Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
এই আৰম্ভণি বাক্যটো এক ‘সন্ধি’ৰ দৰে: ই আগৰ অধ্যায়ত কাব্য-গুণৰ বিবেচনা সমাপ্ত কৰি তৎক্ষণাৎ পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত কাব্য-দোষৰ বিচাৰ আৰম্ভ কৰায়। অগ্নি–বসিষ্ঠৰ শাস্ত্ৰীয় উপদেশধাৰাত যুগল বিশ্লেষণৰ পদ্ধতি প্ৰকাশ পায়—প্ৰথমে কাব্যৰ উৎকৰ্ষ স্থাপন কৰা গুণ, তাৰ পিছত ৰসাস্বাদ আৰু বিদ্বৎ-স্বীকৃতিত বিঘ্ন সৃষ্টিকাৰী দোষ। কলোফনে পুৰাণৰ বিশ্বকোষীয় ক্ৰমবিন্যাসক উজ্জ্বল কৰে; কাব্যশাস্ত্ৰক অন্য প্ৰযুক্তিগত বিদ্যাৰ দৰে কঠোৰ বিদ্যা হিচাপে ধৰা হৈছে। গুণৰ পৰা দোষলৈ গমন দেখুৱায় যে কাব্য ব্যাকৰণ, সময়/প্ৰচলিত ৰীতি আৰু বোধগম্যতাৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত শৃঙ্খলিত সাধনা; মূল্যায়ন সভ্য শ্ৰোতা, শব্দশাস্ত্ৰ আৰু মান্য প্ৰয়োগত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ ধৰ্ম আৰু মনঃপৰিশুদ্ধিৰ সৈতে সাহিত্যকলা সংযোগ কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “কাব্যগুণ-বিবেক” নামৰ ৩৪৫তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৪৬তম অধ্যায় “কাব্যদোষ-বিবেক” আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—সভ্য ৰসিকসমাজত উদ্ৱেগ/ৰসব্যাঘাত জন্মায় যি, সেয়াই দোষ; আৰু বক্তা, বাচক (শব্দ-প্ৰয়োগ) আৰু বাচ্য (অৰ্থ)ৰ একক, দ্বৈত বা ত্ৰৈধ অনুচিত নিয়োগৰ পৰা ই সাত প্ৰকাৰ হয়।
Verse 2
तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः
ইয়াত বক্তাক ‘কবি’ বুলি জনা যায়। ভেদ অনুসাৰে তেওঁ চাৰি প্ৰকাৰ—(১) সন্দিহান, (২) অবিনীত, (৩) অল্পজ্ঞ/অৰ্ধজ্ঞ, আৰু (৪) জ্ঞাতা (সম্পূৰ্ণ সক্ষম)।
Verse 3
निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः
নিমিত্ত (কাৰণ-আধাৰ) আৰু পৰিভাষা (প্ৰচলিত সংজ্ঞা)ৰ দ্বাৰা যি বাচকে বস্তু/প্ৰসঙ্গৰ সৈতে সত্যসংশ্লিষ্ট অৰ্থ স্পৰ্শ কৰি প্ৰকাশ কৰে, তাক ‘অৰ্থ-সংস্পৰ্শী বাচক’ বোলা হয়। ইয়াৰ দুটা ভেদ—পদ আৰু বাক্য; এইদৰে দুয়োটাৰ লক্ষণ কোৱা হ’ল।
Verse 4
असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः
পদৰূপ বর্জনৰ কেৱল দুটা কাৰণ—(১) অসাধুত্ব (অশুদ্ধতা) আৰু (২) অপ্রযুক্তত্ব (প্ৰমাণিত প্ৰয়োগৰ অভাৱ)। পণ্ডিতসকলে ‘অসাধুত্ব’ বুলিলে শব্দশাস্ত্ৰ/ব্যাকৰণবিৰোধীতা বুজায়।
Verse 5
व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च
ব্যুৎপন্নসকলৰ মতে ‘অনিবদ্ধত্ব’ক ‘অপ্রযুক্তত্ব’ (স্বীকৃত প্ৰয়োগৰ অভাৱ) বোলা হয়। তদ্ৰূপ ‘ছান্দসত্ব’ (বৈদিক/প্ৰাচীন শব্দৰীতি), ‘অবিস্পষ্টত্ব’ (অস্পষ্টতা) আৰু ‘কষ্টত্ব’ (কঠিন/কৃত্ৰিম প্ৰকাশ)ও দোষ হিচাপে গণ্য।
Verse 6
तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः
এইদৰে বৈদিক (ছান্দস) প্ৰয়োগ পাঁচ প্ৰকাৰ; তাত ‘অসাময়িকতা’ আৰু ‘গ্ৰাম্য/লোকপ্ৰচলিততা’ও আছে। সাধাৰণ (লৌকিক) ভাষাত ইয়াৰ প্ৰয়োগ কৰা উচিত নহয়, কিয়নো ই অস্পষ্ট আৰু অবোধগম্য হয়।
Verse 7
गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा
অৰ্থৰ গূঢ়তা, অৰ্থৰ বিপৰ্যয়, অৰ্থৰ সংশয়, আৰু অৰ্থৰ অস্পষ্টতা—এইবোৰ তাৰ ভেদ। তাত যি দোষ ‘গূঢ়াৰ্থতা’, সেয়াই ‘গূঢ়াৰ্থতা’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा
য’ত অৰ্থ কষ্টেৰে মাত্ৰ বুজা যায়, সেয়া গূঢ়াৰ্থতা; য’ত অৰ্থ উল্টা/বিৰোধী হয়, সেয়া বিপৰ্যস্তাৰ্থতা। পুনৰ, অভিপ্ৰেতৰ সলনি অন্য শব্দাৰ্থেৰে ভাব কোৱা হ’লে সেয়া ‘মলীমসা’ নামৰ দোষ।
Verse 9
अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां
যেতিয়া মুখ্য (শাব্দিক) অৰ্থ অন্যাৰ্থলৈ গুচি যায় বা অসমৰ্থ হয়, তেতিয়া প্ৰসঙ্গ-বিচাৰ (মনীষা)ৰে সেই গৌণ অৰ্থলৈ আগবাঢ়িব লাগে; য’ত বাচ্যাৰ্থ অনিশ্চিত থাকে, তাক ‘সংশয়িতাৰ্থতা’ বোলা হয়।
Verse 10
दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः
সজ্জনক উদ্বিগ্ন নকৰিলেও এই অৱস্থাবোৰ কাব্যদোষ বুলিয়েই ধৰা হয়—(১) উচ্চাৰণত অসুখ/কঠিন, (২) প্ৰকাশত কষ্টতা/কঠোৰতা, আৰু (৩) প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰয়োগ-ৰীতি (সময়)ৰ পৰা বিচ্যুতি।
Verse 11
असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता
মুনিসকলে এই দোষসমূহ ঘোষণা কৰিছে—বাক্যত অসময়িকতা পৰিত্যাজ্য; আৰু ‘গ্ৰাম্যতা’ সেই বাক্য, যি নীচ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰি ৰূঢ় আৰু অসভ্য হৈ পৰে।
Verse 12
वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा
যি কথা ক’বলগীয়া কিন্তু সাধাৰণ কথাত সোজাকৈ নুবুজোৱা, তাৰ পৰোক্ষ সূচনাৰ উদ্ভৱ তিনিধৰণে হয়—উচ্চাৰণৰ পৰা, কেৱল স্মৰণৰ পৰা, আৰু তাক বুজোৱা পদৰ সৈতে সাদৃশ্য/সম্পৰ্কৰ পৰা।
Verse 13
दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः
কোনো বস্তু/সম্পত্তিৰ দোষ দুপ্ৰকাৰ—সাধাৰণ আৰু প্ৰাতিস্বিক (ব্যক্তিগত)। দোষটো দ্বিবিধ; বহু সহ-অংশীদাৰৰ দাবীৰে আবদ্ধ থাকাটো ‘সাধাৰণ’ দোষ বুলি স্মৃত।
Verse 14
क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः
সাধাৰণ দোষ পাঁচটা বুলি ধৰা হয়—ক্ৰিয়া আৰু কাৰক-সম্পৰ্কত ভ্ৰংশ, সন্ধিৰ অভাৱ (বিসন্ধি), পুনৰুক্তি, আৰু বাক্য-সম্পৰ্কৰ ব্যস্ততা/অব্যৱস্থা।
Verse 15
अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्
দোষসমূহ এই—ক্ৰিয়াৰ অভাৱ (অক্ৰিয়ত্ব), ক্ৰিয়া/ক্ৰিয়াপদৰ ভ্ৰংশ, কাৰক-প্ৰয়োগৰ ত্ৰুটি, কৰ্তা আদি আৱশ্যক কাৰকৰ অভাৱ, বিসন্ধি (সন্ধি নকৰা), আৰু সন্ধিদূষণ (ভুল সন্ধি)।
Verse 16
विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्
সন্ধি (ধ্বনি-সংযোগ) দোষযুক্ত দুবিধ—(১) ‘বিগত’, য’ত যথাবিধি সন্ধি নাথাকে বা লোপ পায়; (২) ‘বিৰুদ্ধ’, য’ত সন্ধি বিধি/ঔচিত্যৰ বিপৰীত। সন্ধিৰ এই বিরুদ্ধতা কষ্টপাদ (ছন্দৰ পাদ জোৰকৈ গঠন) অথবা অনভিপ্ৰেত ভিন্ন অৰ্থৰ অনুপ্ৰৱেশৰ পৰা জন্মে।
Verse 17
पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा
পুনৰুক্তত্ব (অনাৱশ্যক পুনৰাবৃত্তি) মানে বাৰে বাৰে কোৱা; ই দুবিধ—অৰ্থাৱৃত্তি (অৰ্থৰ পুনৰাবৃত্তি) আৰু পদাৱৃত্তি (শব্দ/পদৰ পুনৰাবৃত্তি)। অৰ্থাৱৃত্তিও পুনৰ দুবিধ।
Verse 18
प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्
পদাৱৃত্তি (শব্দৰ পুনৰাবৃত্তি)ত যদি পৰ্যায়বাচী শ্ৰেষ্ঠ শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, বা অন্য শব্দৰূপ লোৱা হয়, তেন্তে তাক দোষজনক পুনৰাবৃত্তি নুবুজে; য’ত একে পদ একেবাৰে তেনেকৈ পুনৰ আহে, তাতেই ‘আৱৃত্তি’ বুজিব লাগে।
Verse 19
व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः
ব্যস্তসম্বন্ধতা (সম্বন্ধৰ বিশৃঙ্খলা) তেতিয়া হয় যেতিয়া যথাযথ বাক্য/অৰ্থ-সম্বন্ধ (i) ব্যৱধানত ছিন্ন হয়, (ii) অন্য সম্বন্ধৰ অনুপ্ৰৱেশে আচ্ছন্ন হয়, অথবা (iii) সম্পূৰ্ণ ভিন্ন সম্বন্ধ হিচাপে জন্মে।
Verse 20
मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा
‘মলা’—এনে ক আৰু জ আচার্য কয়; আৰু ‘কষ্ট’—কষ্টপাদৰ পৰা বা অৰ্থ-ক্রম সলনি হোৱাৰ পৰা জন্মে—এনে ট কয়। লগতে ‘প্ৰযুক্তচৰশব্দ’—এনে জ আৰু ঞ কয়। সেই কাৰণ নাথাকিলেও অন্তৰ্ব্যৱধান (আন্তৰিক বিচ্ছেদ) তিনিধা; আৰু সেই ‘অন্তৰা’ পদ-মধ্য বা বাক্য-মধ্য অনুসাৰে পুনৰ দুবিধ।
Verse 21
वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते
বাচ্য অৰ্থ সেইটো, যি অভিপ্ৰেত অৰ্থৰূপে বোধগম্য কৰা হয়; সেয়ে পদ আৰু বাক্যৰ দৃষ্টিত ই দুবিধ—(১) পূৰ্ব ব্যুৎপত্তিৰে প্ৰতিষ্ঠিত বাচ্য, আৰু (২) ব্যুৎপত্তিৰে নতুনকৈ প্ৰতিষ্ঠেয় বাচ্য; এইদৰে ভেদ হয়।
Verse 22
इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा
হেতুত দোষ তেতিয়াই ধৰা হয় যেতিয়া সি—ইষ্ট প্ৰতিজ্ঞাক ব্যাঘাত কৰে, অসমৰ্থ হয়, অসিদ্ধ হয়, বিরুদ্ধ হয়, অথবা অনৈকান্তিক (ব্যভিচাৰী/অনিশ্চিত) হয়।
Verse 23
एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्
এইদৰে ‘সৎপ্ৰতিপক্ষত্ব’ নামৰ দোষ—‘কালাতীতত্ব’ সংকৰজনিত বিভ্ৰান্তি—এই যে, পক্ষত সি সপক্ষসহ অস্তিত্ববান বুলি সিদ্ধ হয়, আৰু বিপক্ষতো সেই একে অস্তিত্ব সিদ্ধ হয়।
Verse 24
काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति
কাব্যত, পৰিষদত থকা পণ্ডিত সমালোচকৰ মাজতো ‘অৰুন্তুদ’ নামৰ দোষ প্ৰকৃততে স্বীকৃত নহয়; আৰু ‘একাদশ নিৰর্থত্ব’ও ‘দুষ্কৰ’ আদি প্ৰসঙ্গত দোষ বুলি গণ্য নহয়।
Verse 25
दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः
গূঢ়াৰ্থতা দোষজ্ঞানী ৰসিককো দুখী কৰে; সেয়ে কাব্য দুষ্কৰ (অতি দুৰ্বোধ্য) নহ’ব লাগে, গ্ৰাম্য বা অস্বস্তিকৰ নহ’ব লাগে, আৰু লোক আৰু শাস্ত্ৰ—উভয়তে প্ৰসিদ্ধ প্ৰয়োগৰ অনুগামী হ’ব লাগে।
Verse 26
क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके
ক্ৰিয়াৰ ভ্ৰংশৰ পৰা ‘লক্ষ্মা’ নামৰ ব্যাকৰণদোষ জন্মে; ক্ৰিয়াৰ অধ্যাহাৰ (লুপ্ত ধৰি লোৱা)ৰ পৰাও তেনেদৰে হয়। কাৰক-সম্পৰ্ক ভাঙিলে, প্ৰসঙ্গৰ ইঙ্গিত-বলত প্ৰয়োজনীয় কাৰক অৰ্থতঃ পূৰণ কৰিব লাগে।
Verse 27
प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्
প্ৰগৃহ্য হ’লে সন্ধি গ্ৰহণ কৰা নহয়; ‘ক্ষত’ (ভঙা) পদৰূপ সন্ধিবিহীনেই থাকে। কষ্টপাঠৰ বাবে দ্বি-সন্ধিত্ব হ’ব পাৰে; দুর্বচাদি আৰম্ভণি প্ৰয়োগত ই দুৰ্লভ নহয়।
Verse 28
अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते
অনুপ্ৰাসত পদৰ পুনৰাবৃত্তি প্ৰশংসনীয়, আৰু ব্যস্ত (উল্টা) সম্পৰ্কতাও শোভন হ’ব পাৰে। অভিপ্ৰেত অৰ্থগ্ৰহণত কেৱল ব্যুত্ক্ৰম আদি বিন্যাসৰ বাবে দোষ আৰোপ কৰা নহয়।
Verse 29
विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः
য’ত বিভক্তি, সংজ্ঞা আৰু লিংগ বিষয়ে ধীমানসকলৰ কোনো অসুবিধা নহয়, ত’ত সংখ্যাৰ কাৰণে উপমান আৰু উপমেয়ক ভিন্ন বুলি বুজিব লাগে (ব্যাকৰণগতভাৱে এক নহয়)।
Verse 30
अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते
কবিসকলৰ মাজত সুপ্ৰতিষ্ঠিত যে ৰীতি—অনেকৰ বাবে একবচন, একৰ বাবে বহুবচন, বা অনেকৰ বাবে বহুবচন প্ৰয়োগ—তাক ‘সময়’ (কাব্য-পরম্পৰা) বুলি কোৱা হয়।
Verse 31
एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः
পণ্ডিতসকলে কয়—এগাৰটা (কাব্য) দোষৰ পৰা মুক্ত হোৱাৰ অৱস্থা ‘ধৰ্ম’ৰ দৰে দ্বিবিধ: সাধাৰণ আৰু বিশেষ। সিদ্ধ সিদ্ধান্তকাৰ আৰু কবিসকলৰ মাজত ই অবিবাদ্য।
Verse 32
यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं
যি ‘সাধাৰণ’ বুলি সুপ্ৰসিদ্ধ, তাকেই ‘সময়’ (ৰীতি/প্ৰচলন) বুলি ধৰা হয়; ইয়াৰ দ্বাৰাই সকলো সিদ্ধান্তকাৰ অবিচ্যুতভাবে আগবাঢ়ে।
Verse 33
कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा
অথবা, যিমান পৰিমাণে ‘সাধাৰণ’ কল্পনা কৰা হয়, সিমান পৰিমাণেই সি সিদ্ধ হয়; নতুবা ‘ছেদ-সিদ্ধান্ত’ (বিশ্লেষণাত্মক বিভাজন) অনুসাৰে কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত ভ্ৰান্তিৰ দৰে ভিন্ন সিদ্ধান্তো হ’ব পাৰে।
Verse 34
तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता
কোন মুনিৰ মতে তৰ্কজন্য জ্ঞান প্ৰমাণ? কোন মতবাদত সকলো ক্ষণভঙ্গুৰ? কোন দৃষ্টিত ভূতসমূহত চৈতন্যতা (মূল তত্ত্ব) আছে? আৰু কোন প্ৰণালীত জ্ঞান স্বয়ংপ্ৰকাশ?
Verse 35
प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः
শৈৱ, বৈষ্ণৱ, শাক্ত, সৌৰ আৰু সিদ্ধান্তীসকলৰ মত ‘প্ৰজ্ঞাত’, ‘স্থূলতা’, ‘শব্দ’, ‘অनेकান্তত্ব’ আৰু তদ্ৰূপ ‘অৰ্হৎ’—এই পদসমূহৰ প্ৰয়োগেৰে লক্ষণীয়।
Verse 36
जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्
ব্ৰহ্মই জগতৰ কাৰণ; সাংখ্য মতত তাক প্ৰধান (প্ৰকৃতি)সহ বৰ্ণনা কৰা হয়। এই সৰস্বতী-লোকত জীৱসকল পৰস্পৰে একে-আনেৰে মাজত বিচৰণ কৰে।
Verse 37
बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्
যিসকলে বিশেষত্ব তুলনা কৰি ভেদ দেখি (আনক) বান্ধে, সিহঁত পৰিগ্ৰহৰ কাৰণে ‘অসৎ’ বুলি কোৱা হয়; সজ্জনসকল ‘সৎ’—কাৰণ সিহঁত অপৰিগ্ৰহী।
Verse 38
भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः
বাধিত হৈ থকা সেই জ্ঞানৰ দ্বিবিধ অৱস্থা কোৱা হয়; প্রত্যক্ষ আদি প্ৰমাণে যি বাধিত হয়, তাক ‘অসৎ’ (অবাস্তৱ) বুলি জানে।
Verse 39
कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्
কবিসকলে গ্ৰহণযোগ্য বুলি মানে—জ্ঞানৰ দীপ্ত স্পষ্টতা। যি বস্তু অৰ্থক্ৰিয়া (ফলসাধন) কৰে, সেয়াই পৰমাৰ্থত ‘সৎ’।
Verse 40
अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्
অজ্ঞান আৰু জ্ঞান—উভয় দৃষ্টিত একমাত্ৰ ব্ৰহ্মই পৰমাৰ্থ-সৎ। সেই ব্ৰহ্মই বিষ্ণুৰূপে স্বৰ্গ আদি কাৰণ, আৰু শব্দ-অলংকাৰৰূপেও প্ৰকাশিত। বিদ্যা দুবিধ—অপৰা আৰু পৰা; পৰাবিদ্যা জানিলে জীৱ ভৱ (সংসাৰ)ৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
This is a standard śāstric pedagogy: define the ideal form first (guṇa), then specify deviations that obstruct aesthetic satisfaction and correctness (doṣa).
By framing speech-craft as disciplined knowledge: refined expression supports ethical communication, social harmony, and mental clarity, aligning worldly artistry with dharma.