Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
Ang yunit na ito ang pormal na pagsasara (kolofon) ng naunang bahaging medikal na pinamagatang Siddhauṣadhāni (“Mga Ganap na Naperpektong Gamot”). Sa komposisyong Purāṇa, ang ganitong panandang pangwakas ay hindi lamang editoryal; ito’y tanda na natapos ang ganap na paghahatid ng isang hiwalay na vidyā ng Ayurveda sa loob ng mas malawak na ensiklopedikong kurikulum ng Agneya. Sa pagbanggit ng pamagat at paglalagda sa wakas, inilalarawan ang medisina bilang isang śāstra na maituturo, mapangangalagaan, at maipapamana bilang awtoritatibong kaalaman. Kaagad ding inihahanda ang mambabasa sa susunod na aralin tungkol sa “Mga Gamot na Nag-aalis ng Lahat ng Sakit,” na nagpapakita ng paglipat mula sa espesyalisadong perpektong lunas tungo sa mas pangkalahatan, pang-iwas, at pampanimbang na mga hakbang. Sa paraan ng samanvaya ng Agni Purāṇa, ang kaalamang medikal ay kapwa praktikal at sagrado—sumusuporta sa katatagan ng katawan upang tumatag ang isip para sa dharma at debosyon.
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
Inilalarawan ng kabanatang ito ang Ayurveda bilang mapagkalingang agham ng kaharian: itinuturo ni Dhanvantari na ang pagkamaster sa rasa (lasa), vīrya (lakas/potensiya), vipāka (epekto matapos matunaw), at ang pagkilala sa prabhāva (tiyak na bisa na minsang di mailarawan) ang nagbibigay sa manggagamot ng kakayahang mag-ingat sa hari at lipunan. Inuuri nito ang anim na lasa ayon sa pinagmulan sa Soma at Agni, itinatakda ang vipāka na tatlo ang uri at ang vīrya na mainit/malamig, at binabanggit ang mga eksepsiyon gaya ng pulot: matamis ang rasa ngunit maanghang ang vipāka, na nauunawaan sa pamamagitan ng prabhāva. Mula sa teorya, lumilipat ito sa paghahanda ng gamot: pamantayang proporsiyon ng pagpapakulo at pagpapabawas ng kaṣāya/kvātha, mga tuntunin ng snehapāka (pinaghalong mantika/lanang may gamot) at lehya (malapot na electuary), at ang pangangailangang iangkop ang dosis ayon sa edad, panahon, lakas, apoy ng pagtunaw (agni), rehiyon, sangkap, at sakit. Sa huli, pinalalawak nito sa pamumuhay at pag-iwas: ang tatlong upastambha (pagkain, tulog, wastong asal sa pakikipagtalik), mga terapiyang pampalusog at pampabawas, mga tuntunin sa masahe at ehersisyo ayon sa panahon, at ang kadalisayan ng pagkain bilang ugat na suporta ng agni at lakas ng tao—pinagdurugtong ang medisina at disiplinadong pamumuhay na maka-dharma.
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
Binubuksan ng kabanatang ito ang paglipat mula sa talakayan sa lasa (rasa) tungo sa Vṛkṣāyurveda, na itinatanghal ang paghahalaman bilang agham na maka-dharma. Itinuturo ni Dhanvantari ang paglalagay ng mapalad na mga puno ayon sa direksiyon: plakṣa sa hilaga, vaṭa sa silangan, mangga sa timog, aśvattha sa kanluran/sa gawing-tubig; at nagbababala laban sa matinik na halaman sa timog, na may lunas na pagtatanim ng linga (sesame) o mga halamang namumulaklak. Ang pagtatanim ay may kasamang pagpapabanal: paggalang sa brāhmaṇa, pagsamba sa Buwan, sa mga nakapirming bituin, sa mga direksiyon, at sa tiyak na anyong-diyos; pagpili ng angkop na nakṣatra at maingat na pag-asikaso sa ugat. Para sa kasaganaan ng pook, ginagawang ritwal ang pamamahala ng tubig: pagdaloy ng sapa sa kanal at pagtatayo ng lawa ng lotus, kasama ang tala ng mabubuting bahay-buwan para simulan ang imbakan ng tubig. Sinusundan ito ng praktikal na payo: pagdidilig ayon sa panahon, pinakamainam at katamtamang agwat ng tanim, hangganan sa paglilipat-tanim, at pagpuputol ng sanga upang maiwasan ang pagkabaog sa bunga. Sa huli, ibinibigay ang mga pormulang panggamot sa halaman—pahid na ghee na may vidanga, dagdag na butil/legumbre, pagdidilig ng gatas-ghee, halong dumi at harina, tubig ng pinasim na karne, at tubig-isda—upang ibalik ang sigla, supilin ang sakit, at pasiglahin ang pamumulaklak at pamumunga.
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
Ang kabanatang ito, sa ensiklopedikong balangkas ng Agneya at sa awtoridad medikal ni Dhanvantari, ay nagtitipon ng mga lunas sa iba’t ibang karamdaman na parang manwal. Nagsisimula ito sa pangangalaga sa bata—mga pinakuluang gamot at linctus para sa pagtatae ng sanggol, sakit na may kaugnayan sa gatas, ubo, pagsusuka, at lagnat—at lumalawak sa mga tonik na medhya (pampatalas ng isip) at mga resipeng anti-krimi (panlaban sa bulate). Sunod na inilalahad ang mahahalagang paraan ng pagbigay ng gamot sa Ayurveda: nasya para sa pagdurugo ng ilong at pamamaga sa leeg, pagpuno ng gamot sa tainga para sa pananakit ng tainga, kavala/pagmumog para sa sakit ng dila at bibig, at mga panlabas na aplikasyon (udvartana, lepa, pagbibihis na may mitsa, mga langis na may gamot) para sa sakit sa balat at sugat. Tinutukoy rin ang mga sistemikong kondisyon gaya ng prameha (sakit sa ihi/metaboliko), vāta-śoṇita (kahawig ng gout), grahaṇī, pāṇḍu na may kāmala, raktapitta, kṣaya, vidradhi, bhagandara, hirap umihi at bato sa ihi, edema, gulma, at visarpa. Sa huli, tumutungo ito sa mga pangakong panghabang-buhay na tila rasāyana na nakasentro sa triphalā, at sa mga tala ritwal-teknikal para sa siddhi (pagpapausok, pagpapakitang-kamangha-mangha, ṣaṭkarman), na nagpapakita ng pagsasanib ng medisina, kapangyarihang ritwal, at mga puruṣārtha ng Purāṇa.
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
Sa adhyaya na ito na binigkas ni Dhanvantari, muling inilalarawan ang panggagamot bilang mantra-cikitsā: ang banal na tunog ay tuwirang kasangkapang panlunas para sa āyus (haba ng buhay), ārogya (kalusugang walang sakit), at pag-iingat sa mga tiyak na kalagayan. Ipinahahayag ang Oṃ bilang pinakamataas na mantra, at pinupuri ang Gāyatrī na nagbibigay ng bhukti (kaginhawahang makamundo) at mukti (kalayaan), kaya’t itinatag ang diwa na magkaugnay ang kalusugan at paglaya. Pagkaraan, itinatampok ang mga mantra ni Viṣṇu/Nārāyaṇa at piling mga banal na pangalan sa nāma-japa bilang lunas na ayon sa konteksto: tagumpay, pagkatuto (vidyā), pag-alis ng takot, ginhawa sa sakit sa mata, kaligtasan sa labanan, pagtawid sa tubig, proteksiyon laban sa bangungot, at tulong sa panganib gaya ng pagkasunog. Isang mahalagang aral ang lumilitaw nang tawagin ang kabutihan sa lahat ng nilalang at ang dharma mismo bilang “dakilang gamot,” na nagpapahiwatig na ang wastong asal ay bahagi ng mismong pagpapagaling. Nagtatapos ang kabanata sa pahayag na kahit isang banal na pangalan, kapag ginamit nang wasto, ay makatutupad sa ninanais na lunas o pag-iingat.
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
Binubuksan ng kabanatang ito ang pormal na paglipat mula sa mga gamot na hinubog ng mantra tungo sa bagong talaang Ayurvedic: mga siddha-yoga (ganap na napagtibay na pormulasyon) na iniuugnay kay Ātreya at muling itinuro ni Dhanvantari. Ensiklopediko at praktikal ang layon—ilista ang mga pamamaraang panggagamot para sa malalaking pangkat ng karamdaman: jvara (lagnat), kāsa-śvāsa-hikka (ubo, hirap huminga, sinok), arocana (kawalan ng gana), chardi-tṛṣṇā (pagsusuka at uhaw), kuṣṭha at visphoṭa (sakit sa balat at paltos), vraṇa at nāḍī/bhagandara (sugat at fistula/abses sa puwit), āmavāta at vāta-śoṇita, śotha (pamamaga), arśas (almoranas), atīsāra (pagtatae), kṣaya (pagkahapo/pagkapanipis), mga karamdaman ng kababaihan, at mga sakit sa mata. Inaayos ang mga pormula ayon sa anyo at pamamaraan: kvātha (pinakuluang sabaw), cūrṇa (pulbos), ghṛta (ghee na may gamot), taila (langis na may gamot), lepa (pahid/pasta), guṭikā (pildoras), añjana (pangmata), nasya (patak sa ilong), seka (pagbuhos/paghuhugas), at vamana at virecana (pagpapasuka at pagpapalabas/pampurga). Sa wakas, itinatampok ang purgation therapy—lalo na ang ‘Nārāca’—bilang pinakamataas, at ipinapahayag na ang mga siddha-yoga na ito (ayon sa patotoo ni Suśruta) ay pangkalahatang tagapagwasak ng sakit, na inuugnay ang bisa ng lunas sa dhārmikong pag-iingat ng buhay at sa kakayahang magsagawa ng sādhanā.
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
Binubuksan ng kabanatang ito sa pagmamarka ng pagtatapos ng naunang adhyāya tungkol sa Mṛtasañjīvanī (“muling-buhay mula sa kamatayan”), at ipinakikilala ang kasalukuyang bahagi bilang Kalpasāgara, isang “karagatan” ng mga pormulang panggamot. Sa tinig ni Dhanvantari, ang huwarang manggagamot ng tradisyon, inilalahad ang mga paghahandang uri ng Mṛtyuñjaya para sa āyurdāna (pagkakaloob ng mahabang buhay) at rogaghna (pagpuksa ng karamdaman). Binibigyang-diin ang mga gawi ng rasāyana: Triphalā sa unti-unting tumataas na dosis; mga terapiyang nasya (patak sa ilong) gamit ang bilva-oil, sesame oil, at kaṭutumbī oil sa takdang mga panahon; at pangmatagalang pag-inom na may sasakyan tulad ng pulot, ghee, at gatas. Maraming halamang-gamot at paghahandang mineral/metal ang pinangalanan (nirguṇḍī, bhṛṅgarāja, aśvagandhā, śatāvarī, khadira, neem-pañcaka; pati calcined copper at sulphur na may kumārikā), kadalasang may mahigpit na balangkas ng diyeta (gatas o gatas-na-kanin). Nagtatapos ang kabanata sa mga opsyon sa pagbigay ng Yogarājaka at sa malinaw na mantra-empowerment (“oṃ hrūṃ sa”), at isinasara sa pagsasabing ang mga kalpa na ito’y iginagalang maging ng mga diyos at mga ṛṣi, habang iniuugnay sa mas malawak na Ayurveda kabilang ang gaja-āyurveda ni Pālakāpya.
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
Binubuksan ng kabanatang ito ang pormal na paglipat mula sa naunang adhyāya at ipinakikilala ang gaja-cikitsā bilang isang natatanging sangay ng Ayurveda na mahalaga sa maharlikang kuwadra at sa tagumpay sa digmaan. Sa tinig ni Pālakāpya na nagtuturo kay Lomapāda, inilalarawan muna ang mga mapalad at karapat-dapat paglingkurang palatandaan (lakṣaṇa) ng elepante: bilang ng kuko, pana-panahong pagdating ng musth, hindi pagkakapantay ng pangil, kalidad ng tinig, lapad ng tainga, at batik sa balat—at itinatakwil ang mga pandak o may kapansanan. Iniuugnay pagkatapos ang pamamahala ng elepante sa rājadharma at tagumpay-militar, na binibigyang-diin na ang pananakop ay nakasalalay sa disiplinadong mga elepanteng pandigma at maayos na tuntunin ng kampo. Sumusunod ang mga lunas sa praktikal na ayos: paghahanda ng kapaligiran (lugar na walang ihip, handa sa pagpapahid ng langis), panlabas na pamamaraan (terapiya sa balikat, masahe), panloob na gamot (ghee/langis na paghahanda, mga sabaw na pinakuluan, gatas, sabaw ng karne) at tiyak na interbensiyon sa mga karamdaman—pamumutla na gaya ng pāṇḍu, kabag/banat na ānāha, himatay, sakit ng ulo (kasama ang nasya), sakit sa paa, panginginig, pagtatae, pamamaga ng tainga, bara sa lalamunan, pagpigil ng ihi, sakit sa balat, bulate, pagkapayat na tila consumption, kolik, at pamamahala ng pigsa (paghiwa hanggang sa pagpapahid ng langis/enema). Nagtatapos sa diyeta at pamumuhay (antas ng mga butil, pagkaing pampalakas, pagwiwisik ng tubig ayon sa panahon), at pinananatili rin ang patong na mandirigma-ritwal: pagpapausok para sa tagumpay, paghuhugas ng mata at koliryo, at pagpapalakas ng paningin na inuugnay sa mantra—tanda ng pagsasanib ng medisina, agham-digma, at sagradong bisa sa Agni Purāṇa.
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
Ang kabanatang ito, na ipinahayag ni Dhanvantari, ay naglalarawan sa kabayo bilang dharmikong kasangkapan ng kasaganaan at pag-iingat: ang pagkuha at pag-aalaga ng kabayo ay sumusuporta sa dharma, kāma, at artha. Nagsisimula ito sa mga panahong mapalad sa pagsisimula at paggamit ng kabayo—mga nakṣatra na Aśvinī, Śravaṇa, Hasta, at ang tatlong Uttarā—at sa mabubuting panahon na Hemanta, Śiśira, at Vasanta. Pagkaraan ay tumutungo sa etikal at praktikal na paghawak: iwasan ang kalupitan, iwasan ang mapanganib na lupain, at sanayin nang paunti-unti sa maingat na pagpigil ng renda, hindi sa biglaang paghampas. Sa gitna, pinagsasama ang teknik ng pagsakay na pangdigma at ang ritwal na pag-iingat, kabilang ang paglalagay ng mga diyos sa mga bahagi ng katawan (parang nyāsa) at ang paggamit ng mantra laban sa mga abala gaya ng malas na paghingi at sa kundisyong tinatawag na sādī. Sa huli, isinasalansan ang mekanika ng pagsasanay—upuan, koordinasyon ng renda, pagliko, pagpigil, at mga teknik na may pangalan—kasama ang unang lunas na beterinaryo (pampahid na paste para sa pagod at kagat ng insekto; pagpapakain ng lugaw para sa ilang lahi). Nagtatapos ito sa mga uri ng kabayo: Bhadra, Manda, Mṛgajaṅgha, Saṅkīrṇa, sa mga palatandaang mapalad/di-mapalad, at sa pangakong ituturo ang mga katangian ng kabayo ayon sa tradisyong Śālihotra.
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
Inilalahad ng kabanatang ito ang pagtuturo ni Śālihotra kay Suśruta tungkol sa agham ng kabayo sa loob ng Ayurveda. Nagsisimula ito sa aśva-lakṣaṇa: pagkilala sa mapalad at di-mapalad na kabayo batay sa anyo ng katawan, mga uri ng kulay, at kinalalagyan ng ikot ng balahibo (āvarta), kasama ang babala sa masasamang impluwensiya (graha/rākṣā). Pagkaraan ay tumutungo sa cikitsā: mga pormula at pamamaraan para sa karaniwang karamdaman ng kabayo—kolik, pagtatae/atisāra, pagkapagod, mga sakit ng koṣṭha na may pagkuha ng dugo, ubo, lagnat, pamamaga, paninikip ng lalamunan (galagraha), paninigas ng dila, pangangati, sugat dahil sa pinsala, at mga sakit sa ari at daanan ng ihi (kabilang ang raktameha). Kabilang sa lunas ang mga pinakulong gamot, pahid/pasta (lepa/kalka), langis na may gamot, nasya, basti, paglalagay ng linta, pagwisik/paghuhugas, at pag-aayos ng pagkain. Sa wakas, nagbibigay ito ng gabay ayon sa panahon at pamumuhay (ṛtu-caryā): inuming kasunod (pratipāna), paggamit ng ghee/langis/yamaka ayon sa panahon, mga bawal matapos ang oleation, iskedyul ng pag-inom ng tubig at paliligo, pamamahala ng kuwadra, at pagpapakain—inuugnay ang kapakanan ng hayop sa kaayusang dharma at mapagpalang bunga.
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
Ang kabanatang ito ay nagsisilbing pamagat at tulay patungo sa espesyalisadong larangan ng Ayurveda para sa beterinaryo, na kinikilala ang bahaging ito bilang Aśvāyurveda sa masaklaw na kurikulum ng Agni Purana. Sa balangkas ng Agneya Vidyā, ang pag-aalaga sa kabayo ay hindi lamang para sa gamit; itinuturing itong lehitimong agham na nagpapanatili ng dharma sa pamamagitan ng pagprotekta sa kabuhayan, paggalaw at paglalakbay, at katatagan ng kaharian o pamayanan. Ipinahihiwatig ng pagkakalagay ng kabanata na ang kaalamang medikal sa Purana ay lumalampas sa lunas para sa tao at umaabot sa pamamahala ng kalusugan ayon sa uri ng nilalang, inihahanda ang mambabasa sa mga susunod na pamamaraang teknikal at mga paraang pampayapa. Bilang bahagi ng sistematikong pagtuturo ng Purana, ang teknikal na tagubilin ay inilalahad bilang sagradong kaalaman—kung saan ang wastong pagsasagawa, wastong panahon, at wastong layon ay nagkakaisa sa kagalingan ng katawan at sa kaayusang kosmiko.
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
Ang kabanatang ito (kasunod ng pagtatapos ng Aśva-śānti) ay naglalahad ng pamamaraan ni Śālihotra para sa «gaja-śānti», isang ritwal na may layuning Ayurvedic-beterinaryo at pangharian na proteksiyon upang supilin ang mga sakit ng elepante at iwasan ang masasamang palatandaan. Nagsisimula ito sa tamang panahon (pañcamī) at malawak na pag-anyaya: kay Viṣṇu at Śrī, sa mga pangunahing diyos, sa mga tagapamahala ng kosmos, at sa mga angkan ng Nāga. Itinatayo ang mandala na batay sa lotus, na may tiyak na paglalagay ng mga diyos, astras (banal na sandata), mga diyos ng mga direksiyon, mga elemento, at panlabas na bilog para sa mga ṛṣi, mga may-akda ng sūtra, mga ilog at mga bundok—pinagdurugtong ang kosmolohiya at layuning panggagamot. Itinatakda ang mga gamit (mga kumbha na may apat na agos ng tubig, mga bandila, torana) at mga handog (mga halamang-gamot, mga alay na ghee sa apoy—daan-daan bawat diyos), saka ang pagpapauwi/pagpapaalam at dakṣiṇā kabilang ang bayad sa mga dalubhasang beterinaryo. May pagbigkas ng mantra habang sumasakay sa babaeng elepante, sunod-sunod na pagbasbas na panghari, at pananggalang na pananalita sa «Śrīgaja» upang itatag ang elepante bilang dharmikong tagapagtanggol ng hari sa digmaan, paglalakbay, at tahanan. Nagtatapos ito sa kaayusang panghukuman: paggalang sa mga opisyal ng elepante at mga tagapaglingkod, at pagtunog ng ḍiṇḍima (malaking tambol) bilang mapalad na hudyat sa madla.
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
Ang kabanatang ito ay lumilipat mula sa pagtatapos ng Gaja-śānti tungo sa Śāntyāyurveda na nakasentro sa baka, na itinatanghal ang kapakanan ng baka bilang tungkuling moral ng hari at kosmikong sandigan ng mga daigdig. Itinatatag ni Dhanvantari ang kabanalan ng baka at ang kapangyarihang panlinis ng mga sangkap na tulad ng pañcagavya (ihi, dumi, gatas, yogurt/curd, ghee, at tubig na may kuśa), na iniuugnay sa pag-alis ng kamalasan, masasamang panaginip, at karumihan. Pagkatapos ay inilalarawan ang mga antas ng pag-penitensiya—pag-aayuno ng isang gabi, Mahā-sāntapana, at mga anyo ng kṛcchra (taptakṛcchra/śītakṛcchra)—kasama ang Govrata na inaayon ang araw-araw na asal sa ritmo ng baka, na humahantong sa gantimpalang nakatuon sa Goloka. Matapos purihin ang baka bilang haligi ng ritwal (havis, agnihotra, kanlungan ng mga nilalang), tumutungo ang teksto sa cikitsā: mga paghahanda para sa sakit sa sungay, pananakit ng tainga, sakit ng ngipin, bara sa lalamunan, mga karamdamang vāta, pagtatae, ubo/hirap sa paghinga, bali, mga kundisyong kapha, mga sakit na may kaugnayan sa dugo, pagpapalakas ng guya, at pagpapausok laban sa graha/lasón. Nagtatapos ito sa mga śānti-pagsamba ayon sa kalendaryo kina Hari, Rudra, Sūrya, Śrī, at Agni; mga kaloob at pagpapalaya ng mga baka; at tala ng linya ng kaalamang beterinaryo para sa kabayo at elepante.
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
Ipinapaliwanag ni Agni na ang agham ng mantra ay isang disiplina na may dalawang bunga—bhukti (tamasang-lupa/kapakinabangan) at mukti (kalayaan)—at sinisimulan ito sa pag-uuri ng anyo: bīja-mantra laban sa mas mahahabang mālā-mantra, at ang hangganan ng bilang ng pantig na nagdadala ng siddhi. Pagkaraan, inuuri ang mga mantra ayon sa kasariang panggramatika at sa uri ng lakas (Agneya/maapoy vs Saumya/mahinahon), at ipinaliliwanag kung paanong ang mga hulaping gaya ng “namaḥ” at “phaṭ” ay nakapagbabago ng bisa ng mantra para sa mga ritong pampayapa o pamimilit/pagpapasunod (kabilang ang uccāṭana at mga kontekstong panggapos) na may itinakdang mga pagbabawal. Lumilipat ang kabanata sa pagsasanay: kalagayang gising, mapalad na panimulang tunog, mga palatandaan at ayos na kaugnay ng sulat (lipi) at pagkakasunod ng nakṣatra. Binibigyang-diin na ang kaganapan ng mantra ay bunga ng disiplinadong sādhanā—japa, pūjā, homa, at abhiṣeka—na tinatanggap sa wastong dīkṣā at sa paghahatid ng guru, na may mahigpit na pamantayang etikal para sa guro at alagad. Sa huli, itinatakda ang mekanika ng ritwal: proporsyon ng bilang ng japa, bahagi ng homa, mga paraan ng pagbigkas mula malakas hanggang tahimik sa isip, direksiyon at pagpili ng lugar, mga diyos ng tithi/araw ng linggo, at detalyadong nyāsa (lipi-nyāsa, aṅga-nyāsa, mātṛkā-nyāsa), na nagwawakas sa Vāgīśī/Lipi-devī bilang prinsipyong nagbibigay-lakas kung saan ang lahat ng mantra ay nagiging tagapagkaloob ng siddhi.
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
Ang yunit na ito ang pormal na pangwakas (kolofon) ng naunang bahaging panturo na “Mantra-paribhāṣā,” na nagmamarka ng pagtatapos ng teknikal na paglalahad tungkol sa mga termino at depinisyon ng mantra sa sistemang Agneya ng pagsasagawa. Sa mas malawak na daloy-ensiklopediko ng Agni Purana, ang ganitong mga kolofon ay hindi lamang tanda ng pagkakasulat, kundi hudyat ng paglipat mula sa mantra-śāstra (teorya at wastong paggamit ng banal na pananalita) tungo sa larangang inilalapat, kung saan ang mantra, tamang oras, at pagsusuri ay nagtatagpo sa pamamahala ng krisis sa katawan (āyurveda at viṣa-cikitsā). Sa gayon, pinananatili ng teksto ang ugnayan ng wastong paraan sa wika/ritwal at ang praktikal na paggamit nito para sa pag-iingat at pagpapagaling—isang tatak ng Agneya, kung saan ang śabda (mantra) ay nagiging kasangkapan ng dharma sa mga biglaang pangangailangan ng daigdig.
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
Sinimulan ni Panginoong Agni ang natatanging bahagi ng Ayurveda tungkol sa daṣṭa-cikitsā (paggamot sa kagat/tusok), at inilahad ang tatluhang paraan ng lunas: mantra (banal na pagbigkas), dhyāna (paggunita/pagninilay na nakatuon), at auṣadha (pagbibigay ng gamot). Una niyang itinatag ang agarang pangangailangang medikal sa bisa ng debosyon—ang japa ng “Oṃ namo bhagavate Nīlakaṇṭhāya” ay sinasabing nagpapahina sa lason at nag-iingat ng buhay—at saka inuri ang viṣa sa jaṅgama (lason mula sa gumagalaw na hayop gaya ng ahas at insekto) at sthāvara (lason mula sa halaman/mineral). Pagkaraan ay inilatag ang sistemang ritwal-terapeutiko na nakasentro sa Viyati/Tārkṣya (Garuḍa) mantra: mga pagkakaiba sa tono at bigkas, kavaca at astra-mantra, pagtanaw sa yantra/maṇḍala (mātṛkā-lotus), at masusing nyāsa sa mga daliri at kasukasuan. Ang balangkas ng limang elemento (lupa, tubig, apoy, hangin, eter) na may kulay, hugis, at mga diyos na namumuno ay sumusuporta sa lohikang “pagbabaligtad/pagpapalitan” upang patigilin, ilipat, at wasakin ang lason. Nagtatapos ang kabanata sa mga mantra para kay Garuḍa at Rudra/Nīlakaṇṭha, bulong sa tainga (karṇa-jāpa), pagbibigkis na pananggalang (upānahāva), at pagsamba ayon sa Rudra-vidhāna, na itinatanghal ang anti-lason bilang gamutan at dhārmikong ritwal.
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
Kasunod ng paksang panggagamot tungkol sa lunas sa kagat at turok, ipinakilala ni Panginoong Agni ang limang-bahaging ritwal ni Rudra (Pañcāṅga-Rudra-vidhāna) na sinasabing nagbibigay ng pangkalahatang bunga ngunit tuwirang nakatuon sa pag-iingat laban sa lason at sakit. Itinatakda ng kabanata ang “limang sangkap” ni Rudra sa teknikal na diwa ng ritwal: hṛdaya (puso/ubod), śiva-saṅkalpa, śiva-mantra, sūkta, at pauruṣa, at inuugat ang pagsasagawa sa nyāsa at sunud-sunod na japa. Sumusunod ang masusing pagmamapa ng mga bahagi ng mantra: ṛṣi, chandas (Triṣṭubh, Anuṣṭubh, Gāyatrī, Jagatī, Paṅkti, Vṛhatī) at mga pagtatalaga ng devatā, kabilang ang pagpili ng devatā ayon sa kasarian (liṅga) at mga uri ng Rudra ayon sa anuvāka (Eka-Rudra, Rudra/Rudras). Nagtatapos ito sa malinaw na gamit na panggagamot: ang trailokya-mohana bilang pagpigil sa kaaway/lasón/sakit, at ang mga mantra ni Viṣṇu–Narasiṃha na 12 at 8 pantig na ipinahahayag na sumisira sa visha-vyādhi. Ibinibigay din ang mga mantrang Kubjikā, Tripurā, Gaurī, Candrikā, Viṣahāriṇī at ang «Prasāda-mantra» bilang pampahaba ng buhay at pampalakas ng kalusugan, na nagpapalawak sa Ayurveda sa pamamagitan ng mantra-batay na pag-iwas.
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
Sa kabanatang ito ng Ayurveda, ipinapasa ni Panginoong Agni kay Vasiṣṭha ang isang siksik na tuntunin ng viṣa-cikitsā (paggamot sa lason) na pinagsasama ang paggamit ng mga mantra at agarang lunas at mga pormulang halamang-gamot. Sa mga unang talata, inihaharap ang mga mantra na nagpapawalang-bisa ng lason para sa artipisyal o ipinainom na lason, iba’t ibang toksin, at kamandag, na inilalarawan bilang pag-igib palabas ng “dilim na parang ulap” (kumakalat na bisa) at paglalagay ng pagpigil/pagpigil-sa-pagkalat sa pagtatapos ng mantra. Ang ikalawang pormula ay tinawag na sarvārtha-sādhaka, na nag-uugnay ng bīja-mantra, mga sagisag na Vaiṣṇava, at panawagan kay Kṛṣṇa. Ang ikatlo, ang “Pātāla-kṣobha” mantra na iniaalay kay Rudra bilang panginoon ng mga pangkat ng preta, ay iniuutos para sa mabilis na pag-neutralisa sa mga turok at kagat ng ahas, pati sa biglaang pagkalason dahil sa pagdikit. Pagkaraan, lumilipat ang kabanata sa praktikal na paggamot: paghiwa/pagsunog (cautery) sa marka ng kagat, at mga antidot na halo na may śirīṣa, katas na lateks ng arka, maaanghang na pampalasa, at pagbigay sa iba’t ibang paraan—iniinom, ipinapahid na paste, koliryo sa mata, at nasya sa ilong.
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
Nagtatapos ang kabanatang ito sa isang pormal na kolopon na tumutukoy sa paksa bilang sistemang nag-aalis ng lason na pinagbubuklod ang mantra at gamot. Pinananatili ng salaysay ang paraan ng Agni Purana: ang kaalamang teknikal ay pinatutunayan bilang pahayag na banal sa diyalogong Agni–Vasiṣṭha, at inihahanda ang mambabasa sa susunod na mas detalyadong kabanata ng paggagamot. Ang paglipat na ito ay nagsisilbing bisagra sa kabuuang ensiklopedya—mula sa pangkalahatang simulain ng antidoto tungo sa mga protokol na tiyak sa nilalang, lalo na sa envenomasyon ng ahas. Binibigyang-diin ng paglalatag na ang Agneya Vidyā ay hindi magkakahiwalay: ang awtoridad ng mantra, wastong pamamaraan, at inilalapat na parmakolohiya ay iisang tuloy-tuloy na pangangalagang pangkalusugan na ginagabayan ng dharma.
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
Sinisimulan ni Panginoong Agni ang bāla-tantra hinggil sa bala-graha—mga mapaminsalang puwersang “sumasakmal” na pinaniniwalaang dumadapo sa sanggol mula kapanganakan. Inilalatag ng kabanata ang sunod-sunod na pagsusuri at pamamaraan: (1) pagkilala sa mga palatandaan gaya ng pagkabalisa ng mga kamay at paa, kawalan ng gana, pagpilipit ng leeg, di-karaniwang iyak, hirap sa paghinga, pagbabago ng kulay, mabahong amoy, pangingisay, pagsusuka, takot, deliryo, at ihing may bahid ng dugo; (2) pagtukoy sa tiyak na graha o panandang-oras (tithi/bilang ng araw, mga yugto buwanan at taun-taon) na kaugnay ng mga kumpol ng sintomas; (3) pinagsamang lunas—pahid na gamot (lepa), pagpapausok/insenso (dhūpa), pagpapaligo (snāna), ilawan at insenso, mga ritwal ayon sa direksiyon o pook (hal. sa ilalim ng karañja sa direksiyon ni Yama), at bali na handog gamit ang itinakdang pagkain/sangkap (isda, karne, alak, munggo/pulses, paghahandang linga, matatamis) o “walang pagkain” na mabahong handog para sa ilang uri. Nagtatapos ito sa mga pananggaing mantra kay Cāmuṇḍā bilang pangkalahatang (sarva-kāmika) proteksiyon sa oras ng bali-dāna, ipinakikitang ang Ayurveda ni Agni ay sistematikong itinuturo na kaakibat ng ritwal na pag-iwas upang maibalik ang kalusugan ng bata at kapanatagan ng sambahayan sa loob ng dharma.
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
Lumilipat si Panginoong Agni mula sa mga ritwal ng pag-aalis ng graha para sa pag-iingat sa bata tungo sa mas malawak na manwal na klinikal–ritwal para sa mga pagdurusang dulot ng graha, na naglalahad ng sanhi, mga lugar na madaling tamaan, mga palatandaan ng pagsusuri, at pinagsamang panlunas. Iniuugnay ng kabanata ang ilang kaguluhang pangkaisipan at mga kalagayang may sakit sa labis na damdamin at hindi tugmang pagkain, at inuuri ang mga anyong tila pagkabaliw ayon sa pinagmulan sa doṣa, sa sannipāta, at sa āgantuka na kaugnay ng pagkadismaya ng mga diyos o guro. Itinatala ang mga tirahan ng graha—ilog, tagpuan ng agos, bahay na walang tao, sirang pasukan, nag-iisang puno—at binabanggit na ang paglabag sa panlipunan at ritwal na asal at mga kilos na malas ay nagpapataas ng panganib. Ang mga kumpol ng sintomas gaya ng pagkabalisa, hapding parang nasusunog, sakit ng ulo, sapilitang pamamalimos, at matinding pagnanasa ay nagsisilbing palatandaan. Sa paggamot, ibinibigay ni Agni ang mga Caṇḍī-mantra na “dumudurog” sa graha (hal. Mahāsudarśana) at ang detalyadong teknolohiyang ritwal: pagninilay sa loob ng diskong solar, pag-aalay ng arghya sa pagsikat ng araw, bīja-nyāsa, paglilinis sa astra, paglalagay ng pīṭha at śakti, at mga panangga sa mga direksiyon. Nagtatapos ang bahaging medikal sa praktikal na mga pormula—nasya/añjana gamit ang ihi ng kambing, ginamot na ghee at mga sabaw-dekoksyon—para sa lagnat, hirap huminga, sinok, ubo, at apasmāra, na nagpapakita sa Agneya Vidyā bilang mantra-chikitsā na kaakibat ng Ayurveda.
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
Itinuturo ni Panginoong Agni ang nakatuong upāsanā sa pagsamba kay Sūrya (Sūrya-arcana) bilang disiplina na nagbubunga ng siddhi at nagpapatahimik sa mga graha. Inilalahad ang pinaikling bīja-formula (piṇḍa) na kayang tumupad ng malawak na layunin, kasama ang mga tuntunin sa pagbuo ng bīja (mga sangkap ng “limbs,” at pagkompleto sa bindu). Isinasama ang limang bīja-set ni Gaṇeśa bilang pangkalahatang panimula: pagsamba ayon sa direksiyon, paglalagay ng mūrti, pagse-seal sa mudrā, mga palatandaang ikonograpiko (pulang anyo, mga hawak na kasangkapan, ayos ng kamay), at mga pagtalima gaya ng Caturthī. Lumalawak ang ritwal sa solar-graha matrix: pagligo, pag-aalay ng arghya, pagsamba sa siyam na graha gamit ang siyam na banga ng tubig na binasbasan ng mantra, at tiyak na handog (lampara para kay Caṇḍā; gorocanā, saffron, pulang pabango, mga usbong; butil at mga dāna na kaugnay ng hibiscus). Binabanggit ang mga bunga: graha-śānti, tagumpay sa tunggalian, pagwawasto ng depekto sa lahi/binhi, at mga ritong pang-impluwensiya sa pamamagitan ng paghipo na may nakalagay na mantra at mga bagay na “charged” (hal. vetiver). Tinatapos sa nyāsa mula ulo hanggang paa at pagkakakilanlan sa sarili bilang Ravi; ang mga pagninilay na may kulay ay iniaayon sa layunin: stambhana/māraṇa, puṣṭi, pag-atake sa kaaway, mohana. Sa gayon, itinatanghal ang Sūrya-arcana bilang tulay ng debosyon at praktikal na bunga sa Agneya Vidyā.