Adhyaya 280

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वरोगहराण्यौषधानि नामोनाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तथोल्कानामुष्मणामध्वसेविनामिति ख अथाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः रसादिलक्षणं धन्वन्तरिर् उवाच रसादिलक्षणं वक्ष्ये भेषजानां गुणं शृणु रसवीर्यविपाकज्ञो नृपादीन्रक्षयेन्नरः

Kaya nga, sa Agni Mahāpurāṇa, ang ika-280 kabanata ay pinamagatang “Mga gamot na nag-aalis ng lahat ng karamdaman” (sa ibang salin: “Tungkol sa mga bulalakaw, init, at mga naglalakbay sa mga daan”). Ngayon ay nagsisimula ang ika-280 kabanata, “Ang mga katangian ng lasa (rasa) at mga kaugnay na salik.” Sinabi ni Dhanvantari: “Ipapaliwanag ko ang mga katangian ng lasa at ang mga bisa ng mga gamot—makinig. Ang nakaaalam ng lasa (rasa), lakas o bisa (vīrya), at pagbabagong matapos matunaw (vipāka) ay makapagtatanggol sa mga hari at sa iba pa.”

Verse 2

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः सोमजाः परिकीर्तिताः कटुतिक्तकषायानि तथाग्नेया महाभुज

Ang mga lasa—matamis, maasim, at maalat—ay ipinahayag na isinilang mula kay Soma. Samantalang ang maanghang, mapait, at mapakla (astringent) ay sinasabing isinilang mula kay Agni rin, O makapangyarihang bisig.

Verse 3

त्रिधा विपाको द्रव्यस्य कट्वम्ललवणात्मकः द्विधा वीय्य समुद्दिष्टमुष्णं शीतं तथैव च

Ang vipāka (pagbabagong matapos matunaw) ng isang sangkap ay tatlong uri—may likas na maanghang, maasim, at maalat. Ang vīrya (potensi) ay itinuturo na dalawang uri—mainit at gayundin malamig.

Verse 4

अनिर्देश्यप्रभावश् च ओषधीनां द्विजोत्तम मधुरश् च कषायश् च तिक्तश् चैव तथा रसः

O pinakamainam sa mga dalawang-beses na isinilang, ang natatanging bisa (prabhāva) ng mga halamang-gamot ay hindi mailalarawan; at ang mga lasa (rasa) nito ay matamis, mapakla/mahigpit (astringent), at mapait din.

Verse 5

शीतवीर्याः समुद्दिष्टाः शेषास्तूष्णाःप्रकीर्तिताः गुडुची तत्र तिक्तपि भवत्युष्णातिवीर्यतः

Ang mga iyon ay sinasabing may malamig na bisa (śīta-vīrya); ang iba pa ay ipinahahayag na may mainit na bisa (uṣṇa). Sa ganitong diwa, ang guḍūcī—bagaman mapait ang lasa—ay kumikilos na lubhang mainit dahil sa napakatinding lakas nito.

Verse 6

उष्णा कषायापि तथा पथ्या भवति मानद मधुरोपि तथा मांस उष्ण एव प्रकीर्तितः

O tagapagkaloob ng dangal, kahit ang mga bagay na mapakla/mahigpit (astringent), kapag ininom o kinain nang mainit-init, ay nagiging angkop (pathya); gayundin, kahit ang matatamis—at pati karne—ay ipinahahayag na may likas na init (uṣṇa).

Verse 7

लवणो मध्रश् चैव विपाकमधुरौ स्मृतौ अम्लोष्णश् च तथा प्रोक्तः शेषाः कटुविपाकिनः

Ang alat at tamis ay ayon sa tradisyon na may matamis na bunga matapos tunawin (vipāka). Ang asim at anghang ay itinuturo ring may maasim na vipāka; ang natitirang mga lasa ay sinasabing nagbubunga ng maanghang na vipāka.

Verse 8

वीर्यपाके विपर्यस्ते प्रभावात्तत्र निश् चयः मधुरो ऽपि कटुः पाके यच्च क्षौद्रं प्रकीर्तितं

Kapag ang ugnayan ng bisa (vīrya) at bunga matapos tunawin (vipāka) ay natatagpuang baligtad, ang mapagpasya roon ay ang natatanging bisa o gawi (prabhāva). Kaya ang pulot (kṣaudra), bagaman matamis, ay itinuturo na nagiging maanghang sa vipāka.

Verse 9

क्वाथयेत् षोडशगुणं विवेद्द्रव्याच्चतुर्गुणम् यवक्षौद्रमिति ख कल्पनैषा कषायस्य यत्र नोक्तो विधिर्भवेत्

Dapat pakuluan ang gamot sa tubig na labing-anim na ulit ng sukat, at pababain hanggang maging isang-kapat ng dating likido. Maaaring idagdag ang yava (sebada) at kṣaudra (pulot)—ito ang karaniwang paraan ng paghahanda ng kaṣāya (decoction) kapag walang tiyak na tuntunin.

Verse 10

कषायन्तु भवेत्तोयं स्नेहपाके चतुर्गुणं द्रव्यतुल्यं समुद्धृत्य द्रव्यं स्नेहं क्षिपेद्बुधः

Sa pagluluto ng pinaggagamot na taba (sneha: langis/ghee), ang tubig ng kaṣāya ay dapat apat na ulit ang sukat. Matapos kunin ang kalka (pinong paste ng halamang-gamot) na kasingdami ng sukat ng gamot, ang marunong ay dapat idagdag ang kalka at ang sneha ayon sa tuntunin.

Verse 11

तावत्प्रमाणं द्रव्यस्य स्नेहपादं ततः क्षिपेत् तोयवर्जन्तु यद्द्रव्यं स्नेहद्रव्यं तथा भवेत्

Pagkaraan, idagdag ang sneha (langis/ghee) na isang-kapat ng sukat kaugnay ng dami ng mga sangkap. Anumang sangkap na walang tubig ay dapat ituring na “sneha-substance,” kaya binibilang sa panig ng langis/taba at hindi sa bahaging may tubig.

Verse 12

संवर्तितौषधः पाकः स्नेहानां परिकीर्तितः तत्तुल्यता तु लेह्यस्य तथा भवति सुश्रुत

Ang pagluluto ng sneha na kung saan ang mga halamang-gamot ay pinaiikli at pinapapuro (kinokonsentra) ay ipinahayag na siyang wastong pāka para sa mga pinaggagamot na taba. Ang gayong pagkakatulad ng paghahanda ay naaangkop din sa lehya/avaleha (elektuwaryong nililick), O Suśruta.

Verse 13

स्वच्छमल्पौषधं क्वाथं कषायञ्चोक्तवद्भवेत् अक्षं चूर्णस्य निर्दिष्टं कषायस्य चतुष्पलं

Ang malinaw at mahusay na sinalang na decoction na ginawa mula sa kaunting halamang-gamot ay tinatawag na kvātha; at ang kaṣāya ay dapat ihanda rin ayon sa naunang sinabi. Ang itinakdang sukat ay isang akṣa ng pulbos na gamot at apat na pala ng decoction.

Verse 14

मध्यमैषा स्मृता मात्रा नास्ति मात्राविकल्पना वयः कालं बलं वह्निं देशं द्रव्यं रुजं तथा

Ito ang itinuturo bilang “katamtamang” dosis; walang iisang takdang sukat na angkop sa lahat. Kailangang iangkop ang dosis ayon sa edad, panahon/oras, lakas, apoy ng pagtunaw (agni), pook, sangkap ng gamot, at sa sakit o pagdurusa rin.

Verse 15

समवेक्ष्य महाभाग मात्रायाः कल्पना भवेत् सौम्यास्तत्र रसाः प्रायो विज्ञेया धातुवर्धनाः

Matapos suriing mabuti, O marangal, ang dosis ay dapat itakda. Sa gayong kalagayan, ang mga katas o ekstrak (rasa) ay karaniwang nauunawaang banayad (saumya) at nagpapalago ng mga dhatu o himaymay ng katawan (dhātu-vardhana).

Verse 16

मधुरास्तु विशेषेण विज्ञेया धातुवर्धनाः दोषाणाञ्चैव धातूनां द्रव्यं समगुणन्तु यत्

Ang mga sangkap na may lasang matamis ay dapat kilalanin, lalo na, bilang nagpapalago ng mga dhatu (mga himaymay/anyo ng katawan). At ang sangkap na may mga katangiang timbang kapwa sa doṣa at sa dhātu ay dapat ituring na may likas na pag-aangkop at pag-aayos (harmonizing).

Verse 17

तदेव वृद्धये ज्ञेयं विपरीतं क्षमावहम् उपस्तम्भत्रयं प्रोक्तं देहे ऽस्मिन्मनुजोत्तम

Ang mismong pamamaraang iyon ang dapat maunawaang nagpapalago at nagdudulot ng kagalingan; ang kabaligtaran nito ay nagdadala ng pagkapinsala at paghina. Sa katawang ito, O pinakamainam sa mga tao, itinuro ang tatlong pantulong na salalayan (upastambha).

Verse 18

आहारो मैथुनं निद्रा तेषु यत्नः सदा भवेत् असेवनात् सेवनाच्च अत्यन्तं नाशमाप्नुयात्

Pagkain, pakikipagtalik, at pagtulog—sa mga ito’y dapat laging magsikap nang may disiplina. Sapagkat kapwa ang ganap na pag-iwas at ang labis na pagpapakalabis ay maaaring maghatid sa ganap na kapahamakan.

Verse 19

क्षयस्य बृंहणं कार्यं स्थुलदेहस्य कर्षणम् रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

Para sa taong payat at nanghihina, dapat isagawa ang lunas na pampalusog at pampalakas; para sa may mabigat o malapad na katawan, ang lunas na pampabawas; at para sa may katamtamang pangangatawan, ang pagpapanatili at pag-iingat. Kaya kinikilala ang tatlong uri ng katawan.

Verse 20

स्नेहपाके च तद्गुणमिति ख तत्तुल्यताप्यस्य तथा यथा भवति सुश्रुत इति ख उपक्रमद्वयं प्रोक्तं तर्पणं वाप्यतर्पणं हिताशी च मिताशी च जीर्णाशी च तथा भवेत्

Sa wastong pagluluto at pagproseso ng mga taba (snehapāka), dapat kilalanin ang mga katangiang palatandaan ng tamang pagkakahanda. Gayundin, ang antas ng init ay dapat tumutugma rito—gaya ng itinuro ni Suśruta. Dalawang paraan ng lunas ang itinakda: pampalusog (tarpaṇa) at pampabawas/pagpapagaan (atarpaṇa). Dapat kumain ng kapaki-pakinabang (hitāśī), kumain nang may sukat (mitāśī), at kumain lamang kapag natunaw na ang naunang pagkain (jīrṇāśī).

Verse 21

ओषधीनां पञ्चविधा तथा भवति कल्पना रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्डश् च मनुजोत्तम

Kaya, O pinakamainam sa mga tao, ang paghahanda (kalpanā) ng mga halamang-gamot ay limang uri: katas na piniga (rasa), paste o dinikdik (kalka), pinakuluang sabaw/dekoksyon (śṛta/kvātha), malamig na pagbabad (śīta/hima), at phāṇḍa (matamis na inuming panggamot).

Verse 22

रसश् च पीडको ज्ञेयः कल्क आलोडिताद् भवेत् क्वथितश् च शृतो ज्ञेयः शीतः पर्युषितो निशां

Ang ‘rasa’ ay dapat maunawaan bilang katas na piniga. Ang ‘kalka’ ay nagmumula sa paste na hinalo o kinayod hanggang maging pantay. Ang pinakuluan ay dapat kilalaning ‘śṛta’ (pinakuluang paghahanda). Ang ‘śīta’ ay yaong lumamig na; at ang ‘paryuṣita’ ay yaong itinabi nang magdamag.

Verse 23

सद्योभिशृतपूतं यत् तत् फाण्टमभिधीयते करणानां शतञ्चैव षष्टिश् चैवाधिका स्मृता

Ang yaong dinadalisay sa pamamagitan ng mabilis na pagpapakulo at saka pagsasala ay tinatawag na ‘phāṇṭa’ (mainit na pagbabad). Ang mga karaṇa ay inaalala na may bilang na isang daan at animnapu.

Verse 24

यो वेत्ति स ह्य् अजेयः स्थात्सम्बन्धे वाहुशौण्डिकः आहारशुद्धिरग्न्यर्थमग्निमूलं बलं नृणां

Ang sinumang nakauunawa nito ay tunay na nagiging di-matatalo; sa pakikitungo at ugnayan, siya’y nagiging kampeong malakas ang bisig. Ang kadalisayan ng pagkain ay para sa pagpapanatili ng Agni (apoy ng pagtunaw), sapagkat ang lakas ng tao ay may Agni bilang ugat.

Verse 25

ससिन्धुत्रिफलाञ्चाद्यात्सुराज्ञि अभिवर्णदां जाङ्गलञ्च रसं सिन्धुयुक्तं दधि पयः कणां

O marangal na ginang, dapat ibigay ang paghahandang may asin-bato at Triphalā na nagbibigay ng mainam na kutis; at gayundin ang katas/ekstrak ng payat na karne ng hayop-gubat (jāṅgala-rasa) na hinaluan ng asin-bato, kasama ang yogurt (dahi), gatas, at mga butil ng butil-butil na pagkain.

Verse 26

रसाधिकं समं कुर्यान्नरो वाताधिको ऽपि वा निदाघे मर्दनं प्रोक्तं शिशिरे च समं बहु

Dapat sundin ng tao ang pamumuhay na mas nangingibabaw ang rasa (pagpapalusog/pagpapadulas) o yaong balanse—kahit siya’y Vāta-predominant. Sa mainit na panahon (tag-init), iniuutos ang pagmamasahe ng katawan (mardana/abhyanga); at sa malamig na panahon (taglamig), gawin ito nang balanse at sa mas malaking sukat.

Verse 27

वसन्ते मध्यमं ज्ञेयन्निदाघे मर्दनोल्वणं त्वचन्तु प्रथमं मर्द्यमङ्गञ्च तदनन्तरं

Sa tagsibol, ang masahe ay dapat ituring na katamtaman; sa mainit na panahon (tag-init), dapat itong masigla at malakas. Unahin ang pagmamasahe sa balat, at saka ang mga bahagi ng katawan at mga biyas.

Verse 28

स्नायुरुधिरदेहेषु अस्थि भातीव मांसलं स्कन्धौ बाहू तथैवेह तथा जङ्घे सजानुनी

Sa mga katawang nangingibabaw ang litid (snāyu) at dugo (rudhira), ang buto ay waring natatakpan ng laman; gayundin dito ang mga balikat at bisig, at gayundin ang mga binti (shanks) kasama ang mga tuhod, ay mistulang malaman.

Verse 29

अरिवन्मर्दयेत् प्रज्ञो जत्रु वक्षश् च पूर्ववत् अङ्गसन्धिषु सर्वेषु निष्पीड्य बहुलं तथा

Ang bihasang nagsasagawa ay dapat magmasahe nang masigla, na wari’y pinapailalim ang kaaway; at gaya ng naunang itinuro, gayon din ang pagtrato sa bahaging kuwelyo/leeg (jatru) at sa dibdib. Sa lahat ng kasukasuan ng mga biyas, maglagay rin ng matibay at paulit-ulit na pagdiin sa kaparehong paraan.

Verse 30

प्रसारयेदङ्गसन्धीन्न च क्षेपेण चाक्रमात् नीजीर्णे तु श्रमं कुर्यान्न भुक्त्वा पीतवान्नरः

Dapat dahan-dahang iunat at igalaw ang mga kasukasuan ng mga biyas, hindi sa biglang hatak o sa pagmamadali. Ang tao ay dapat magpursigi lamang kapag natunaw na ang naunang kinain—hindi kaagad matapos kumain o uminom.

Verse 31

दिनस्य तु चतुर्भाग ऊर्ध्वन्तु प्रहरार्धके व्यायामं नैव कर्तव्यं स्नायाच्छीताम्बुना सकृत्

Sa huling bahagi ng araw—kapag lumampas na ang araw sa ikaapat na bahagi nito (patungo sa hapon, sa huling kalahati ng isang pagbabantay)—hindi dapat magsagawa ng ehersisyong pisikal. Dapat maligo nang minsan gamit ang malamig na tubig.

Verse 32

वार्युष्णञ्च श्रमं जह्याद्धृदा श्वासन्न धारयेत् व्यायामश् च कफं हन्याद्वातं हन्याच्च मर्दनं

Ang maligamgam na tubig ay nag-aalis ng pagkapagod. Huwag piliting pigilin ang hininga sa may dibdib at puso. Ang ehersisyo ay pumupuksa sa kapha, at ang pagmamasahe ay pumupuksa sa vāta.

Verse 33

स्नानं पित्ताधिकं हन्यात्तस्यान्ते चातपाः प्रियाः आतपक्लेशकर्मादौ क्षेमव्यायामिनो नराः

Ang pagligo ay nagpapababa ng labis na pitta; at pagkatapos nito, kapaki-pakinabang ang pagpapaaraw. Sa simula ng pagpapaaraw, ng mabigat na pagpupunyagi, o ng gawaing nakapapagod, dapat magsagawa ang tao ng ligtas at katamtamang ehersisyo.