Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
Itinuturo ni Panginoong Agni na ang “huling pagkalusaw” (ātyantika-laya) ay hindi lamang pangkosmikong pangyayari, kundi ang pagkapawi ng pagkaalipin sa pamamagitan ng kaalaman, na isinilang mula sa pagtanaw sa panloob na mga pagdurusa (klesa) at sa pag-usbong ng paglayo sa pagkapit (vairāgya). Pagkaraan, inilalarawan niya ang paglalakbay ng jīva matapos ang kamatayan: pag-alis sa magaspang na bhoga-deha, pag-angkin ng ātivāhika (katawang pantransit), at pagdaan sa landas ni Yama kung saan hinahatulan ang dharma at adharma ni Citragupta; at ang pag-asa sa mga handog na śrāddha/piṇḍa hanggang sa sapiṇḍīkaraṇa na mag-ugnay sa tao sa kaayusang ninuno. Ibinubukod ng teksto ang “mapalad” at “di-mapalad” na mga katawang-pagtamasa para sa bunga ng karma, inilalarawan ang pagbagsak mula sa langit at ang pagkalaya mula sa impiyerno tungo sa muling pagsilang sa mabababang sinapupunan. Tinalakay rin ang pag-unlad ng sanggol sa sinapupunan buwan-buwan, ang pagdurusa sa loob ng tiyan at ang pinsala ng pagsilang. Sa wakas, inihaharap ni Agni ang kosmolohiyang nakatawan: paanong ang ākāśa, agni, jala, pṛthvī ay lumilikha ng mga pandama at mga tisyu; paanong ang tatlong guṇa (tāmasa/rājasa/sāttvika) ay nagmamarka ng pag-iisip at asal; at paanong ang mga kategoryang Ayurvedic (doṣa, rasa, ojas, mga patong ng balat/kalā) ay nagpapaliwanag ng sigla—ginagawang kaalamang pantulong ang agham ng katawan para sa yoga at Brahma-vidyā.
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
Inilalarawan ni Panginoong Agni ang katawan ng tao bilang isang maayos na larangan para sa pag-unawa sa panggagamot at sa espirituwal na pagninilay. Inuuri niya ang limang pandamang pangkaalaman (tainga, balat, mata, dila, ilong) at ang mga bagay ng pandama (tunog, haplos, anyo, lasa, amoy), gayundin ang limang pandamang pangkilos (anus, ari, mga kamay, mga paa, pananalita) at kani-kanilang gawain. Itinatanghal ang isip bilang namumuno sa mga pandama, sa mga bagay, at sa limang mahābhūta; saka umaakyat ang talakayan sa mga kategoryang Sāṅkhya: ang Sarili (Ātman), ang Di-nahahayag (prakṛti), ang dalawampu’t apat na tattva, at ang Kataas-taasang Puruṣa—magkaugnay ngunit hiwalay gaya ng isda at tubig. Inilalarawan ang mga āśaya (sisidlan), mga daluyan (srotas/śirā), at pinagmulan ng mga organo na may ugnay sa doṣa/guṇa, kabilang ang mga kalagayang pangreproduksiyon na nakaaapekto sa paglilihi, ang pusong tulad-loto bilang luklukan ng jīva, at ang mga bilang ng buto, kasukasuan, litid, kalamnan, at mga lambat (jāla, kūrca). Ang mga sukat ng likido sa katawan sa añjali ay humahantong sa pagninilay: yamang ang katawan ay bunton ng mala at doṣa, dapat bitawan ang pagkakakilanlan dito at manahan sa Sarili.
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
Ipinagpapatuloy ni Agni ang masusing pagtuturo, mula sa mga landas ni Yama tungo sa tiyak na salaysay ng pagpanaw at paglalakbay matapos ang kamatayan. Nagsisimula ito sa halos pisyolohikal na paglalarawan: nagugulo ang init ng katawan at ang vāyu ay sumisikip, humahadlang sa doṣa at nagsasara sa mga prāṇa-sthāna at marma. Naghahanap ang vāyu ng labasan; inihihiwalay ang “pataas” na paglabas (mata, tainga, butas ng ilong, bibig) na kaugnay ng mabuting karma, at ang “pababa” (anus, ari) na kaugnay ng masamang karma, habang pinagtitibay na ang yogin ay makaaalis nang may ganap na kapangyarihan sa pamamagitan ng brahma-randhra sa tuktok ng ulo. Kapag nagsasanib ang prāṇa at apāna at natatakpan ang kamalayan, ang jīva—nakasentro sa bandang pusod—ay nagkakamit ng atīvāhika (panandaliang banayad na katawan); nakikita ito ng mga diyos at siddha sa banal na paningin. Pagkaraan, inaakay ng mga mensahero ni Yama ang banayad na tao sa nakapanghihilakbot na Yama-mārga; ang mga handog ng mga kamag-anak ang nagsusustento, hanggang sa paghatol nina Yama at Citragupta. Itinatala ng kabanata ang malalawak na daigdig-impiyerno at mga pinuno nito, inilalarawan ang mabibigat na parusa, at nagwawakas sa mga bunga ng muling pagsilang para sa mahāpātaka; sa huli, pinalalawak sa tatlong uri ng pagdurusa (ādhyātmika, ādhibhautika, ādhidaivika) at inirerekomenda ang jñāna-yoga, mga panata, pagkakaloob, at pagsamba kay Viṣṇu bilang lunas.
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
Ipinapaliwanag ni Agni ang yoga bilang ekacittatā (iisang-tutok ng isip) at itinatatag ang citta-vṛtti-nirodha bilang pinakamataas na paraan upang mapagtanto ang ugnayang jīva–Brahman. Una, itinatakda ng kabanata ang limang yama—ahiṃsā, satya, asteya, brahmacarya, aparigraha—at limang niyama—śauca, santoṣa, tapas, svādhyāya, īśvara-pūjana—na ginagawang di-maiiwasang saligan ng Brahma-vidyā ang etika. Itinataas ang ahiṃsā bilang pinakamataas na dharma; pinipino ang satya bilang pananalitang sa huli’y kapaki-pakinabang, ayon sa tuntuning “totoo at kaaya-aya.” Sinusuri ang brahmacarya bilang walong-antas na pagpipigil mula isip hanggang gawa, at nililimitahan ang aparigraha sa pinakamaliit na kailangan para sa pag-alaga ng katawan. Mula sa paglilinis at tapas, lumilipat ang talakayan sa svādhyāya na nakasentro sa Praṇava: ang Om ay hinahati sa A-U-M kasama ang maselang “half-mātrā,” at iniuugnay sa mga Veda, mga daigdig, mga guṇa, mga kalagayan ng kamalayan, at mga banal na triad. Itinatagubilin ang pagninilay sa “Ikaapat” (turīya) sa lotus ng puso, gamit ang talinghagang busog-palaso-target: Praṇava ang busog, ang sarili ang palaso, Brahman ang target. Sa huli, isinasagawa ang mantra sa ritwal: pag-uugnay sa sukat na Gāyatrī, viniyoga para sa bhukti-mukti, kavaca/nyāsa, pagsamba kay Viṣṇu, homa, at disiplinadong japa hanggang mahayag ang Brahman; nagtatapos sa pahayag na ganap na sumisikat ang kahulugan sa may para-bhakti sa Diyos at pantay na paggalang sa Guru.
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
Sinimulan ni Panginoong Agni ang isang pagtuturo ng yoga na teknikal ngunit nakatuon sa kaligtasan. Dapat magtatag ang nagsasanay ng malinis na lugar at matatag na upuan (hindi masyadong mataas o mababa), na may patong na tela, balat ng usa, at damong kuśa. Itinutuwid ang katawan (dibdib/torso, ulo, leeg) at pinatatatag ang tingin sa dulo ng ilong (nasāgra-dṛṣṭi); itinatakda ang posisyon ng sakong at mga kamay para sa proteksiyon at katatagan, at binibigyang-diin ang kawalang-kilos at isang-tuldok na pagtuon bilang paghahanda sa pagninilay sa Kataas-taasan. Ipinapaliwanag ang prāṇāyāma bilang maayos na pagpapahaba at pagpipigil sa prāṇa, kasama ang klasikong tatlo—recaka (paghinga palabas), pūraka (paghinga papasok), kumbhaka (pagpigil/retensiyon)—at mga sukat/uri ng oras: kanyaka, madhyama, uttama. Inilalarawan ang mga bunga sa aspektong pangkalusugan at espirituwal: kalusugan, sigla, tinig, kutis, at pagbawas ng doṣa; ngunit nagbababala na ang di pa bihasang disiplina sa paghinga ay maaaring magpalala ng karamdaman. Itinatampok ang japa at dhyāna bilang mahalaga sa “garbha” (panloob na binhi/kalagayang konsentrado), at humahantong sa aral ng pagsupil sa pandama: ang mga pandama ang lumilikha ng langit/impiyerno; ang katawan ay karwahe, ang pandama ay mga kabayo, ang isip ang kutsero, at ang prāṇāyāma ang latigo. Sa huli, ang pratyāhāra ay ang pag-urong ng pandama mula sa dagat ng mga bagay, at panawagang iligtas ang sarili sa pagkanlong sa “punong-kahoy ng kaalaman.”
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
Ipinapaliwanag ni Panginoong Agni na ang dhyāna ay tuluy-tuloy at hindi naliligaw na pagninilay—paulit-ulit na pagtitimo ng isip kay Viṣṇu/Hari at sa rurok nito ay sa mismong Brahman. Inilalarawan ang meditasyon bilang matatag na iisang-agos na kamalayan (pratyaya) na walang sumisingit na ibang pag-iisip, na maaaring isagawa saanman at kailanman (naglalakad, nakatayo, natutulog, gising). Itinatakda ni Agni ang apat na sangkap ng pagsasanay—ang nagmumuni, ang pagninilay, ang bagay na pinagninilayan, at ang layunin—at iniuugnay ang yoga-abhyāsa sa kapwa mukti at sa aṣṭa-aiśvarya (aṇimā at iba pang kapangyarihan). Itinatampok ang “dhyāna-yajña” bilang nakahihigit na panloob na handog, dalisay at di-marahas, na lumalampas sa panlabas na ritwal; nililinis nito ang isip at nagdudulot ng apavarga. Itinuturo ang antas-antás na paggunita: pagkakasunod ng tatlong guṇa, tatlong makukulay na maṇḍala, ang lotus sa puso na may mga sagisag (mga talulot bilang siddhi; tangkay/gitna bilang jñāna–vairāgya), at ang Oṅkāra na kasinlaki ng hinlalaki o ang maningning na Panginoon na nakaluklok sa lotus, lampas sa Pradhāna at Puruṣa. Sa wakas, umaabot ito sa Vaiṣṇava na pagninilay sa anyo at sa pasyang tulad ng mahāvākya: “Ako ay Brahman… Ako ay Vāsudeva,” na binabalanse ng japa; ang japa-yajña ay pinupuri bilang walang kapantay para sa pag-iingat, kasaganaan, paglaya, at pagdaig sa kamatayan.
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
Ang yunit na ito ay nagsisilbing bisagra ng teksto: isinasara nito ang naunang turo tungkol sa dhyāna (pagmumuni-muni) at hayagang lumilipat sa susunod na mas teknikal na sangay ng yoga—dhāraṇā (matatag na pagtutuon). Binibigyang-diin ng kolofon sa dulo ng kabanata ang layuning mapagpalaya: ang pag-abot kay Hari (Viṣṇu) at ang “bunga” ng disiplinadong pagninilay, habang pinananatili ang iba’t ibang pagbasa sa mga manuskrito na sumasalamin sa buhay na pagmamana ng tradisyon. Sa paglalagay ng dhyāna bago ang dhāraṇā, ipinahihiwatig ng Agni Purāṇa ang isang nakaayos na pedagohiya ng yoga: unang sinasanay ang isip sa tuluy-tuloy na oryentasyong mapagnilay, saka pinipino tungo sa tiyak na pagkapirmi sa mga napiling pook at prinsipyo. Sa mas malawak na proyektong ensiklopediko, ipinakikita ng kabanatang ito kung paanong itinuturing ng Purāṇa ang panloob na pamamaraan ng yoga bilang isang agham na śāstriko—may hangganang depinisyon at pag-usad—na nakapaloob sa banal na pagtuturo ni Agni para kay Vasiṣṭha at sa mga nagsasanay na naghahangad ng linaw ng isip at kalayaan.
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
Ipinapaliwanag ni Panginoong Agni ang samādhi bilang pagninilay kung saan ang Sarili (Ātman) lamang ang nagniningning—matatag na gaya ng dagat na walang alon at ng lampara sa lugar na walang hangin—kapag humihinto ang galaw ng mga pandama at ang mga likha ng isip. Inilalarawan ng kabanata ang karanasan ng yogin: wari’y manhid sa panlabas, lubos na pagkalubog kay Īśvara, at paglitaw ng mga palatandaan at tukso—makalangit na aliw, kaloob ng hari, kusang pagkatuto, henyo sa tula, mga gamot, rasāyana, at mga sining—na tahasang itinuturing na sagabal na dapat itapon na parang dayami upang makamtan ang biyaya ni Viṣṇu. Pagkaraan, lumalawak ito sa Brahma-vidyā: ang kadalisayan bilang paunang kailangan sa pagkakilala sa Sarili; ang iisang Sarili na lumilitaw na marami gaya ng espasyo sa mga banga o ng araw na nasasalamin sa tubig; paglikha ng daigdig sa pamamagitan ng buddhi, ahaṅkāra, mga elemento, tanmātra at guṇa; pagkaalipin dahil sa karma at pagnanasa at paglaya sa pamamagitan ng kaalaman. Isinasama rin ang aral sa kabilang-buhay: ang “maliwanag na landas” (archirādi) tungo sa transendenteng pag-abot laban sa “landas ng usok” (dhūmādi) na nagbabalik. Sa wakas, pinagtitibay na kahit ang matuwid na maybahay ay maaaring lumaya sa pamamagitan ng katotohanan, makatarungang yaman, pag-aanyaya sa panauhin, śrāddha, at tattva-jñāna.
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
Sinimulan ni Panginoong Agni ang pagtuturo ng Brahma-jñāna bilang tuwirang lunas sa kamangmangang isinilang sa saṃsāra, na nakasentro sa mapagpalayang pagkilala: “ayam ātmā paraṃ brahma—aham asmi.” Sa pamamagitan ng viveka (pagkilatis), itinatakwil ang katawan bilang hindi-Sarili sapagkat nakikita ito na parang bagay; ang mga pandama, isip, at prāṇa ay itinuturing ding mga kasangkapan at hindi ang saksi. Pinagtitibay ang Ātman bilang panloob na liwanag sa lahat ng puso—ang nakakakita at nakararanas—na nagniningning na parang lampara sa dilim. Pagkaraan, inilalarawan ni Agni ang pagninilay sa pagpasok sa samādhi: sinusundan ang paglalang ng kosmos mula sa Brahman sa pamamagitan ng mga elemento, at saka binabaligtad sa laya (paglusaw) upang matunaw ang magaspang pabalik sa Brahman; ipinakikilala ang Virāṭ (kosmikong magaspang), liṅga/Hiraṇyagarbha (banayad na katawan na may 17 sangkap), at ang tatlong kalagayan—gising, panaginip, mahimbing na tulog—kasama ang viśva, taijasa, prājña. Inilalarawan ang Katotohanan bilang di-masambit (anirvacanīya), nilalapitan sa “neti,” at nakakamtan sa ganap na kaalaman, hindi sa karma. Nagtatapos ang aral sa mga pagpapatibay na parang mahāvākya tungkol sa saksi-kamalayan na lampas sa avidyā; bunga nito, ang brahma-jñānī ay napapalaya at “nagiging Brahman.”
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
Sa yunit na Yoga–Brahma-vidyā na ito, naghahatid si Panginoong Agni ng siksik na pahayag ng di-dalawahan sa pamamagitan ng paulit-ulit na pagkakakilanlan sa Sarili: “Ako ang Brahman, ang Kataas-taasang Liwanag.” Umuusad ang aral sa sistematikong pagwawaksi (apavāda) ng lahat ng naglilimita: mula sa magagaspang na elemento (lupa, apoy, hangin, kalawakan), patungo sa kosmiko at sikolohikal na pagkakakilanlan (Virāṭ; gising/panaginip/malalim na tulog; taijasa/prājña), mga organo ng pagkilos at pandama, mga panloob na kasangkapan (isip/manas, buddhi, citta, ahaṅkāra), at prāṇa kasama ang mga bahagi nito. Itinatanggi rin ni Agni ang mga balangkas ng konsepto gaya ng sukat/sinusukat, sanhi/bunga, pag-iral/di-pag-iral, pagkakaiba/di-pagkakaiba, at maging ang limitadong ideya ng “pagiging-saksi,” hanggang sa Brahman bilang Turīya—lampas sa tatlong kalagayan. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay na ang likas na anyo ng Brahman ay walang-hanggang kadalisayan, kamalayan, kalayaan, katotohanan, kaligayahan (ānanda), at di-dalawahan; at iniuugnay ang ganitong pagsasakatuparan sa pinakamataas na samādhi na tuwirang nagkakaloob ng mokṣa (kalayaan).
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
Inilatag ni Panginoong Agni ang hagdang mapa ng mga bunga: ang yajña (sakripisyo) ay humahantong sa mga kalagayang maka-diyos at kosmiko; ang tapas (pagpapakasakit/ascetismo) sa katayuan ni Brahmā; ang pagtalikod na may vairāgya (pagkawalang-pagkakapit) sa prakṛti-laya; at ang jñāna (kaalaman) sa kaivalya. Ang jñāna ay ang paghiwalay ng may-malay at di-malay, at ang Kataas-taasang Sarili ang salalayan ng lahat, pinupuri bilang Viṣṇu at Yajñeśvara—sinusamba ng mga ritwalistang nakatuon sa pravṛtti at natatanto ng mga jñāna-yogin na nakatuon sa nivṛtti. Dalawang paraan ng pag-alam ang tinukoy: śabda-brahman na nakabatay sa āgama/veda at para-brahman na natatamo sa viveka; ipinaliwanag din ang “Bhagavān” at ang anim na bhaga (aiśvarya, vīrya, yaśas, śrī, jñāna, vairāgya). Ang pagkaalipin ay avidyā—pagpapatong ng Sarili sa di-Sarili—at ginamit ang halimbawa ng tubig–apoy–palayok upang ihiwalay ang ātman sa adharma ng prakṛti. Itinakda ang pagsasanay: ilayo ang isip sa mga bagay, alalahanin si Hari bilang Brahman, at itatag ang yoga bilang pag-iisa ng isip at Brahman, pinatatatag sa yama-niyama, āsana, prāṇāyāma, pratyāhāra, at samādhi. Dahil mahirap sa simula ang walang-anyong Ganap, nagsisimula ang pagninilay sa anyo at nagwawakas sa di-pagkakaiba; ang nakikitang pagkakaiba ay bunga ng kamangmangan.
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
Ipinahahayag ni Agni ang masusing paglalahad ng Advaita-brahma-vijñāna: nagsisimula sa pag-aayuno at pagtitika ng naghahanap sa Śālagrāma at pagsamba kay Vāsudeva, kasunod ang babala na ang pagkapit o pagkakabit ng loob ang humuhubog sa muling pagsilang (motibong pagkakapit sa usa), samantalang ang yoga ay makapagbabalik sa tunay na kalagayan. Umunlad ang aral sa isang pangyayaring panlipunan: isang nakaaalam na tulad ng avadhūta ang pinilit magbuhat ng palankin, at doon niya tinuruan ang hari sa pamamagitan ng pagsusuring nagwawasak sa paniwala ng “gumagawa” at ng pagkakakilanlan. Sa pag-uugnay ng “tagabuhat–binubuhat–palankin” sa mga bahagi ng katawan, mga elemento, at mga pangalang ayon sa kasunduan, ipinakita niyang ang “ako” at “ikaw” ay mga ipinapataw na salita lamang sa agos ng guṇa na pinapaandar ng karma mula sa avidyā, samantalang ang Sarili ay dalisay, nirguṇa, at lampas sa prakṛti. Pagkaraan, lumipat ang kabanata sa diyalogong Nidāgha–Ṛtu bilang pormal na pagtuturo ng Advaita: ang gutom at kabusugan ay nagpapakita ng hangganan ng katawan, ngunit ang Sarili ay laganap na gaya ng kalawakan, hindi umaalis at hindi dumarating. Nagtatapos ang diwa ng di-dalawa sa pagkilalang ang hindi nahahating sansinukob ay likas na anyo ni Vāsudeva, at ang kalayaan ay pinagtitibay na bunga ng kaalaman—ang “kaaway” na bumabagsak sa punong-kahoy ng kamangmangan ng saṃsāra.
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
Binubuksan ng kabanatang ito ang paglipat mula sa naunang advaita-brahma-vijñāna tungo sa “Gītā-sāra” na itinuro ni Agni: piling buod ng aral ni Kṛṣṇa kay Arjuna na nangangakong magdudulot ng bhukti (biyayang makamundo) at mukti (kalayaan). Mula sa metapisika ng Sariling hindi isinisilang (pagwawakas ng dalamhati) lumilipat ito sa sikolohiya ng pagkaalipin: pagdikit ng pandama → pagkapit → pagnanasa → galit → pagkalito → kapahamakan; at itinatakda ang sat-saṅga at pagtalikod sa pagnanasa bilang susi sa katatagan ng karunungan. Itinatag ang karma-yoga: kumilos habang iniaalay ang gawa sa Brahman, iniiwan ang pagkapit, at nakikita ang Sarili sa lahat ng nilalang. Ang bhakti at pagkanlong sa Panginoon ang paraan upang tawirin ang māyā, kasama ang malinaw na kahulugan ng adhyātma, adhibhūta, adhidaivata, adhiyajña, at ang aral ng huling pag-alaala (smaraṇa) sa oras ng kamatayan kasama ang Oṃ. Ipinapaliwanag din ang kṣetra/kṣetrajña at mga disiplina ng “kaalaman” (kababaang-loob, ahimsa, kadalisayan, paglayo sa pagkapit), ang paglaganap ng Brahman sa lahat, at ang pag-uuri batay sa guṇa ng kaalaman, kilos, gumagawa, austeridad, kawanggawa, at pagkain. Sa wakas, ginagawang banal ang svadharma bilang pagsamba kay Viṣṇu, inuugnay ang tungkuling praktikal sa espirituwal na kasakdalan—isang ensiklopedikong pagsasanib ng etika, yoga, at metapisika sa Agni Purāṇa.
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
Ipinakikilala ni Agni ang Yama-gītā bilang aral ng mokṣa na minsang sinabi ni Yama kay Naciketas, at ipinapangako ang bhukti at mukti sa bumibigkas at nakikinig. Sinimulan ni Yama sa paglalantad ng pagkalito ng tao: ang sarili na di-mananatili ay naghahangad ng matatag na pag-aari. Pagkaraan ay pinagdugtong niya ang mga makapangyarihang “awit” ng śreyas—pagpigil sa pandama at pagninilay sa Sarili (Kapila), pantay na pagtingin at di-pagkamkam (Pañcaśikha), pag-unawa sa mga yugto ng buhay (Gaṅgā–Viṣṇu), at mga lunas sa pagdurusa (Janaka). Naging hayagang Vedānta ang turo: ang paniwala ng pagkakaiba sa Kataas-taasang di-dalawa ay dapat patahimikin; ang pagtalikod sa pagnanasa ang nagbubunga ng natatamong kaalaman (Sanaka). Itinatangi si Viṣṇu bilang Brahman, kapwa transendente at nasa loob ng lahat, nakikilala sa maraming banal na pangalan. Ang mga pagsasanay—meditasyon, panata, pagsamba, pakikinig sa dharma, pagkakaloob, at pagdalaw sa tīrtha—ay tumutulong sa pagsasakatuparan. Itinuturo ng talinghaga ng karwahe ni Naciketas ang pagkapanginoon sa pandama sa pamamagitan ng isip at buddhi, hanggang sa antas ng Puruṣa. Sa wakas, inilalahad ang walong sangkap ng yoga (yama, niyama, āsana, prāṇāyāma, pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna, samādhi), at nagtatapos sa di-dalawang pagkakakilanlan: ang jīva, pinalaya sa avidyā, ay nagiging Brahman.
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
Isinasara ng kabanatang ito ang “Yama-gītā” at agad inilalarawan ang Agni Purāṇa bilang brahmarūpa at dakila, taglay ang vidyādvaya: aral para sa nahahayag na kaayusan (saprapañca) at para sa lampas-sa-mundo (niṣprapañca). Inililista ni Agni ang ensiklopedikong saklaw ng Purāṇa—mga Veda at pantulong na agham, Dharmaśāstra, Nyāya–Mīmāṃsā, Ayurveda, pamamahala at pulitika, sining-pandigma at sining-tanghal—at nililinaw ang kaibhan ng aparā vidyā (malalawak na disiplina) at parā vidyā (pagkabatid sa pinakamataas na Akṣara). Pagkaraan, itinatampok ang Viṣṇu-bhakti bilang praktikal na diwa: ang debosyon at pagninilay kay Govinda/Keśava ay nag-aalis ng kasalanan, nagpapahupa sa pighati ng Kali, at nagtatakda ng tunay na dhyāna, kathā, at karma. Sumusunod ang matibay na bahagi ng māhātmya: ipinahahayag ang proteksiyon at paglilinis na dulot ng pakikinig, pagbigkas, pagsulat, pagsamba, pag-aalay, at maging pag-iingat ng aklat sa tahanan; binabanggit din ang mga gantimpala ayon sa panahon at ang ritwal na paggalang sa mga tagapagbigkas ng Purāṇa. Ang mga tagapagsalita (Agni → Vasiṣṭha → Vyāsa → Sūta) ay muling nagpapatunay ng pagkakatugma sa Veda, ng pagsasanib ng pravṛtti at nivṛtti-dharma, at ng pangakong bhukti at mukti, na nagwawakas sa panawagang Upaniṣad: “Kilalanin ang lahat bilang Brahman.”