Adhyaya 287

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गजचिकित्सा नाम षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, nagtatapos ang ika-286 na kabanata na tinatawag na “Paggamot sa mga Elepante.” Ngayon ay nagsisimula ang ika-287 na kabanata, “Ang Diwa ng Kabayo bilang Sasakyan.” Sinabi ni Dhanvantari: “Ipapaliwanag ko ang diwa ng kabayo bilang daluyan, at ang paggagamot sa kabayo. Ang pagkuha at pag-aalaga ng mga kabayo ay dapat gawin upang matamo ang dharma, kāma, at artha.”

Verse 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

Ang Aśvinī, Śravaṇa, Hasta, at gayundin ang tatlong Uttarā (Uttaraphalgunī, Uttarāṣāḍhā, Uttarabhādrapadā)—ang mga nakshatra na ito ay mapalad para sa unang pagpapasimula ng paggamit ng kabayo at iba pang sasakyan.

Verse 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

Para sa pagsakay o paggamit ng kabayo, ang mga panahon na Hemanta, Śiśira, at Vasanta ay angkop; ngunit sa Grīṣma (tag-init), Śarad (taglagas), at Varṣā (panahon ng ulan), ipinagbabawal ang paggamit ng kabayo.

Verse 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

Huwag manakit gamit ang labis na mabagsik o sukdulang parusa; at huwag ding manakit sa di-wastong lugar—gaya ng lupang may nagkalat na pako at buto, sa baku-bakong daan, o sa lugar na may mga tinik.

Verse 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

Kapag ang lupa ay natatakpan ng buhangin at putik at nagiging mapanlinlang dahil sa mga hukay at lubak, ang taong mapurol ang isip—na hindi gumagamit ng wastong paraan—ay pilit pa ring nagmamaneho ng sasakyan doon.

Verse 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विनाअप्_२८७००६अब्छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

Siya’y dinadala lamang ng isang kabayo, nakaupo sa likod nito nang walang siyahan; gayundin, ang isang taong may kakayahan—pinakamainam sa mga marurunong—ay maaaring agad na magpabatid at magpaliwanag ng sukat ng taludtod (chandas).

Verse 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

Sa pamamagitan ng paulit-ulit na pagsasanay at masidhing paglalapat, ang nagdadala ng sariling sasakyan/paraan (ang nagsasanay na nakapaghari sa kanyang pamamaraan) ay dapat, matapos maligo at nakaharap sa silangan, ilagak ang mga diyos sa kanyang katawan para sa paggamit ng mapanirang sandata-mantra (vināśāstra).

Verse 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

Magsimula sa Pranava (Oṁ) at magwakas sa pormulang pagpupugay (namaḥ), at gamitin ang sariling pantig-binhi (bīja) ayon sa itinakdang ayos: ilagak si Brahmā sa isip; si Viṣṇu sa lakas; at si Vainateya (Garuḍa) sa kagitingan.

Verse 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

Sa magkabilang tagiliran nananahan ang mga Rudra; sa talino nananahan ang Guru (Bṛhaspati). Sa mga mahalagang dugtungan ng buhay (marmas) naroon ang mga Viśvedevas. Sa mga sulok na likuan ng mga mata naroon sina Dṛśī at Indra; at sa dalawang tainga, gayundin, naroon ang kambal na Aśvin.

Verse 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

Si Agni ay dapat pagnilayan na nasa tiyan; si Svadhā ay nasa pawis; si Vāk (pananalita) ay nasa dila; at si Anila (hangin) ay nasa kabilisang pagkilos. Sa likuran ay ang “nāka-pṛṣṭha,” ang likod ng langit; at sa dulo ng mga kuko ng paa ay naroon ang lahat ng kabundukan.

Verse 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

Ang mga bituin ay pagnilayan na nasa mga butas ng balahibo ng katawan; ang bahagi ng buwan ay nasa puso; si Agnīrati (kapangyarihan/ligayang maalab) ay nasa tejas, ang siglang liwanag; at si Jagatpati, Panginoon ng sansinukob, ay nasa balakang at gayundin sa noo.

Verse 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

Kapag may (di kanais-nais) na paghihiyaw o pagngangawa ng kabayo (hēṣita), ipinahihiwatig nito ang impluwensiya ng mga Graha. Gayundin, ang kirot o pagdurusa sa dibdib ay kaugnay ni Vāsuki. Pagkatapos mag-ayuno, dapat sambahin ang kaukulang diyos; at para sa kalagayang tinatawag na sādī, bigkasin ang mantra ni Hayagrīva sa kanang tainga.

Verse 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

O Haya, hari ng mga Gandharva—pakinggan mo ang aking mga salita at lumisan ka. Ikaw ay isinilang sa angkan ng Gandharva; huwag kang maging tagapagdungis ng iyong sariling lahi.

Verse 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

Sa kapangyarihan ng katotohanang pananalita ng mga dvija (mga “dalawang ulit na isinilang”), at sa lakas ni Soma, ni Garuḍa, ni Rudra, ni Varuṇa, at gayundin sa bisa ni Pavana (Vāyu).

Verse 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

Sa liwanag ng Hutāśana (Agni), alalahanin mo ang iyong tunay na pinagmulan, O kabayo. Alalahanin—ikaw ay anak ng hari ng mga hari; balik-tanawin ang mga salitang tapat na minsang binigkas at itanim sa isip.

Verse 16

कणिकां विनेति क , ञ च स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

Alalahanin ang mga pantig na ‘ka’ at ‘ña’ bilang tagapag-alis ng karumihan; alalahanin ang dalagang Vāruṇī; alalahanin ang hiyas na Kaustubha—na pawang lumitaw nang kinalog ang Karagatang Gatas ng mga deva at asura.

Verse 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

Yamang ikaw ay isinilang doon sa marangal na angkan (angkan ng mga deva), tuparin mo ang sarili mong panata. Ipinanganak sa angkan ng mga kabayo, maging aking kaibigang walang hanggan.

Verse 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

Makinig ka, kaibigan, sa bagay na ito: maging ganap para sa akin, O aking sasakyan/tunggangan (vāhana). Ingatan mo ang aking tagumpay at ingatan mo rin ako sa labanan; dalhin mo sa akin ang siddhi, ang ganap na pagtatagumpay.

Verse 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

Noong unang panahon, ang mga deva ay sumakay sa iyong likod at pinuksa ang mga Daitya; ngayon, sasakay ako sa iyo at aking tatalunin ang hukbo ng kaaway.

Verse 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन् पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

Pagkaraan, matapos isagawa ang panlilinlang na malapitan sa tainga ng kaaway—na wari’y pabulong na panggulo—at sa gayon ay malito ang mga kalaban, dapat paikutin ng nakasakay ang kabayo at ipagpatuloy ang labanan; mula sa digmaan sumisibol ang tagumpay.

Verse 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

Ang mga kapintasan na nagmumula sa sariling katawan ng kabayo ay kadalasang naaalis sa pamamagitan ng masidhing (wastong) pagsisikap; at ang mabubuting katangian nito ay muling naibabalik sa tulong ng mahuhusay na tagapagsanay (tagapag-alaga/mangangabayo).

Verse 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

Ang mga katangiang nagmumula sa mga sanhi na may pasimula (nakuha o nahubog ng kalagayan) ay lumilitaw na parang likas. Ngunit ang mga katangiang natamo, kapag sinalungat, ay maaaring sumira sa iba pang katangian, maging sa tunay na likas na taglay.

Verse 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

May isang nakauunawa sa mga kabutihan; may isa rin na nakakikilala sa mga kapintasan. Mapalad ang matalino na batid ang kapwa; ang mapurol ang isip ay walang nalalaman.

Verse 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

Ang hindi marunong sa wastong gawain, hindi marunong sa angkop na paraan, alipin ng padalus-dalos na bugso, labis magalit, mahilig sa mabigat na parusa, at nagsasamantala sa kahinaan—ang gayong tao ay hindi dapat irekomenda, kahit ako pa man.

Verse 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

Siya ay bihasa sa mga paraan at pamamaraan ng paghahandog; nauunawaan ang isip at layon; dalisay at tagapag-alis ng kapintasan; laging nakatuon sa pagtipon ng mga kabutihan, at sanay sa bawat gawaing ritwal.

Verse 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

Pagkatapos, hawakan nang matatag ang renda at sumakay sa likod ng sinasakyan; dapat kontrolin at gabayan ng mangangabayo ang hayop sa pamamagitan ng pagkilala sa galaw na pakaliwa at pakanan, ayon sa sariling upo at paghawak.

Verse 27

तथासुरनिति ज , ञ , ट च सह जाताः शरीरेणेति ञ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

Kaya nito, dapat tandaan ng mangangabayo ang mga palatandaang ito: kapag ang kalagayang pangkatawan ng kabayo ay nagpapakita ng mga nabanggit na senyales, matapos makasakay ay huwag biglang hampasin ang mahusay na kabayo. Sa paghampas ay may dalawang uri ng pinsala; dahil sa takot, lumilitaw din ang pagkalito (pagkawala ng kontrol).

Verse 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

Sa umaga, ang mangangabayo ay dapat, sa magaan na pag-uga o pagtalbog, iangat ang renda at pasimulan ang kabayo. Dahan-dahan, dahan-dahan—nang hindi tinutulak o tinatamaan ng bakal sa paa—hawak ang renda, at sa pagtatapos ng araw ay sanayin itong muli.

Verse 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

Ang pakikipagkasundo (sāma) ang ipinahayag na unang hakbang. Ang panghihikayat at paghahati (sāma at bheda) ay dapat gamitin sa pamamagitan ng sugo. Ang paghagupit ng latigo at pagpapataw ng parusa ay daṇḍa; ang pagbibigay ng kaloob ay dāna; at ang matiising paghihintay sa tamang panahon ay pagtitiis ayon sa panahon.

Verse 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

Ngunit kapag nililinis (ang pasyente) nang paunti-unti ayon sa mga yugto, dapat isagawa ang mga pamamaraan nang sunod-sunod, bawat hakbang ay kasunod ng nauna. Ilapat ang itinakdang paghahanda sa ilalim ng dila, at gayundin ay ipagkaloob sa pamamagitan ng isang sasakyang-dala—samakatwid, gamitin ang kabayo bilang daluyan ng paghatid.

Verse 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

Dapat ipasok ang kabayo sa pagsasanay na may renda na maraming tali at may tali sa pisngi; saka, habang unti-unti nitong ‘nalilimutan’ ang pagtutol o takot, sanayin ito para sa pagsakay sa pamamagitan ng dahan-dahang pagluluwag ng mga pagpigil.

Verse 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

Para sa kabayong may kapinsalaan sa sangkap ng dila, dapat paluwagin o putulin ang buhol ng dila (frenulum). Patuloy na alisin ang paninigas at paninikip ng dila hanggang sa hindi na ito maglabas ng pag-utal o pagkabaradong tinig (stobha).

Verse 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

Dapat siyang gumawa ng panangga sa dibdib na may sandaang patong, at alisin ito nang walang kaluwagan. Nakataas ang mukha, habang pinatutunog ang sariling kasangkapang pandigma, nananatiling matatag at hindi lumuluwag ang panangga sa kanyang dibdib.

Verse 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

Kapag naisaayos na nang ganito, ang pinakamahusay na mangangabayo ay dapat magpagalaw sa kabayo sa pamamagitan lamang ng tingin, nang magaan at walang hirap; at panatilihing ang kaliwang unahang bahagi nito ay nakaayon sa kaliwang renda.

Verse 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

Ang sinumang maglalagay (o hihila paurong) ng paang nasa kanluran—na nahahawakan dahil doon—ay saka lilipat sa kanan ayon sa ganitong pagkakasunod; at ang sinumang maglilingkod sa ganitong ayos ay umiikot pakaliwa, salungat sa mapalad na pag-ikot pakanan.

Verse 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

Sa gayong pagkakaayos, ang isa pang paa ay dapat ding hawakan—tunay na ang kaliwang paa muna. Kapag ang paa ay pinakawalan pasulong at naitindig nang maigi, lilitaw ang isang napakatatag na āsana (tindig/pustura).

Verse 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

Ang ‘yau’ at ‘hṛtau’ ay mga katawagang ginagamit sa kahulugang “mahirap na gawain.” Ang ‘moṭaka’ ay tumutukoy sa bahaging-daan ng pagtatanghal sa dula (nāṭakāyana). Ang taong “walang kaliwa (kamay/panig)” ay tinatawag na ‘khalīkāra.’ Gayundin, ang ‘hanena’ ay ginagamit sa diwang pagbilang o pag-isa-isa (guṇana).

Verse 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

Ang pagharap ng ulo ng kabayo pasulong ay likas na ugali nito; at sa gayong kalagayan, hindi ito wastong dahilan upang dakpin o pigilan ang kabayo sa pamamagitan ng paghawak sa mga paa.

Verse 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

Pagkatapos makita na ang kabayo ay naging mapagtiwala, dapat idiin nang matatag ang upuang-silya ng siyahan; at matapos itong pigilan, hawakan ang paang unahan malapit sa bibig (ibig sabihin, itaas ang unahang paa pasulong malapit sa ulo) upang siyasatin—ang pagsusuring ito ay kapaki-pakinabang para sa kaligtasan at wastong paghawak.

Verse 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते तद्वन्धनाद् युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते

Sa mahigpit na pagdiin sa dalawang renda at paghila pabalik sa pisi ng bridle, ang kabayo ay napipigil at napapasailalim sa pagpipigil. Sa ganitong pagkatali, ang pares ng unahang paa ay napipigilan; gayon din, ang kaukulang utos o tawag na pampigil ay tinatawag na “vakvana”.

Verse 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम्

Matapos pag-ugnayin nang wasto ang mga paa ng kabayo sa pamamagitan ng mga renda, at saka pakawalan ang renda ayon sa nais, ang kilos na kung saan ang pagpipigil ay nagagawa sa paglalapat ng panlabas na sakong ay itinuturing na “tāḍana” (pagpalo/pagpukaw), isang pantuwid na tulong sa pagmamaniobra.

Verse 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

Yamang nalalaman na sa panahon ng pralaya (pagkalusaw) ay may viplava, isang kapahamakan, ang marunong ay dapat sumunod sa ganitong pagkakasunod-sunod. Sa ikaapat na paraan na tinatawag na “moṭana,” isinasagawa ang itinakdang ritwal na ito.

Verse 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

Kung ang kabayo ay hindi maibaba nang wasto ang kuko ng paa sa maliit na bilog (pook-ehersisyo), dapat itong papagawin na maibaba ang kontroladong paa sa pamamagitan ng paghawak at paggabay sa mga puntong moṭana at udvakka na malapit sa bahagi ng pusod.

Verse 44

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

Kapag ang bendahe/pisi ay iginulong upang maging pad at inilagay sa upuan/batayan, at saka hinawakan nang matatag ngunit banayad—kung saan ang bahagi ay napapirmi sa gayong pagtipon at paghawak—ang paraang iyon ay tinatawag na “saṃgrahaṇa,” ang terapeutikong pagpirmi o pagbibigkis.

Verse 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्

Nakatayo nang matatag sa lugar, hampasin ang tagiliran upang guluhin ang isip (ng kabayo/kalaban); saka, hilahin ng paa ang renda at dakpin at pigilan ang tumatakbong palayo sa takbong may tinik o sagabal.

Verse 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

Ang kabayong kapag tumindig (rearing) ay napapasunod sa pagdiin ng sakong at paa, at nadadakip matapos pasukuin (na parang pinatanggap ang bit/kurbada), ay tinatawag na “khalīkāra”; ito’y kabayong madaling pamahalaan at mapaglingkuran.

Verse 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

Sa tatlong paraan ng paghatol ayon sa batas, ang nagkasala ay nakakamit lamang ang isang-kapat na bahagi ng bunga, hindi ang ninanais niya. Ngunit kung saan, matapos pumatay, ay kailangan pa ring harapin sa pamamagitan ng parusa, ang kasong iyon ay tunay na malalim at mahirap hatulan.

Verse 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

Matapos isuot sa kabayo ang khalī (halter) sa pamamagitan ng apat-na-bahaging kagamitan, dapat itong pigilan sa ibang renda o tali-pangakay. Kapag pinasinghap o pinasinghot ito at dinakip sa ibang hawak (kapalit na kapit), ang paraang iyon ay muling tinatawag na “ucchāsana”.

Verse 49

भठकालाद्यनुत्पादमिति ज बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख वण्टयित्वासने इति ख ग्राहकण्टकपायनमिति ख स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

Kapag ang kabayo/kalaban, ayon sa likas na galaw, ay bumabaling palabas mula sa linya, ituro ang hakbang-pasulong (pādāyana) sa mismong panig na iyon at dakpin siya; ito ang itinuturing na paraang “pagpapaling ng mukha” (mukha-vyāpartana), ang sapilitang pagpihit at pagkontrol sa ulo/mukha.

Verse 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

Pagkaraan nito, kapag naipapirmi ang “pāda” (kapat/segmento) sa tatlong uri ng ayos ayon sa wastong pagkakasunod, isagawa ang sādhana nang sunud-sunod sa limang dhārā, simula sa maṇḍala at iba pang kasunod.

Verse 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

Ang marunong ay dapat sumakay nang banayad at nakaluwag, mula sa tuhod paitaas (pinananatiling magaan ang upo at tindig). Ipagpatuloy lamang ang pagsakay hangga’t may paggaan sa mga sangkap ng katawan—hanggang doon lamang pasulungin ang kabayo (at ang pagsakay).

Verse 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

Kapag ang kabayo ay malambot sa balikat, magaan sa bibig, at maluwag sa lahat ng kasukasuan—kung gayon, kapag ito’y masunurin at tumutugon sa mga tulong ng sakay, dapat nang tipunin at pigilin (kolektahin) ang kabayo.

Verse 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

Kapag ang hulihang paa ay maayos na nakatanim at matatag, huwag itong iangat; sa sandaling iyon, sa pamamaraang tinatawag na balgayā, isagawa ang paghila papaloob gamit ang dalawang kamay.

Verse 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

Doon, ang kabayo ay dapat tumindig sa tindig na “trika” (tatlong-punto), nakataas ang leeg at pantay ang ulo. Ang dalawang hulihang paa ay nakalapat sa lupa, samantalang ang mga unahang paa ay tila may sandig sa himpapawid (magaan/nakaangat para sa kahandaan).

Verse 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

Pagkatapos, dapat ilapat ang matatag na pagpigil (saṃdharaṇa); at sa pamamagitan ng kamao ay pigilan din ang tali/abahan ng kabayo, upang ang kabayo, kahit biglang hatakin pabalik, ay hindi huminto nang biglaan.

Verse 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

Dapat supilin ang kalabang nagwawala at inihahagis-hagis ang katawan sa pamamagitan ng mga paikot na pagliko (maṇḍala-bhrama). At ang naghahagis (ng kalaban) sa balikat ay dapat ding salagin at mapasailalim sa biglaang pagtalon o pagsikad (valgayā).

Verse 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

Ang pahid sa katawan na inihanda mula sa dumi ng baka, asin, at ihi—pinakuluan at hinaluan ng luwad—ay nag-aalis ng pagod at nagpapagaan ng epekto ng kagat/tusok ng langaw at katulad na insekto.

Verse 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

Para sa mga kabayong lahing Bhadrā at kaugnay na lahi, dapat magbigay ang mangangabayo ng malabnaw na lugaw (maṇḍa) sa tanghali. Ang mapurol o nanghihinang anyo, kawalan ng sigla, at gutom ay mga palatandaan ng (panghihinang) kalagayan ng kabayo.

Verse 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

Ang pagsasanay ay dapat ibigay ayon sa antas ng pagkamadaling mapasunod ng kabayo; kapag nasobrahan, nasisira ang disiplina. Kapag hindi labis na pinapahirapan, hindi sila nalilihis; kaya dapat ding sanayin at pagawain nang wasto ang mga kabayong matigas ang bibig at mataas ang sigla.

Verse 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

Idiiniin nang mariin ang magkabilang tuhod at panatilihing matatag ang kapit-kamao sa kabayo—ito ang itinakda. Ang mga paraan ng pagtitirintas ng kiling ay: ang “kurba ng ihi ng baka” (liko-likong parang ahas), ang tirintas na paikot/spiral, ang “bilog ng lotus,” at ang ayos na “garlandang kuwintas.”

Verse 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्

Limang uri na tinatawag na olūkhalikā ang dapat gamitin; sa mga ito, ang “garvitā” ang ipinahayag na pinakatanyag. Ang mga galaw ay: “saṃkṣipta” (pinaiikli/kinukontra), “vikṣipta” (pinalalawak/ikinakalat), “kuñcita” (binabaluktot/iniikid), at “yathā-citam” (ayon sa nararapat).

Verse 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

Tinatawag din na “Valgita” at “Avalgita”; at ang “Ṣoṭā” ay ipinahayag sa ganitong paraan. Gayundin, ang sukat na “Vīthī” ay umaabot hanggang isang daang busog, at may iba pang sukat na umaabot din sa walumpu at siyamnapu.

Verse 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

Ang kabayong “Bhadra” ay madaling sanayin. Ang kabayong “Manda” ay may isip na nakatuon lamang sa latigo (ibig sabihin, tumutugon lamang sa parusa). Ang “Mṛgajaṅgha” (“binting gaya ng usa”) ay kabayong uri ng “Mṛga”; at ang “Saṅkīrṇa” (halo-halo) ay dapat unawain na taglay ang pinagsamang katangian ng mga iyon.

Verse 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

Yaong nalikha mula sa asukal, pulot, at inihaw na butil (isang matamis na paghahanda), na mabango; na isang kabayo; na dalisay; na “dalawang ulit na isinilang” (Brāhmaṇa); na maningning; at may katangiang Kṣatriya; na mahusay sanayin at matalino—ito ang mga mapalad na tawag/katangiang itinakda.

Verse 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

Ang isang Śūdra—kung marumi, pabagu-bago, mapurol, pangit ang anyo, baluktot ang paghatol, at mapanira—gayundin ang kabayong kailangang pigilan ng renda, at alinmang kabayong naglalaway sa bibig—ay dapat maunawaang mga di-mabuting palatandaan.

Verse 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

Dapat siyang gamitin nang wasto sa mga hanay ng pagsasanay/pagsakay, sa pamamagitan ng paghawak at pagpapakawala ng renda ayon sa tuntunin. Ngayon ay ipaliliwanag ko ang mga katangian ng mga kabayo at ng mga kahalintulad, gaya ng wastong itinuro ni Śālihotra.