৰা-শৈলীত বৰ্গান্তৰ তলৰ বৰ্গৰ দুটা ঘোষ ধ্বনি ‘ৰ’ আৰু ‘ণ’; আৰু হ্ৰস্ব স্বৰে পৃথক হোৱা দুটা ‘ন’কাৰক সংযুক্তব্যঞ্জন (সংযুক্ত) বুলি ধৰা হয়।

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

বৰ্গীয় ব্যঞ্জনৰ আৱৃত্তি পঞ্চম (নাসিক্য) অতিক্ৰম কৰি কৰা উচিত নহয়; আৰু মহাপ্ৰাণ-সংযোগমুক্ত আৰু ঊষ্ম (শ/ষ/স/হ) সংযোগমুক্ত—এই দুয়ো ধৰণৰ পৰৱৰ্তী অক্ষৰ লঘু বুলি গণ্য হয়।

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

ললিতা, বলভূয়িষ্ঠা আৰু প্ৰৌঢ়া—প-বৰ্গজাত এই বৰ্ণসমূহ, ওপৰত থকা ৰেফ (ৰ্) যুক্ত হ’লে, ট-বৰ্গৰ পঞ্চম বাদ দি অন্য বৰ্ণৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

‘ভদ্ৰা’ নামৰ গোটত অৱশিষ্ট বৰ্ণসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত হয়; সেই সমষ্টিকেই ‘পৰুষা’ (কঠোৰ-বৰ্গ) বুলি কোৱা হয়, য’ত ঊষ্ম বৰ্ণ (শ, ষ, স, হ) নিজ নিজ অক্ষৰৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ থাকে।

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

‘অ’ বাদ দি স্বৰসমূহৰ অতিমাত্ৰা পুনৰাবৃত্তি, আৰু অনুস্বাৰ- বিসৰ্গৰ নিৰন্তৰ প্ৰয়োগ—ই উচ্চাৰণত পৰুষতা (কঠোৰতা) জন্মায়।

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

যেতিয়া শ/ষ/স ৰেফ (ৰ্)ৰ সৈতে সংযুক্ত হয়, আৰু বিশেষকৈ দীৰ্ঘ ‘আ’ আগত থাকিলে, ‘ৰশৌ’ ক্ৰমত ধ্বনিক ‘ঘন’ (সংহত/গাঢ়) বুলি গ্ৰহণ কৰা হয়। মহাপ্ৰাণ ধ্বনি ঊষ্ম বৰ্ণৰ সৈতে যুক্ত হ’লে পৰৱৰ্তী ধ্বনিক ‘অবিযুক্ত’ (বিচ্ছিন্ন নহয়) বুলি উপদেশ দিয়া হৈছে; তাত লঘু-গুৰুৰ ক্ৰম থাকে। “ললিতা বনভূয়িষ্ঠ-” ত ‘খ’ দ্বাৰা, আৰু “ললিতা বৎসভূয়িষ্ঠ-” ত ‘ট’ দ্বাৰা উদাহৰণ দিয়া হৈছে। লগতে অন্তস্থ আৰু বৰ্গীয় বৰ্ণৰ সৈতে যুক্ত ‘হ’ উচ্চাৰণত পৰুষতা আনে।

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

অন্যথা (লঘু বুলি ধৰা সম্ভৱ হলেও) যদি যুক্তব্যঞ্জনে বাধাপ্ৰাপ্ত হয়, তেন্তে সেই অক্ষৰক গুৰু বুলি গণ্য কৰিব লাগে; ‘পৰুষ্যায়’ আদি শ্ৰেণীত এই নিয়ম স্বীকৃত, কিন্তু পঞ্চম বিকল্প গ্ৰাহ্য নহয়।

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

‘পৰুষা’ শব্দটো ‘ক্ষেপ’ (উপহাস/তিৰস্কাৰ) আৰু ‘শব্দানুকাৰ’ (ধ্বনি অনুকৰণ) অৰ্থতো ব্যৱহৃত হয়; লগতে কৰ্ণাটী, কৌন্তলী, কৌন্তী, কৌঙ্কণী আৰু বামনাসিকা আদি (দেশীয়/ধ্বনিগত ভেদ)ৰ সংজ্ঞা হিচাপেও ই প্ৰচলিত।

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

দ্ৰাৱণী আৰু মাধৱী নামৰ ছন্দভেদ ক্ৰমে পাঁচ বৰ্ণশ্ৰেণী—বৰ্গ (স্পৰ্শ), অন্তস্থ আৰু ঊষ্ম—দ্বাৰা গঠিত বুলি কোৱা হৈছে। যি বহু-বৰ্ণৰ পুনৰাৱৃত্তি ভিন্ন ভিন্ন অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে, তাকেই এইদৰে সংজ্ঞায়িত কৰা হয়।

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

যমক অলংকাৰ দুবিধ—(১) অব্যপেত আৰু (২) ব্যপেত। পুনৰুক্ত ধ্বনি/পদ তৎক্ষণাৎ সংলগ্ন হলে অব্যপেত, আৰু মাজত ব্যৱধান থাকিলে ব্যপেত বোলা হয়।

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

এই দুয়োটাৰ দ্বৈবিধ্য আৰু স্থান-পাদভেদৰ ফলত ই চতুৰ্বিধ হয়। আদিপাদত আৰু আৰম্ভ-মধ্য-অন্ত স্থানত এক, দুই বা তিন এককৰ নিয়োগে ইয়াৰ প্ৰয়োগ হয়।

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

যদি পাদে পাদে ক্ৰমে আগবাঢ়ি প্ৰতিটো পৰৱৰ্তী ৰূপক পূৰ্বৱৰ্তীৰ সপ্তধা মানৰ আধাৰত গণনা কৰা হয়, তেন্তে এক-, দ্বি- আৰু ত্ৰি-পাদাৰম্ভযুক্ত বিন্যাস একে প্ৰকাৰৰ হয়; তাৰ পাছত ই ষোড়শধা (ষোলভাবে) গণ্য হয়।

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

যমকৰ তৃতীয় ভেদ ত্ৰিবিধ—পাদৰ আৰম্ভ, মধ্য আৰু অন্ত স্থানত ঘটিত। ইয়াৰ ভিতৰত ‘পাদান্ত-যমক’ আৰু ‘কাঞ্চী-যমক’ (কটিবন্ধ-সদৃশ)ও অন্তৰ্ভুক্ত।

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

‘সংসৰ্গ-যমক’ আৰু ‘বিক্ৰান্ত-যমক’; ‘পাদাদি-যমক’ আৰু ‘আম্ৰেডিত’ (পুনৰুক্ত ৰূপ)ো—ইয়াকো যমকৰ অতিৰিক্ত প্ৰকাৰ বুলি বুজিব লাগে।

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

‘চতুৰ্ব্যৱসিত’ আৰু ‘মালা-যমক’ো আছে; যমকক শ্ৰেষ্ঠত দহবিধ বুলি বুজিব লাগে, আৰু ইয়াৰ বাহিৰেও বহু উপভেদ আছে।

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

পদৰ আৱৰ্তনা (পুনৰাবৃত্তি)—সেয়া স্বতন্ত্ৰ হওক বা অন্যতন্ত্ৰ (আশ্ৰিত) হওক—দুই প্ৰকাৰ: (১) বালবাসিকা আৰু (২) বনবাসিকা। ইয়াক ‘পূৰ্বপূৰ্বেণ’ (পূৰ্ব স্থানত পুনৰাবৃত্তি) আৰু ‘সম্বন্ধ-যমক’ বুলিও কোৱা হয়। পণ্ডিতসকলে ইয়াক ভিন্ন প্ৰয়োজনে একে পদৰ পুনৰাবৃত্তি বুলি জানে।

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

দুটা পাদত পদ পুনৰাবৃত্তি থাকিলে সমাস-নিয়মে সেয়া ‘সমস্তা’ (সংযুক্ত) গণ্য হয়। কিন্তু সমাস নাথাকিলে সেয়া ‘ব্যস্তা’ (বিভক্ত) হয়; আৰু একে পাদত য’ত স্পষ্ট বিগ্ৰহ কৰা হয়, তাতেই বিভাজন ধৰা উচিত।

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

এইদৰে বাক্যৰ পুনৰাবৃত্তিও যথাসম্ভৱ গ্ৰহণযোগ্য। কিন্তু অনুপ্ৰাস আদি অলংকাৰ লঘু বা মধ্যম মাত্ৰাতেই প্ৰয়োগ কৰা উচিত, কিয়নো অতিশয়তা অনুচিত।

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

য’ত কোনো প্ৰকাশভংগীৰে সাদৃশ্যবোধ অনুভৱ হয় আৰু ৰূপাদি সাদৃশ্যযুক্ত শব্দৰ যথোচিত বিন্যাস ঘটে, তাক ‘অনুপ্ৰাস’ বোলা হয়; ই ৰস-আৱাহক।

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

গোষ্ঠীত কৌতূহল জগোৱা বাক্যবন্ধক ‘চিত্ৰ’ বোলা হয়। ‘প্ৰশ্ন’ মানে জিজ্ঞাসা; ‘প্ৰহেলিকা’ মানে ধাঁধা। ‘গুপ্ত’ য’ত অভিপ্ৰেত অৰ্থ গোপন; ‘চ্যুত-দত্ত’ য’ত কিবা সৰাই পিছত যোগ কৰা হয়; ‘তথোভয়ম্’ য’ত দুয়োটাই একেলগে থাকে।

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

কাব্যৰ ‘সমস্যা’ সাত প্ৰকাৰ; নানাৰ্থক পদৰ অনুয়োগ/প্ৰেৰণা অনুসাৰে ভেদ। য’ত দিয়া পদসমূহৰ সমান বৰ্ণ-বিন্যাসযুক্ত উত্তৰ দিয়া হয়, সেয়াই সমস্যা।

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

‘প্ৰশ্ন’ একপৃষ্ট-দ্বিপৃষ্ট ভেদে আৰু উত্তৰৰ ৰূপভেদে বিভক্ত। একপৃষ্ট দুবিধ; দ্বিপৃষ্টো দুবিধ—সমস্ত (একেলগে) আৰু ব্যস্ত (পৃথকে পৃথকে)।

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

‘প্ৰহেলিকা’ হৈছে এনে উক্তি য’ত দুয়োটা অৰ্থৰ প্ৰতি শব্দৰচনা গূঢ় কৰি ৰখা হয়; ই ‘দ্বিধার্থ’ আৰু ‘শাব্দী’ বুলিও গণ্য। ইয়াত অৰ্থবোধ অভিপ্ৰেত অৰ্থৰ দ্বাৰাই কৰিব লাগে।

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

শব্দবোধৰ আধাৰত যি প্ৰহেলিকাক ‘শাব্দী’ বোলা হয়, সেয়া ষোল প্ৰকাৰ। বাক্যৰ কোনো অংগ গোপন থাকিলেও অভিপ্ৰেত অৰ্থ অনুমেয় হয়, কিন্তু সেই অৰ্থ মুখ্য (পৰমাৰ্থিক/আক্ষৰিক) নহয়।

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

য’ত বাক্যৰ কোনো অংগৰ পৰা আকাঙ্ক্ষা জন্মে, কিন্তু অভিপ্ৰেত অৰ্থ গোপনেই থাকে, তাক ‘গূঢ়’ বোলা হয়। তাত বাক্যাংশৰ স্থানচ্যুতি/লোপ আদি গঠনগত কৌশলে অন্য অৰ্থৰ আভাস (অৰ্থান্তৰ-নিৰ্ভাস) দেখা যায়।

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

বাক্যাংশ-নিয়ম অনুসাৰে কোনো অক্ষৰৰ মাত্রা (লঘু আদি) প্রত্যাশিত হলেও যদি সেয়া তাৰ পৰা বিচ্যুত দেখা যায়, তাক ‘চ্যুত’ বোলা হয়; আৰু ই চাৰিপ্ৰকাৰ। ‘লঘুমপ্যেবমর্হণাত্’ (ṭa), ‘লঘুমধ্যেব বৰ্হণাত্’ (ja) আদি তিন পাঠ সন্তোষজনক নহয়, কিয়নো স্বৰ, ব্যঞ্জন, বিন্দু/অনুস্বাৰচিহ্ন আৰু বিসৰ্গত বিকৃতি ঘটিছে।

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

বাক্যাংশত শব্দৰূপ ‘দত্ত’ (প্ৰদত্ত/স্থাপিত) থাকিলেও য’ত দ্বিতীয় অৰ্থ বুজা যায়, তাক ‘দত্ত’ বোলা হয়। ইয়াৰ ভেদসমূহ—স্বর (উচ্চাৰণ-সুৰ) আদি-আধাৰিত—পূৰ্বোক্তৰূপেই মান্য।

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

অপসাৰিত অক্ষৰৰ স্থানত অন্য বৰ্ণ স্থাপন কৰাত য’ত ভিন্ন অৰ্থ প্ৰকাশ পায়, তাক ‘চ্যুত-দত্ত’ (স্থানচ্যুত প্ৰতিস্থাপন) বোলা হয়।

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

বহু শ্লোকৰ অংশ লৈ গঠিত এটা সুসংবদ্ধ পদ্য—নিজৰ আৰু পৰৰ ৰচনাৰ সংকৰ হ’লে ‘মম’ বুলি কোৱা হয়; আৰু নিজৰ ৰচনাত অন্য কবিৰ ৰচনা মিশিলে ‘পরস্য’ বুলি অভিহিত হয়।

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

অত্যন্ত কষ্টে ৰচিত কাব্য কবিৰ সামৰ্থ্যৰ স্পষ্ট সূচক। ৰস নাথাকিলেও যি দুষ্কৰ, সেয়া বিদগ্ধ ৰসিকসকলৰ বাবে মহোৎসৱৰ দৰে।

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

কবিৰ প্ৰতিজ্ঞা তিনিধৰণৰ—(১) নিয়মৰ পৰা, (২) বৈদর্ভী ৰীতিৰ পৰা, আৰু (৩) বন্ধ (ছন্দ/গঠন)ৰ পৰা। নিৰ্মাণক ৰমণীয় কৰা এই বিধান ‘নিয়ম’ বুলি স্মৃত।

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

সেই ‘বিকল্প’ তিনিধৰণৰ—উচ্চাৰণস্থানৰ পৰিবর্তনে, স্বৰৰ পৰিবর্তনে, আৰু ব্যঞ্জনৰ পৰিবর্তনে; আৰু ইয়াক বিশেষকৈ প্ৰাতিলোম্য আৰু অনুলোম্য ক্ৰমে অভিহিত কৰা হয়।

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

প্ৰাতিলোম্য আৰু অনুলোম্য—শব্দ আৰু অৰ্থ দুয়ো স্তৰত—থেকে শিল্প-कल्पনা জন্মে; বৰ্ণসমূহক নানা ধৰণে বিন্যাস কৰি, পুনৰাবৃত্তিময় স্থাপনাৰে ই গঢ়া হয়।

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

প্ৰসিদ্ধ বস্তুৰ আকাৰত যি বিন্যাস গঢ়া হয় তাক ‘বন্ধ’ বুলি কোৱা হয়। ‘গোমূত্রিকা’ৰ অৰ্ধ-ভ্ৰমণত ‘সৰ্বতোভদ্ৰ’ আৰু ‘অম্বুজ’ (পদ্ম) নক্সা উৎপন্ন হয়।

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

ছন্দৰ বিন্যাস আঠ প্ৰকাৰ—চক্ৰ, চক্ৰ, অব্জক, দণ্ড, মুৰজ আদি। প্ৰতিটো অৰ্ধ-শ্লোক আৰু প্ৰতিটো পাদত অক্ষৰসমূহ একান্তৰে সমানভাৱে (সমাক্ষৰ) সাজিব লাগে।

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

পূৰ্বৰ ‘গোমূত্রিকা’ দুবিধ বুলি কোৱা হয়; কিছুমানে তাক ‘অশ্বপদা’ বুলিও কয়। কিন্তু যাৰ অন্তিম অংগ গোমূত্রিকা-ৰূপ, তাক ‘ধেনু’ বুলি কোৱা হয়, আৰু সেয়াই ‘জালবন্ধ’ (জাল সদৃশ বন্ধন) নামে পৰিচিত।

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

এই দুয়োটাৰ বিন্যাস দুটা অৰ্ধ আৰু অর্ধ-পাদৰ দ্বাৰা কৰিব লাগে। ইয়াত ‘ক’ আৰু ‘খ’ বৰ্ণক ‘জানুবন্ধ’ (হাঁটুৰ সংযোগ) বুলি কোৱা হয়; আৰু ক্ৰমভুক্ত স্থাপিত বৰ্ণসমূহক ধাপে ধাপে অধিক তললৈ তললৈ স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

তলত স্থাপিত অক্ষৰসমূহৰ বিন্যাস কৰি কৰি চতুৰ্থ পাদ (তূৰ্য-পদ) পৰ্যন্ত নিবলৈ লাগে। তাৰ পাছত চতুৰ্থ পাদৰ পৰা ওপৰলৈ, ক্ৰম উলটাই (প্ৰাতিলোম্য) পাদাৰ্ধ জুৰি আগবাঢ়িব লাগে।

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

সেই (আলেখ্য)ই ‘সৰ্বতোভদ্ৰ’; ‘সৰসীৰুহ’ (পদ্ম-যন্ত্ৰ) তিন প্ৰকাৰ। তাৰ পিছত চতুষ্পত্ৰ, আৰু তাৰ পাছত বিঘ্ন-নিবাৰক যন্ত্ৰ—এই দুয়োটাই চতুষ্পত্ৰ ৰূপে অঙ্কিত হয়।

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

এতিয়া প্ৰথম পাদত মূৰ্ধন্য লক্ষণযুক্ত ত্ৰিপদাক্ষৰ উদ্ভৱ হয়; সেই একে উপাদান সকলো পাদৰ অন্ততো উদ্ভৱ হয়।

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

পাদৰ আৰম্ভণিতে ক্ৰম উলটাই পূৰ্বপদৰ শেষ অক্ষৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগে; লগতে অন্তিম পাদৰ শেষ অক্ষৰো। এইদৰে প্ৰথম পাদৰ আৰম্ভণিতে অক্ষৰদ্বয় থাকে।

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

চতুষ্ছদত সি অষ্টচ্ছদ হয়; অষ্টচ্ছদত পুনৰ তিন বৰ্ণৰ গুচ্ছ থাকিব লাগে। কিন্তু ষোড়শচ্ছদত একান্তৰ বিন্যাস কৰিলে প্ৰতিটো একক এক অক্ষৰ হয়।

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

কৰ্ণিকাক ঊৰ্ধ্বলৈ উঠাই (চিহ্নিত কৰি) চতুষ্পত্ৰ পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ ভিতৰত পত্রাকাৰ অক্ষৰাৱলী প্ৰৱেশ কৰাব লাগে।

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

কৰ্ণিকা (মধ্যভাগত) এটা চিহ্ন/অক্ষৰ লিখিব; মুখ্য দিশা আৰু উপদিশাত দুটা দুটা লিখিব। অষ্টদল পদ্মত দিশা অনুসাৰে প্ৰৱেশ-নিৰ্গমনো বিন্যাস কৰিব।

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

বিভিন্ন আৰু অসম বৰ্ণশ্ৰেণীযুক্ত পত্রাৱলীৰ ক্ৰম থকা ষোড়শদল পদ্মযন্ত্ৰত প্ৰথমে মন্ত্রাক্ষৰসমূহ পত্রক্ৰমে বিন্যাস কৰিব; তাৰপিছত মধ্যভাগত সমাক্ষৰ-ন্যাস কৰিব।

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

ইয়াত ‘চক্ৰ’ দুটা ভাগত বিভক্ত; তাত চাৰি আৰা আৰু পাছত ছয় আৰা থাকে, আৰু আদ্য বিন্যাসেই প্ৰধান। পূৰ্বাৰ্ধত প্ৰতিটো পাদৰ প্ৰথম আৰু পঞ্চম স্থানৰ অক্ষৰ সদৃশ হয়।

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

তদ্ৰূপ ‘অযুজ’ (বিষম গোট), ‘অশ্বযুজা’, চতুৰ্থ আৰু অষ্টম—এইবোৰক ক্ৰম অনুসাৰে তাৰ উপপাদসমূহত, অৰ্থাৎ পাদস্থানত, পূৰ্বফালে আৰু পশ্চিমফালে স্থাপন কৰিব।

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

যেতিয়া ছন্দত চাৰি পাদ থাকে, তেতিয়া ‘নাভি’ (মধ্য-সন্ধি)ত তাৰ প্ৰথম অক্ষৰ গ্ৰহণ কৰি বিভাজনক পশ্চিম সীমালৈ নিয়া উচিত। অৱশিষ্ট অংশত দুটা পাদ (বিন্যাসৰ বাবে) পৃথক হৈ থাকে।

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

যদি চতুৰ্থ পাদৰ অন্তত (শেষৰ পৰা) তৃতীয় বৰ্ণ একে হয়, আৰু প্ৰথম তিনিটা পাদত প্ৰথম দুটা বৰ্ণ সদৃশ হয়, লগতে পাদত গণিত দশম বৰ্ণো একে হয়, তেন্তে এই লক্ষণেদ্বাৰা ছন্দৰ বিন্যাস চিনিব লাগে।

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

যদি সেই ছন্দৰ প্ৰথম আৰু শেষ পাদত প্ৰত্যেকত ছয়টা তারা-একক (মাত্রা/তাল গণনা) থাকে, আৰু মাজত দুটা এককৰ ব্যৱধান থাকে, তেন্তে সেই বিন্যাসক ‘বৃহৎ’ আৰু ‘ক্রম’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

সন্মুখৰ দুটা আৰ/ৰেখাত পাদৰ বৰ্ণসমূহ ক্ৰমে একে একে লিখিব। নাভি (কেন্দ্ৰ) ত দশম বৰ্ণ স্থাপন কৰিব, আৰু নেমি (পৰিধি) ত চতুৰ্থ পদ/সমূহ স্থাপন কৰিব।

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

শ্লোক ছন্দত প্ৰথম, শেষ আৰু দশম বৰ্ণ গুৰু (ভাৰী) হয়। সম (যুগ) পাদত প্ৰথম আৰু শেষ বৰ্ণ গুৰু; আৰু আৰম্ভণিতে বাকী পাদসমূহত নিয়মানুসাৰে চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম বৰ্ণ গুৰু হয়।

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

যদি দ্বিতীয় বিন্যাসক প্ৰাতিলোম্য (উলটাই) কৰিলে তৃতীয় পদ উৎপন্ন হয়, তেন্তে সেইদৰে পদ গঠন কৰিব লাগে। ‘পত্ৰ’ যোজনাত ‘দণ্ড’ থাকে, আৰু ‘কৃতি’ যোজনাত ‘চক্রাব্জক’ (চক্র-কমল) বিন্যাস থাকে।

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

প্ৰথম পাদাৰ্ধত দ্বিতীয় দুটা বৰ্ণস্থান সমান; সপ্তম আদিো তেনেদৰে। উত্তৰ পাদাৰ্ধতো একে ধৰণে সদৃশ; সেয়ে উভয় অর্ধত দ্বিতীয়-স্থানৰ আধাৰত ছন্দবিন্যাস নিৰ্ণীত হয়।

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

দ্বিতীয় আৰু ষষ্ঠ পাদ সদৃশ; চতুৰ্থ আৰু পঞ্চমো তেনেদৰে। প্ৰথম আৰু শেষ পাদ একে; লগতে পৰাৰ্ধৰ সপ্তম পাদো তদ্বৎ তুল্য।

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

সম (জোৰ) বৰ্ণসমূহক ক্ৰমে চতুৰ্থ আৰু পঞ্চমত বিনিয়োগ কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ দুটা চতুৰ্থ-একক সংযোগ কৰিব লাগে; আৰু দালৰ অন্ত ক্ৰমে দুটা পাদৰ শেষত স্থাপনীয়।

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

‘মুৰজ’ ছন্দত পূৰ্বাৰ্ধৰ অন্তিম বৰ্ণ আৰু উত্তৰাৰ্ধৰ আদ্য বৰ্ণ সদৃশ। পাদ-মধ্যত পতিত বৰ্ণ প্ৰাতিলোম্য আৰু অনুলোম—উভয় পদ্ধতিত পাঠ কৰি নিৰ্ণেয়।

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

ইয়াত প্ৰথমৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চতুৰ্থ পৰ্যন্ত অন্তিম (ভাগ/বৰ্ণ) দৃঢ়ভাবে বান্ধি (স্থাপন কৰি) ৰাখিব লাগে। লগতে পাদত চতুৰ্থৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ‘দেৱাদি’ ক্ৰম নবমৰ পৰা ষোড়শ পৰ্যন্তও বান্ধি স্থাপন কৰিব লাগে।

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

‘পুটক’ নামৰ ছন্দোবন্ধত এটা অক্ষৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মাজে মাজে চাৰি অক্ষৰৰ গোট সন্নিবেশ কৰিব লাগে, যাতে তাৰ বিন্যাস মুৰজ (মৃদংগ)-সদৃশ আকাৰ লাভ কৰে।

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

দ্বিতীয় বন্ধ ‘চক্ৰ–শাৰ্দূল–বিক্ৰীড়িতক–সম্পদ’ বুলি খ্যাত। ‘গোমূত্রিকা’ সকলো বৃত্ত/ছন্দে গঠন কৰিব পাৰি; কিন্তু অন্য বন্ধসমূহ অনুষ্টুপ্ ছন্দতেই।

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

যদি এই—কবি আৰু কাব্য—ৰ উপযুক্ত নাম নাথাকে, তেন্তে যিসকলে কেৱল মিত্ৰসুলভ উপনামে তুষ্ট হয় তেওঁলোকে সন্তুষ্ট হয়; কিন্তু যি মিত্ৰ নহয় সিও তেনেকৈ খিন্ন হয়।

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

বাণ, ধনুৰ্বাণৰ সামগ্ৰী, ব্যোমীয় (প্ৰক্ষেপ্য) অস্ত্ৰ, খড়্গ, মুদ্গৰ/গদা, শক্তি (ভালা); লগতে দুই, চাৰি বা তিন শৃংগযুক্ত অস্ত্ৰ—আৰু বজ্ৰ, মুষল, অঙ্কুশ।

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

‘পদং’, ‘ৰথস্য’, ‘নাগস্য’, ‘পুষ্কৰিণী’, ‘অসিপুত্ৰিকা’—এইবোৰ বন্ধ (বন্ধন/বিন্যাস) ৰ পাৰিভাষিক নাম; আৰু এনেধৰণৰ অন্য পদসমূহো পণ্ডিতসকলে এইদৰে নিজে নিজে বুজিব লাগে।