Avatara-lila
Incarnations of the Divine
The opening section narrating the divine incarnations (avataras) of Vishnu, cosmic creation myths, and the foundational theology of the Agni Purana.
Adhyayas in Avatara-lila
Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
Binubuksan ng Kabanata 1 sa isang maṅgala na panawagan at agad inilalarawan ang Agni Purāṇa bilang isang makapangyarihan at nakapagliligtas na kalipunan. Sa Naimiṣa, sinalubong nina Śaunaka at ng mga pantas na deboto ni Hari si Sūta at hiniling ang “diwa ng mga diwa,” kaalamang nagbubunga ng ganap na pagkaalam. Sumagot si Sūta na si Viṣṇu—ang Lumikha at tagapag-ayos ng sansinukob—ang mismong diwang iyon; ang pagkakilala sa Kanya ay humahantong sa pagsasakatuparan ng “Ako ay Brahman.” Itinatakda ng kabanata ang mapa ng kaalaman: dalawang Brahman (śabda-brahman at para-brahman) at dalawang uri ng vidyā (aparā at parā). Itinatag ang linya ng paghahatid: natutuhan ni Sūta ang sāra kay Vyāsa; si Vyāsa kay Vasiṣṭha; at inuulit ni Vasiṣṭha ang itinuro ni Agni sa kapulungan ng mga pantas at mga diyos. Ipinakikilala ni Agni ang sarili bilang kaisa ni Viṣṇu at Kālāgni-Rudra, at inilalarawan ang Purāṇa bilang vidyā-sāra na nagbibigay kapwa ng kasiyahang makamundo at kalayaan (mokṣa) sa bumibigkas at nakikinig. Inililista ang aparā vidyā: mga Veda, Vedāṅga, at kaugnay na śāstra gaya ng balarila, Mīmāṃsā, Dharmaśāstra, lohika, medisina, musika, Dhanurveda, at Arthaśāstra; samantalang ang parā vidyā ay yaong sa pamamagitan nito natatanto ang Brahman. Sa wakas, ipinakikilala ang avatāra-līlā (Matsya, Kūrma, atbp.) bilang daluyan ng pagpapaliwanag sa mga siklo ng paglikha, mga talaangkanan, mga manvantara, at kasaysayan ng mga dinastiya—mga anyong tinatanggap ng Walang-Anyo upang ituro ang sanhi, layon, at dharma.
Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
Sa Kabanata 2, sinisimulan ang sunod-sunod na avatāra-līlā nang hilingin ni Vasiṣṭha ang isang malinaw at magkakaugnay na salaysay tungkol sa mga pagbaba ni Viṣṇu bilang sanhi ng paglikha at pag-iingat ng daigdig. Sumagot si Agni na ang layon ng avatāra ay hayagang etikal: lipulin ang masasama at pangalagaan ang mabubuti. Itinakda ang pangyayari sa wakas ng naunang aeon, sa naimittika pralaya, nang malubog sa karagatan ang mga mundo. Si Manu Vaivasvata, na nagsasagawa ng austeridad at ritwal na pag-aalay ng tubig sa pampang ng Ilog Kṛtamālā, ay nakatagpo ng munting isda na humihingi ng kanlungan. Inalagaan niya ito sa banga, lawa, at sa huli’y sa dagat; ang isda’y lumaki nang himala hanggang kosmikong sukat at naghayag na siya si Nārāyaṇa. Inutusan ni Matsya si Manu na maghanda ng bangka, tipunin ang mga binhi at kailangang bagay, at tiisin ang gabi ni Brahmā kasama ang Pitong Rishi, na itatali ang bangka sa sungay ni Matsya sa pamamagitan ng dakilang ahas. Nagtatapos ang yugto sa pag-iingat sa mga Veda at pag-ugnay sa mga susunod na avatāra (Kūrma, Varāha), na itinatampok ang pagpreserba ng pahayag na banal bilang sentrong tungkulin ng avatāra.
Adhyaya 3
Kūrma-avatāra-varṇana (The Description of the Tortoise Incarnation) — Samudra Manthana and the Reordering of Cosmic Prosperity
Ipinagpapatuloy ni Agni ang avatāra-līlā: matapos ang Matsya ay agad niyang binuksan ang salaysay ng Kūrma. Ang mga Deva, nanghina dahil sa sumpa ni Durvāsas at nawalan ng Śrī (ningning/kasaganaan), ay sumilong kay Viṣṇu na nananahan sa Kṣīrābdhi (Dagat ng Gatas). Itinuro ni Viṣṇu ang isang sandhi, pakikipag-alyansa sa mga Asura, upang isakatuparan ang mapanganib na layunin: ang pag-ikot/pagkaskas sa dagat para sa amṛta at pagbabalik ng Śrī—ngunit nilinaw na ang walang-kamatayan ay sa mga Deva, hindi sa mga Dānava. Si Mandara ang naging pamalo at si Vāsuki ang lubid; nang lumubog ang bundok na walang sandigan, nag-anyong Kūrma si Viṣṇu upang pasanin ito at magpatuloy ang gawaing kosmiko. Mula sa pag-ikot lumitaw ang lasong Hālāhala, si Vāruṇī, ang Pārijāta, ang hiyas na Kaustubha, mga banal na nilalang, at si Lakṣmī—hudyat ng pagbabalik ng mapalad na kaayusan. Lumabas si Dhanvantari na may amṛta; nag-anyong Mohinī si Viṣṇu upang ipamahagi ito sa mga diyos, at iniuugnay ang alamat ng eklipse sa naputol na ulo ni Rāhu at sa bisa ng dāna sa oras ng grahaṇa. Sa wakas, may pagliko sa teolohiyang Vaiṣṇava–Śaiva: dinadaya ng māyā ni Viṣṇu si Rudra, ngunit ipinahahayag ni Viṣṇu na si Śiva lamang ang makalulupig sa māyā na iyon—nagtatapos sa tagumpay ng mga Deva at sa phalaśruti, gantimpalang makalangit sa pagbigkas/pagbasa.
Adhyaya 4
Varāhādy-avatāra-varṇana (Description of Varāha and Other Incarnations)
Sinimulan ni Agni ang isang masinsing siklo ng mga avatāra, na inilalarawan ang pagbaba ng Diyos bilang pagpapanumbalik ng yajña (kaayusang sakripisyo), mga karapatan ng mga deva, at balanse ng daigdig. Una, dinaig ni Hiraṇyākṣa ang mga deva; tumugon si Viṣṇu bilang Varāha—tahasang kinikilalang Yajñarūpa, ang mismong anyo ng sakripisyo—pinaslang ang banta ng asura at muling pinagtibay ang pag-iingat ng Dharma. Sumunod, inagaw ni Hiraṇyakaśipu ang mga bahagi sa yajña at kapangyarihang makalangit; nagpakita si Viṣṇu bilang Narasiṃha upang ibalik ang mga deva sa nararapat na katayuan. Nang humingi ng kanlungan ang mga natalong deva, dumating si Viṣṇu bilang Vāmana at pumasok sa handog ni Bali; sa pamamagitan ng legal na bigkis ng kaloob na tubig at ng hiling na tatlong hakbang, lumawak Siya upang masaklaw ang tatlong daigdig, inilipat si Bali sa Sutala at ibinalik ang paghahari kay Indra. Sa huli, inilalahad ni Agni ang pagbaba ni Paraśurāma upang alisin ang bigat ng lupa dahil sa mapagmataas na Kṣatriya: isinilang kina Jamadagni at Reṇukā, pinatay si Kārttavīrya, ipinaghiganti ang pagkamatay ni Jamadagni, pinayapa ang daigdig nang dalawampu’t isang ulit, at ipinagkaloob ang lupa kay Kaśyapa. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pakikinig sa mga avatāra ay nagdadala sa langit, at itinatampok ang śravaṇa bilang pagsasanay ng debosyon sa tradisyong Purāṇa.
Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
Ipinahahayag ni Agni ang tapat na pagsasalaysay muli ng Rāmāyaṇa gaya ng naunang itinuro ni Nārada kay Vālmīki, at malinaw na inilalarawan ito bilang kasangkapang śāstra na nagbibigay ng bhukti (pag-unlad sa daigdig) at mukti (kalayaan). Sinimulan ni Nārada sa pinaikling talaangkanan ng lahing Solar: mula kay Brahmā sa pamamagitan nina Marīci, Kaśyapa, Sūrya, Vaivasvata Manu hanggang kay Ikṣvāku, saka kina Kakutstha, Raghu, Aja at Daśaratha—upang itatag ang avatāra ni Rāma sa balangkas ng namamanang rājadharma. Nagpakita si Hari sa apat na anyo upang lipulin si Rāvaṇa at mga kaalyadong banta, kaya isinilang sina Rāma, Bharata, Lakṣmaṇa at Śatrughna sa pamamagitan ng banal na pāyasa na ipinamahagi ni Ṛśyaśṛṅga. Hinubog ang mga prinsipe para sa pag-iingat ng dharma: sa hiling ni Viśvāmitra, inalis nila ang mga hadlang sa yajña sa pagpatay kay Tāḍakā, pagpapaalis kay Mārīca, at pagpatay kay Subāhu. Lumipat ang salaysay sa Mithilā: nasaksihan ni Rāma ang ritwal ni Janaka, inunat at binali ang busog ni Śiva, napanalunan si Sītā, at ang mga kapatid ay nag-asawa rin sa angkan ni Janaka. Sa pagbabalik, pinasuko ni Rāma si Jāmadagnya (Paraśurāma), tinatapos ang arko mula ritwal tungo sa paghahari bilang huwaran ng disiplinadong kapangyarihan sa ilalim ng dharma.
Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
Ipinagpapatuloy ng kabanatang ito ang Avatāra-līlā ni Śrī Rāma bilang aral sa rājadharma, satya (katotohanan), at paghaharing nakatali sa panata. Pagkaalis ni Bharata, ipinahayag ni Daśaratha ang yuvarāja-abhiṣeka ni Rāma at iniutos ang pagpipigil at pagtalima magdamag; binanggit si Vasiṣṭha at ang mga ministro nang sunod-sunod sa paghahanda. Umiikot ang salaysay nang udyukan ni Mantharā si Kaikeyī, pinaalala ang dalawang boon, at ginawang krisis pampulitika ang paghahanda ng ritwal: ang pagkatapon ni Rāma sa gubat sa loob ng labing-apat na taon at ang agarang paghirang kay Bharata. Si Daśaratha, nakagapos sa satya-pāśa (tali ng katotohanan), bumagsak sa bigat ng pangakong moral. Tinanggap ni Rāma ang vanavāsa nang walang paghihimagsik, ginampanan ang tungkuling anak at panlipunan (pagsamba, pag-uulat kay Kauśalyā, pagbibigay sa mga brāhmaṇa at mahihirap), at umalis kasama sina Sītā at Lakṣmaṇa. Ang paglalakbay sa Tamasā, Śṛṅgaverapura kasama si Guha, Prayāga kasama si Bharadvāja, at Citrakūṭa ay naglalarawan ng dharmikong pagtalikod sa loob ng banal na heograpiya; ang pangyayari sa uwak ay nagpapakilala ng kaalamang astrik na pananggalang. Ang pag-amin ni Daśaratha sa dating sumpa (insidente ni Yajñadatta) ay humantong sa kanyang kamatayan sa dalamhati. Pagbalik ni Bharata, itinakwil niya ang dungis ng adharma, hinanap si Rāma, at sa huli’y namahala mula sa Nandigrāma sa pamamagitan ng paglalagay ng pādukā ni Rāma—tanda ng ipinagkatiwalang kapangyarihan at huwarang katapatan.
Adhyaya 7
Chapter 7 — रामायणवर्णनं (Description of the Rāmāyaṇa): Śūrpaṇakhā, Khara’s Defeat, and Sītā-haraṇa Prelude
Ipinagpapatuloy ng kabanatang ito ang buod ng avatāra-līlā sa Agni Purāṇa sa pamamagitan ng pagsisiksik ng mahahalagang pangyayari sa Araṇya-kāṇḍa sa isang salaysay na nakasentro sa dharma. Iginagalang ni Rāma ang mga ṛṣi (Vasiṣṭha, Atri–Anasūyā, Śarabhaṅga, Sutīkṣṇa) at, sa biyaya ni Agastya, tumatanggap ng mga sandata bago pumasok sa Daṇḍakāraṇya—hudyat ng kṣatriya-dharma na ginagabayan ng tapas at banal na payo. Sa Pañcavaṭī, ang pagnanasa at pagsalakay ni Śūrpaṇakhā ay humantong sa kanyang pagkapinsala (ginawa ni Lakṣmaṇa sa utos ni Rāma), na nagpasiklab sa paghihiganti ni Khara. Nilipol ni Rāma ang hukbo ni Khara; pagkatapos, inudyukan ni Śūrpaṇakhā si Rāvaṇa na dukutin si Sītā. Ginamit ni Rāvaṇa si Mārīca bilang gintong usa upang ilayo si Rāma; ang huling sigaw ay nanlinlang kay Sītā upang papuntahin si Lakṣmaṇa, kaya napatay ni Rāvaṇa si Jaṭāyus at naagaw si Sītā patungong Laṅkā, sa Aśoka grove. Ang dalamhati ni Rāma ay naging makabuluhang paghahanap: matapos sunugin ang bangkay ni Jaṭāyus at mapuksa si Kabandha, itinuro siya sa pakikipag-alyansa kay Sugrīva—pag-uugnay ng pagsubok sa moralidad, estratehiyang pampamahalaan, at misyon ng avatāra.
Adhyaya 8
Śrīrāmāvatāra-kathana (Account of the Rāma Incarnation) — Kiṣkindhā Alliance and the Search for Sītā
Ipinagpapatuloy ng kabanatang ito ang Avatāra-līlā ni Śrī Rāma sa yugto ng Kiṣkindhā, na binibigyang-diin ang pakikipag-alyansa ayon sa dharma at ang disiplinadong pagkilos. Dumating si Rāma sa Pampā na may dalamhati at, sa paggabay ni Hanūmān, nakipagkaibigan kay Sugrīva. Upang patunayan ang kanyang pagiging mapagkakatiwalaan, ipinamalas ni Rāma ang pambihirang lakas—tinuhog ng isang palaso ang pitong punong tāla at inihagis nang malayo ang bangkay ni Dundubhi—at saka pinaslang si Vālin, nilutas ang alitan ng magkapatid at ibinalik ang paghahari kay Sugrīva. Nang magpaliban si Sugrīva, isinagawa ni Rāma ang Cāturmāsya sa Mālyavat; pinagsabihan ni Lakṣmaṇa at nagsisi si Sugrīva. Ipinadala ang mga pangkat ng vānara sa paghahanap kay Sītā na may mahigpit na takdang panahon; tinanggap ni Hanūmān ang singsing-pananda ni Rāma para sa timog na ruta. Nang manghina ang pangkat sa timog, ibinunyag ni Sampāti na si Sītā ay nasa Laṅkā, sa Aśoka grove, kaya naiuulat ng mga vānara ang mapagpasiyang pahiwatig na heograpiko at estratehiko para sa susunod na yugto ng pagliligtas.
Adhyaya 9
Chapter 9 — श्रीरामावतारकथनम् (Śrī Rāmāvatāra-kathanam) | Hanumān’s Ocean-Crossing, Sītā-Darśana, and the Setu Plan
Ipinagpapatuloy ng kabanatang ito ang avatāra-līlā sa bahaging Rāmāyaṇa, na itinatampok si Hanumān bilang kasangkapan ng misyong dharma ni Śrī Rāma. Matapos ang payo ni Sampāti, hinarap ng mga vānarā ang suliraning estratehiko ng pagtawid sa karagatan; si Hanumān lamang ang tumalon upang iligtas ang hukbo at maisakatuparan ang gawain ni Rāma. Nadaig niya ang mga hadlang sa dagat (ang alok ni Maināka at ang pag-atake ni Siṃhikā), siniyasat ang lakas at kaayusan ng Laṅkā sa pamamagitan ng mga palasyo, at natagpuan si Sītā sa hardin ng Aśoka. Sa kanilang pag-uusap, pinagtibay ang pagkakakilanlan, katapatan, at patunay: ibinigay ang singsing ni Rāma bilang tanda, at ibinalik ni Sītā ang isang hiyas at mensahe, na iginigiit na si Rāma mismo ang dapat maging tagapagligtas. Pagkaraan, gumamit si Hanumān ng nasusukat na lakas—winawasak ang hardin upang makakuha ng pagdinig, ipinahayag ang sarili bilang sugo ni Rāma, at binalaan si Rāvaṇa ng tiyak na pagkatalo. Matapos masunog ang Laṅkā at mapanatag si Sītā, nagbalik si Hanumān upang mag-ulat, dala ang “balitang parang amṛta” na nagpapalamig sa dalamhati ni Rāma. Nagtatapos ang kabanata sa tipan at dharma ng paglikha: ang pagkanlong ni Vibhīṣaṇa, ang kanyang paghirang, at ang payo ng Karagatan na itayo ang tulay ni Nala (setu) upang magpatuloy ang makatarungang kampanya.
Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
This chapter continues the Agni Purāṇa’s Rāmāyaṇa-embedded Avatāra-līlā by condensing the decisive arc of the Laṅkā war into a dharmic and strategic sequence. Nārada narrates how Rāma’s envoy Aṅgada issues an ultimatum to Rāvaṇa, establishing the ethical precondition of war: restitution of Sītā or righteous destruction. The battle unfolds with catalogued vānaras and rākṣasa champions, highlighting organized martial leadership (dhanurveda context) and the chaos of mass combat. Key turns include the slaying of commanders, Indrajit’s māyā and binding weapons, the Garuḍa-linked release, and the healing episode centered on Hanumān’s mountain—marking divine aid integrated with battlefield medicine. The narrative culminates in Rāma’s final victory through the Paitāmaha weapon, followed by state-restoration: Vibhīṣaṇa’s funerary rites, Sītā’s fire-purification, Indra’s amṛta revival of the vānaras, coronation logistics, and Rāma-rājya ideals—prosperity, timely deathlessness, and disciplined punishment of the wicked—presented as rājadharma in avatāric form.
Adhyaya 11
Śrīrāmāvatāra-varṇana (Description of the Incarnation of Sri Rama)
Ang kabanatang ito ay lumilipat mula sa salaysay ng Yuddha-kāṇḍa tungo sa maikling pagbabalik-tanaw sa avatāra-līlā, na nakasentro sa paghahari ni Śrī Rāma matapos ang digmaan at sa mga bungang-dharma nito. Dumalaw si Nārada kay Rāma sa naitatag na kaharian kasama si Agastya at iba pang mga rishi, at pinuri ang banal na tagumpay na tinatakan ng pagbagsak ni Indrajit. Pagkaraan, pinaikli ng teksto ang lahi ng mga Rākṣasa—mula Pulastya hanggang Viśravas, ang pagsilang ni Kubera, at ang pag-angat ni Rāvaṇa sa bisa ng biyaya ni Brahmā—hanggang sa pagkakakilanlan ni Indrajit at ang pagkatalo niya kay Lakṣmaṇa para sa kaligtasan ng mga deva. Nang umalis ang mga rishi, lumipat ang salaysay sa pamamahala at pagpapatahimik ng hanggahan: inutusan si Śatrughna (sa hiling ng mga deva) na patayin si Lavaṇa; winasak ni Bharata ang malalaking puwersang kaaway na kaugnay ni Śailūṣa at itinalaga sina Takṣa at Puṣkara sa pamumuno sa mga rehiyon, bilang huwaran ng rājadharma—pag-alis sa masasama at pagprotekta sa mga disiplinado. Binanggit din ang kapanganakan at pagkilala kalaunan kina Kuśa at Lava sa āśrama ni Vālmīki. Sumunod ang makapangyarihang pagliko sa kaligtasan: ang pinabanal na paghahari ay iniuugnay sa mahabang pagninilay na “Ako ay Brahman.” Nagtatapos ang kabanata sa paghaharing may mga yajña ni Rāma at sa sama-samang pag-akyat, at pinagtitibay ni Agni na si Vālmīki ay sumulat ng Rāmāyaṇa mula sa salaysay ni Nārada; ang pakikinig dito ay nagdudulot ng pag-abot sa langit.
Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
Isinalaysay ni Agni ang talaangkanang Harivaṃśa mula sa lotus sa pusod ni Viṣṇu (Brahmā → Atri → Soma → Purūravas → Āyu → Nahuṣa → Yayāti), at ang mga sangang-lahi na humantong sa mga Yādava, na si Vasudeva ang pinakadakila. Pagkaraan, pinaikli ang līlā ng Kṛṣṇa-avatāra sa malinaw na pagkakasunod: paglilipat ng mga sanggol sa sinapupunan (kasama si Balarāma), paglitaw ni Kṛṣṇa sa hatinggabi, pagpapalit kay Yaśodā, at karahasan ni Kaṁsa. Ang Devī na isinilang mula sa langit ay nagpropesiya ng pagbagsak ni Kaṁsa, pinuri sa mga pangalang Durgā, at ibinigay ang pormula ng gantimpala ng pagbigkas sa tri-sandhyā (tatlong oras). Sinundan ito ng mga gawa sa Vraja—Pūtanā, Yamala-Arjuna, Śakaṭa, Kāliya, Dhenuka, Keśin, Ariṣṭa, at ang pangyayari sa Govardhana—bago ang yugto sa Mathurā: Kuvalayāpīḍa, Cāṇūra–Muṣṭika, at pagkamatay ni Kaṁsa. Lumawak pa sa paglusob ni Jarāsandha, pagtatatag ng Dvārakā, pagdaig kay Narakāsura, pagkuha ng Pārijāta, at ang salaysay nina Pradyumna–Aniruddha–Uṣā na nauwi sa tunggalian nina Hari–Śaṅkara at aral ng abheda (di-pagkakaiba). Nagtatapos sa pagdami ng Yādava at pangakong ang pagbasa ng Harivaṃśa ay tutupad sa ninanais at maghahatid sa Hari.
Adhyaya 13
Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)
Ipinahahayag ni Agni ang salaysay na nakatuon sa Bhārata at pinapatingkad ng Kṛṣṇa-māhātmya, at inilalarawan ang Mahābhārata bilang pamamaraan ni Viṣṇu upang alisin ang bigat ng Daigdig sa pamamagitan ng mga kasangkapang tao—ang mga Pāṇḍava. Pinaiikli ng kabanata ang talaangkanan mula Viṣṇu → Brahmā → Atri → Soma → Budha → Purūravas, hanggang kina Yayāti, Puru, Bharata, at Kuru upang patatagin ang pagiging lehitimo ng angkan ng Kuru. Sumasunod ang buod ng linya ni Śāntanu: pag-aaruga ni Bhīṣma, pagkamatay ni Citrāṅgada, mga prinsesa ng Kāśī, pagpanaw ni Vicitravīrya, at ang niyoga ni Vyāsa na nagluwal kina Dhṛtarāṣṭra at Pāṇḍu; si Dhṛtarāṣṭra ay nagkaanak ng mga Kaurava na pinamumunuan ni Duryodhana. Ang sumpa kay Pāṇḍu ay nagbunga ng banal na pagsilang ng mga Pāṇḍava; ang kapanganakan ni Karṇa at ang pakikipag-alyansa niya kay Duryodhana ang nagpasiklab ng kapootang itinakda ng tadhana. Kasunod ang mahahalagang pangyayari: balak sa bahay na may lāk, sa Ekacakrā ang pagpatay kay Vaka, svayaṃvara ni Draupadī, pagkuha sa Gāṇḍīva at karwahe ni Agni, pangyayaring Khāṇḍava, Rājasūya, pagpapatapon dahil sa sugal sa dice, isang taong pagtatago sa Virāṭa (may iba’t ibang pagbasa), pagbubunyag, kasal ni Abhimanyu, paghahanda sa digmaan, pagkapangulo ng sugo ni Kṛṣṇa, pagtanggi ni Duryodhana, at ang viśvarūpa ni Kṛṣṇa—na nagtatakda ng moral at kosmikong di-maiiwasang digmaan.
Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
Isinalaysay ni Agni nang pinaikli ang digmaan sa Mahābhārata upang itampok ang dharma, ang di-pananatili, at pamamahala. Sa Kurukṣetra, nag-atubili si Arjuna nang makita ang matatandang tulad nina Bhīṣma at Droṇa; itinuro ni Kṛṣṇa ang tungkol sa Ātman na hindi napaparam at sa katawang nasisira, at iniuugnay ang kaalamang espirituwal sa rājadharma—katatagan sa tagumpay at kabiguan habang pinangangalagaan ang batas ng hari. Binubuod ang pagpapalit ng mga punong kumander (Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, Śalya) at mahahalagang pagkamatay: pagbagsak ni Bhīṣma sa higaan ng mga palaso at pagninilay kay Viṣṇu habang naghihintay ng Uttarāyaṇa; pag-alis ng sandata ni Droṇa matapos ang balitang “napaslang si Aśvatthāmā”; pagkatalo ni Karṇa kay Arjuna; pagkamatay ni Śalya sa kamay ni Yudhiṣṭhira; at huling labanang pamalo ni Duryodhana kay Bhīma. Sumunod ang pagpatay sa gabi ni Aśvatthāmā, kabilang ang mga Pāñcāla at mga anak ni Draupadī; pinigil siya ni Arjuna at kinuha ang hiyas sa tuktok, samantalang binuhay ni Hari ang sanggol sa sinapupunan ni Uttarā upang matiyak ang lahi ni Parīkṣit. Binanggit ang mga nakaligtas, isinagawa ang mga ritwal sa libing; nagturo si Bhīṣma ng mga dharmang nagbibigay-kapayapaan (rājadharma, mokṣadharma, dāna). Tinapos ni Yudhiṣṭhira ang Aśvamedha, itinalaga si Parīkṣit, at sa huli ay umakyat sa langit.
Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
Ipinagpapatuloy ni Panginoong Agni ang hibla ng avatāra-līlā sa pamamagitan ng pagsisiksik ng wakas matapos ang digmaan sa Mahābhārata bilang buod na nakasentro sa dharma. Nang maitatag si Yudhiṣṭhira sa paghahari, sina Dhṛtarāṣṭra, Gāndhārī, at Pṛthā ay umurong sa gubat, hudyat ng paglipat mula sa tungkuling panghari tungo sa pagtalikod sa mundo. Si Vidura ay umabot sa langit sa pamamagitan ng isang wakas na may kaugnayan sa apoy. Ipinahahayag ang layuning kosmiko ni Viṣṇu: alisin ang pasanin ng Daigdig sa pamamagitan ng pagiging kasangkapan ng mga Pāṇḍava, at ang pagkalusaw ng mga Yādava sa ilalim ng dahilan ng sumpa (mauṣala). Iniwan ni Hari ang katawan sa Prabhāsa; ang Dvārakā ay nilamon kalaunan ng dagat, na nagdidiin sa kawalang-tatag ng lahat. Isinagawa ni Arjuna ang mga ritwal sa libing, ngunit humina ang bisa niya nang wala si Kṛṣṇa; inaliw siya ni Vyāsa bago magbalita sa Hastināpura. Itinalaga ni Yudhiṣṭhira si Parīkṣit at sinimulan ang Dakilang Pag-alis kasama ang mga kapatid at si Draupadī, habang inuusal ang mga pangalan ni Hari; isa-isang bumagsak ang mga kasama sa daan, at si Yudhiṣṭhira ay umakyat sa langit sa karwahe ni Indra, na nagtatapos sa phalaśruti na nangangakong makakamit ang langit sa pagbigkas at pagbigkas-muli ng salaysay.
Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
Sinimulan ni Agni ang Adhyaya 16 sa pagsasabing ang pakikinig at pagbigkas ng salaysay ng Buddha-avatāra ay nagdudulot ng mahalagang bungang espirituwal. Itinatakda ang pangyayari sa tunggalian ng mga deva at asura: nang magapi ang mga deva, sila’y sumilong sa Panginoon. Tumugon si Viṣṇu sa pag-anyong Māyā-moha at isinilang bilang anak ni Śuddhodana, nililinlang ang mga daitya upang talikuran ang Vedic dharma. Mula rito umusbong ang mga pamayanang inilalarawang Veda-vihīna, kabilang ang daloy na Ārhata, na ipinakikitang lumilikha ng mga pagkakakilanlan at gawang pāṣaṇḍa na humahantong sa naraka. Pagkaraan, lumilipat ang kabanata sa pagsusuri ng Kali-yuga: pagbagsak ng asal, mapanlamang na mga pinunong anyong mleccha, at pagbabagong-anyo ng mga tradisyon hinggil sa bilang ng mga sangay ng Veda. Nagtatapos ito sa panunumbalik sa pamamagitan ni Kalki: may sandata, pinapatnubayan ni Yājñavalkya bilang purohita, winawasak niya ang mga mleccha, ibinabalik ang hanggahan ng varṇāśrama, at pinasisimulan ang pagbabalik ng Kṛta-yuga. Sa wakas, ipinapahayag na ang ganitong huwaran ay umiiral sa lahat ng kalpa at manvantara, na di-mabilang ang mga avatāra; ang bumibigkas o nakikinig sa Daśāvatāra ay magkakamit ng langit; at si Hari ang tagapag-ayos ng dharma/adharma at sanhi ng paglitaw at pagkalusaw ng sansinukob.