Adhyaya 74

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १९६ श्लोक मिलाकर कुल ५३३ श्लोक हैं) - कन्याको वस्त्र और आभूषणोंसे अलंकृत करके सजातीय योग्य वरके हाथमें देना 'ब्राह्म विवाह कहलाता है। अपने घरपर देवयज्ञ करके यज्ञान्तमें ऋत्विजुको अपनी कन्याका दान करना “दैव” विवाह कहा गया है। वरसे एक गाय और एक बैल शुल्कके रूपमें लेकर कन्यादान करना 'आर्ष” विवाह बताया गया है। वर और कन्या दोनों साथ रहकर धर्माचरण करें

వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! రాజు దుష్యంతుడు ప్రతిజ్ఞ చేసి శకుంతల నుండి బయలుదేరిన తరువాత, ఆ రాజకుమార్తె గర్భంలో మహాత్ముడైన దుష్యంతుని ద్వారా స్థాపితమైన గర్భం క్రమంగా వృద్ధి చెందసాగింది. కార్యగౌరవాన్ని తలచి శకుంతల నిరంతరం రాజునే ధ్యానించేది. ఆమెకు పగలు గానీ రాత్రి గానీ నిద్ర లేదు; స్నానం, భోజనం కూడా విస్మరించింది. “రాజు పంపిన బ్రాహ్మణులు చతురంగ సేనతో ఈరోజో, రేపో, ఎల్లుండో నన్ను తీసుకెళ్లడానికి తప్పక వస్తారు” అని ఆమెకు దృఢ విశ్వాసం. ఓ భారతా! రోజులు, పక్షాలు, ఋతువులు, నెలలు, అయనాలు, సంవత్సరాలు—ఇవన్నీ లెక్కపెడుతూ మూడు సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఆపై సుందర తొడల శకుంతల అగ్నివలె తేజస్సుతో, అపార పరాక్రమంతో కూడిన కుమారుని ప్రసవించింది.

Verse 2

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दीप्तानलसमपद्युतिम्‌ रूपौदार्यगुणोपेतं दौष्पन्तिं जनमेजय

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనమేజయా! మూడు సంవత్సరాలు పూర్తైన తరువాత శకుంతల దుష్యంత వంశంలో ఒక కుమారుని ప్రసవించింది—అతడు ప్రజ్వలిత అగ్నివలె తేజోవంతుడు, రూప-ఔదార్యాది గుణసంపన్నుడు, మహాపరాక్రమశాలి.

Verse 3

(तस्मै तदान्तरिक्षात्‌ तु पुष्पवृष्टि: पपात ह | देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणा: ।।

అప్పుడు ఆ బాలుని కోసం ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది; దేవదుందుభులు మ్రోగాయి; అప్సరలు మధురంగా పాడుతూ నర్తించసాగారు. ఆ వేళ దేవతలతో కూడి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) అక్కడికి వచ్చి పలికెను—“శకుంతలే! నీ ఈ కుమారుడు చక్రవర్తి సమ్రాటవుతాడు. భూమిపై బలం, తేజస్సు, రూపం—ఇవన్నిటిలో ఇతనికి సముడు ఎవ్వరూ లేరు. పౌరవ వంశరత్నమైన ఇతడు శత అశ్వమేధ యజ్ఞాలు నిర్వహిస్తాడు; రాజసూయాది మహామఖములచే సహస్రసార్లు తన ధనాన్ని బ్రాహ్మణులకు అర్పించి అపార దక్షిణలు ఇస్తాడు.” ఈ వాక్యాలు విని కణ్వాశ్రమవాసి మహర్షులు కణ్వకన్య శకుంతల సౌభాగ్యాన్ని ప్రశంసించారు; శకుంతలకూ పరమానందం కలిగింది. తరువాత పుణ్యశీలుడైన కణ్వుడు బ్రాహ్మణులను పిలిచి సత్కరించి, పెరుగుతున్న బుద్ధిమంత బాలునికి జాతకర్మాది సంస్కారాలను విధివిధానంగా చేయించాడు.

Verse 4

दन्तै: शुक्लै: शिखरिभि: सिंहसंहननो महान्‌ | चक्राडकितकर: श्रीमान्‌ महामूर्था महाबल:

అతని దంతాలు తెల్లగా, పదునుగా, శిఖరాలవలె మెరిసేవి. అతని దేహసంహతి సింహసమానంగా ఘనంగా ఉండేది. అతని చేతుల్లో చక్రచిహ్నం కనిపించేది. అతడు శ్రీమంతమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, విశాల మస్తకముతో, మహాబలశాలిగా ఉన్నాడు.

Verse 5

कुमारो देवगर्भाभ: स तत्राशु व्यवर्धत । षड्वर्ष एव बाल: स कण्वाश्रमपदं प्रति

దేవపుత్రునివలె కనిపించే ఆ తేజోవంత కుమారుడు అక్కడ త్వరగా పెరిగాడు. కేవలం ఆరు సంవత్సరాల వయసులోనే ఆ బలవంత బాలుడు సింహాలు, వ్యాఘ్రాలు, వరాహాలు, మహిషాలు, గజాలను పట్టుకొని లాగుతూ కణ్వాశ్రమం వైపు తెచ్చి, ఆశ్రమ సమీపంలోని చెట్లకు కట్టివేసేవాడు.

Verse 6

सिंहव्याप्रान्‌ वराहांश्न महिषांश्न॒ गजांस्तथा । बबन्ध वृक्षे बलवानाश्रमस्य समीपत:

ఆ బలవంత బాలుడు సింహాలు, వ్యాఘ్రాలు, వరాహాలు, మహిషాలు, గజాలను ఆశ్రమ సమీపంలోని చెట్లకు కట్టివేసేవాడు.

Verse 7

आरोहन्‌ दमयंश्लैव क्रीडंश्न॒ परिधावति । (ततश्न राक्षसान्‌ सर्वान्‌ पिशाचांश्व रिपून्‌ रणे । मुष्टियुद्धेन ताजञ्जित्वा ऋषीनाराधयत्‌ तदा ।।

Vaiśampāyana said: The boy would climb upon them, subdue them, and, playing, make them run about in every direction. Then, having defeated all the rākṣasas and piśācas—enemies in battle—by bare‑fisted combat, the prince devoted himself to serving and pleasing the sages. One day a mighty son of Diti, intent on killing him, came to that forest, enraged at the plight of the daityas who were being continually harassed. As soon as he arrived, the prince laughed, seized him with both arms, and bound him fast, crushing him in a powerful embrace. Though he strained with all his strength, he could not free himself from the child’s grip; he screamed terribly, and from his openings blood flowed. At that cry, deer, lions, and other wild creatures were terrified and voided urine and feces; the beings dwelling in the hermitage were likewise shaken. Striking him with his knees, the prince took the daitya’s life and then released him; once let go, the demon fell. Seeing this, all were astonished at the boy’s prowess. Daityas and rākṣasas were being slain day after day, and out of fear of the prince they ceased to approach Kaṇva’s hermitage. Observing this, the sages residing in Kaṇva’s āśrama gave the boy a new name.

Verse 8

अस्त्वयं सर्वदमन: सर्व हि दमयत्यसौ । स सर्वदमनो नाम कुमार: समपद्यत

Vaiśampāyana said: “Let this boy be called Sarvadamana, for he indeed subdues all.” Thus the child came to bear the name Sarvadamana—signaling a destined mastery not of mere force, but of disciplined restraint and rightful control.

Verse 9

(अप्रेषयति दुष्यन्ते महिष्यास्तनयस्य च । पाण्डुभावपरीताजुीं चिन्तया समभिप्लुताम्‌ ।।

Vaiśampāyana said: When King Duṣyanta did not send any messenger to summon his queen and his son, Śakuntalā became overwhelmed with anxious thought; her complexion turned pale. Her long hair hung loose, her garments grew soiled, and she appeared exceedingly thin and forlorn. Seeing Śakuntalā in this pitiable condition, the sage Kaṇva entered into contemplative concentration for the sake of the boy Sarvadamana; and, as a result, within that twelve-year-old child there arose the illumination of all śāstras and the entirety of the Vedas. Then the sage, seeing the boy and the superhuman nature of his deed, …

Verse 10

(शृणु भद्रे मम सुते मम वाक्‍्यं शुचिस्मिते । पतिव्रतानां नारीणां विशिष्टमिति चोच्यते ।।

Kaṇva said: “Listen, dear daughter—my auspicious child, O you of pure, gentle smile—to my words. What I am about to tell you is regarded as a special and weighty principle for women devoted to their husbands (pativratā).”

Verse 11

शकुन्तलामिमां शीघ्रं सहपुत्रामितो गृहात्‌ । भर्तु: प्रापयतागारं सर्वलक्षणपूजिताम्‌

Verse 12

नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते । कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान्नयत मा चिरम्‌

స్త్రీలు బంధువుల ఇంట దీర్ఘకాలం ఉండటం శోభనము కాదు; అది వారి కీర్తి, శీలము, పతివ్రతధర్మమును హరించును. కనుక ఆలస్యం చేయక ఆమెను భర్త గృహమునకు చేర్చుడి.

Verse 13

(वैशग्पायन उवाच धर्माभिपूजितं पुत्र॑ काश्यपेन निशाम्य तु । काश्यपात्‌ प्राप्य चानुज्ञां मुमुदे च शकुन्तला ।।

వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనమేజయ! కాశ్యపనందనుడైన కణ్వుడు ధర్మానుసారంగా (నా) కుమార్తె శకుంతలాను ఘనంగా సత్కరించినదాన్ని చూచి, అతని అనుమతిని పొంది భర్తగృహమునకు బయలుదేరుటకు సిద్ధమై, శకుంతలా అంతరంగమున మహానందమును పొందెను. కణ్వుని నోట “వెళ్ళు, వెళ్ళు” అని పునఃపునః ఆజ్ఞ విని, పూరువంశీయుడైన సర్వదమనుడు “తథాస్తు” అని ఆజ్ఞను శిరసావహించి, తల్లితో—“అమ్మా! ఎందుకు ఆలస్యం? రాజభవనమునకు పోదాం” అని పలికెను. అట్లు చెప్పి ముని పాదములకు నమస్కరించి, మహాత్ముడు దుష్యంతుని సన్నిధికి వెళ్లుటకు సంకల్పించెను. శకుంతల కూడా కృతాంజలిగా పితరునకు నమస్కరించి, ప్రదక్షిణ చేసి—“భగవన్ కాశ్యప! మీరు నా తండ్రి అని భావించి అజ్ఞానవశాత్తు నేను ఏదైనా కఠినముగా గాని అసత్యముగా గాని పలికినయెడల, లేదా చేయరాని, అప్రియమైన కార్యమేదైనా చేసినయెడల, దయచేసి క్షమించండి” అని చెప్పెను. ఆమె మాటలు విని నతశిరస్కుడైన ముని ఏమీ పలుకలేకపోయెను; మానవస్వభావముచే కరుణోదయం కలిగి కన్నీళ్లు జార్చెను. ఆశ్రమమున అనేక మునులు ఉండిరి—కొందరు జలాహారులు, కొందరు వాయుభక్షులు, కొందరు శుష్కపత్రాహారులు; ఫలమూలాహారులు, దాంతులు, కృశదేహులు, నాడులు స్పష్టముగా కనబడువారు; వ్రతధారులు, కొందరు జటాధారులు, కొందరు ముండితులు, కొందరు వల్కలధారులు, కొందరు మృగచర్మావృతులు. కణ్వుడు వారిని పిలిచి కరుణతో ఇలా పలికెను—“మహర్షులారా! ఈ నా యశస్విని కుమార్తె వనమున జన్మించి ఇక్కడే పెరిగింది; నేను నిత్యం స్నేహముతో లాలించితిని; ఆమెకు లోకరీతి చాలా తెలియదు. మీరు అందరూ ఆమెను శ్రమ తక్కువగల మార్గమున క్షత్రియాలయమునకు చేర్చండి.” “తథాస్తు” అని పలికి ఆ మహాతేజస్వులు శకుంతలాను ముందుంచి దుష్యంతుని నగరమునకు బయలుదేరిరి.

Verse 14

गृहीत्वामरगर्भाम॑ पुत्र कमललोचनम्‌ । आजगाम ततः: सुभ्ूर्दुष्यन्तं विदिताद्‌ वनात्‌

అనంతరం శుభ్రూవైన శకుంతలా, కమలనయనుడూ దేవబాలకసమ తేజస్సుగల తన కుమారుని తీసుకొని, తనకు పరిచితమైన తపోవనమునుండి బయలుదేరి మహారాజు దుష్యంతుని సన్నిధికి వచ్చెను.

Verse 15

अभिसृत्य च राजानं विदिता च प्रवेशिता । सह तेनैव पुत्रेण बालार्कसमतेजसा,राजाके यहाँ पहुँचकर अपने आगमनकी सूचना दे अनुमति लेकर वह उसी बालसूर्यके समान तेजस्वी पुत्रके साथ राजसभामें प्रविष्ट हुई

రాజుని సమీపించి తన రాకను నివేదించి, అనుమతి పొందిన తరువాత, ఆమె ఆ బాలసూర్యసమ తేజస్సుగల కుమారునితో కలిసి రాజసభలో ప్రవేశించెను.

Verse 16

निवेदयित्वा ते सर्वे आश्रमं पुनरागता: । पूजयित्वा यथान्यायमब्रवीच्च शकुन्तला

వారు అందరూ సందేశాన్ని నివేదించి మళ్లీ ఆశ్రమమునకు తిరిగిపోయిరి. అప్పుడు శకుంతలా న్యాయానుసారంగా రాజునకు యథోచిత గౌరవం చూపి, (తరువాత) తన కుమారునితో పలికెను.

Verse 17

(अभिवादय राजानं पितरं ते दृढ्व्रतम्‌ एवमुक्‍्त्वा तु पुत्र सा लज्जानतमुखी स्थिता ।।

దుష్యంతుడు అన్నాడు—సుందరీ, నీవు ఇక్కడికి వచ్చిన ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? చెప్పు. కుమారునితో వచ్చావు కాబట్టి మరింతగా; నీ కార్యాన్ని నేను నిస్సందేహంగా నెరవేర్చుతాను. శకుంతల అన్నది—మహారాజా, ప్రసన్నుడవు; పురుషోత్తమా, నా ఉద్దేశ్యాన్ని చెబుతాను. ఈ బాలుడు నీ కుమారుడే, రాజా—ఇతనిని యువరాజుగా అభిషేకించు. దేవసమాన రూపుడైన ఈ కుమారుడు నీ వల్లనే నా గర్భంలో జన్మించాడు. పురుషోత్తమా, సమయోచితంగా ధర్మానుసారం ప్రవర్తించు.

Verse 18

यथा मत्सड़मे पूर्व यः कृत: समयस्त्वया । त॑ स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति,महाभाग! आपने कण्वके आश्रमपर मेरे साथ समागमके समय पहले जो प्रतिज्ञा की थी, उसका इस समय स्मरण कीजिये

మహాభాగా, కణ్వాశ్రమంలో నాతో సంగమించినప్పుడు నీవు చేసిన ఆ ప్రతిజ్ఞను ఇప్పుడు స్మరించు.

Verse 19

सो<थ श्रुत्वैव तद्‌ वाक्‍्यं तस्या राजा स्मरन्नपि । अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि

ఆ మాటలు విన్నప్పటికీ, అంతా గుర్తుండగానే రాజు అన్నాడు—“నాకు ఏమీ గుర్తు లేదు. దుష్ట తపస్వినీ! నీవు ఎవరి భార్యవు?”

Verse 20

धर्मकामार्थसम्बन्धं न स्मरामि त्वया सह । गच्छ वा तिष्ठ वा कामं॑ यद्‌ वापीच्छसि तत्‌ कुरु

“నీతో ధర్మం, కామం, అర్థం సంబంధమైన బంధం ఏదైనా ఏర్పడిందని నాకు గుర్తు లేదు. నీ ఇష్టమైతే వెళ్లు, ఇష్టమైతే ఉండు; నీకు నచ్చినదే చేయి.”

Verse 21

सैवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव तपस्विनी । निःसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेव निश्चला

అలా అనబడిన శ్రేష్ఠాంగి తపస్విని శకుంతల లజ్జతో కుంగిపోయినట్లైంది; దుఃఖంతో మూర్ఛించినట్టుగా, స్తంభంలా నిశ్చలంగా నిలిచింది.

Verse 22

संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणौष्ठसम्पुटा । कटाक्षनिर्दिहन्तीव तिर्यगू राजानमैक्षत

కోపం, అవమానభావంతో ఆమె కళ్ళు ఎర్రబడ్డాయి; పెదవులు కంపించాయి; చూపుతోనే కాల్చివేయబోతున్నట్టుగా ఆమె వంకర చూపుతో రాజును చూసింది.

Verse 23

आकारं गूहमाना च मन्युना च समीरिता । तपसा सम्भूृतं तेजो धारयामास वै तदा

కోపంతో ఉద్ధీపితమైనా ఆమె తన బాహ్యరూపాన్ని దాచుకుంది; ఆ సమయంలో తపస్సుతో సమకూర్చుకున్న తేజస్సును తనలోనే నిలుపుకుంది—శక్తిని నియంత్రించి, ప్రవర్తనపై కోపం ఆధిపత్యం చెలాయించనివ్వలేదు.

Verse 24

सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता । भर्तारमभिसप्प्रेक्ष्य क्ुद्धा वचनमब्रवीत्‌

ఆమె క్షణకాలం ధ్యానంలో మునిగినట్టుగా నిలిచింది; తరువాత దుఃఖం, అవమానభావంతో నిండిపోయి, భర్తను సూటిగా చూసి, కోపంతో మాటలాడింది.

Verse 25

जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे । न जानामीति नि:शड्कं यथान्य: प्राकृतो जन:

“మహారాజా! తెలిసి కూడా మీరు ఇలా ఎందుకు పలుకుతున్నారు? ఇతర సాధారణ, అసంస్కృత మనుషుల్లా సంకోచం లేకుండా ‘నాకు తెలియదు’ అని ఎందుకు అంటున్నారు?”

Verse 26

अन्न ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च । कल्याणं वद साक्ष्येण मा55त्मानमवमन्यथा:

“ఈ విషయంలో సత్యం ఏది, అసత్యం ఏది—అది మీ హృదయానికే తెలుసు. దానినే సాక్షిగా చేసుకొని మంగళకరమైన సత్యాన్ని పలకండి; మీ ఆత్మను అవమానించుకోకండి.”

Verse 27

योडन्यथा सन्‍्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । कि तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा,“(आपका स्वरूप तो कुछ और है” परंतु आप बन कुछ और रहे हैं।।

తన నిజ స్వరూపం వేరే ఉండగా దాన్ని దాచుకొని మరొక రూపంగా ప్రవర్తించే వాడు—ఆత్మను అపహరించే ఆ దొంగ చేయని పాపం ఏది ఉంది?

Verse 28

एको5हमस्मीति च मन्यसे त्वं॑ न हृच्छयं वेत्सि मुनि पुराणम्‌ । यो वेदिता कर्मण: पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि

నీవు ‘నేను ఒంటరిగా ఉన్నాను’ అని భావిస్తున్నావు—ఎవరూ చూడలేదన్నట్లు; కానీ హృదయంలో గుప్తంగా నివసించే ఆ ప్రాచీన మునిని నీవు ఎరుగవు. ఆయన పాపకర్మాల జ్ఞాత; ఆయన సన్నిధిలోనే నీవు దుష్కృతం చేస్తున్నావు.

Verse 29

(धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम्‌ | नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्‌ ।।

ఎల్లప్పుడూ అసత్యాన్ని దూరంగా ఉంచే సద్జనులకు ధర్మమే సమస్త హితానికి కారణం; ధర్మం ఎప్పుడూ దుఃఖహేతువు కాదు. మనిషి పాపం చేసి ‘నన్నెవ్వరూ ఎరుగరు’ అని భావిస్తాడు; కానీ అది ఘోరమైన భ్రమ—దేవతలూ, అంతర్యామి పురుషుడూ అతని కర్మలను చూస్తూ తెలుసుకుంటారు.

Verse 30

आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्न । अहमभ्न रात्रिश्ष॒ उभे च संध्ये धर्मश्न जानाति नरस्य वृत्तम्‌

సూర్యుడు, చంద్రుడు, వాయువు, అగ్ని, ఆకాశం, భూమి, జలం, హృదయం, యముడు, పగలు, రాత్రి, రెండు సంధ్యలు మరియు ధర్మం—ఇవన్నీ మనిషి యొక్క శుభాశుభ ప్రవర్తనను తెలుసుకుంటాయి.

Verse 31

यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम्‌ । हृदि स्थित: कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति

ఎవరి హృదయంలో ఉన్న కర్మసాక్షి క్షేత్రజ్ఞ పరమాత్మ సంతుష్టుడై ఉంటాడో, అతని దుష్కృతాలను వైవస్వత యముడు తానే తొలగిస్తాడు.

Verse 32

न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मन: | त॑ यम: पापकर्माणं वियातयति दुष्कृतम्‌,'परंतु जिस दुरात्मापर अन्तर्यामी संतुष्ट नहीं होते, यमराज उस पापीको उसके पापोंका स्वयं ही दण्ड देते हैं

కాని దురాత్ముడైన ఆ పురుషుని పట్ల అంతర్యామి సంతుష్టి చెందకపోతే, యముడు స్వయంగా ఆ పాపకర్మిని అతని దుష్కృత్యాల ఫలంతో శిక్షిస్తాడు।

Verse 33

योडवमन्यात्मना55त्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । न तस्य देवा: श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्‌

ఎవడు తన ఆత్మను తానే అవమానించి వికృత బుద్ధితో విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తాడో, అతనికి దేవతలూ శ్రేయస్సు కలిగించలేరు; ఎందుకంటే ఎవరి ఆత్మనే మేలుకు కారణం కాకపోతే, అతని క్షేమాన్ని మరెవరు సాధించగలరు?

Verse 34

स्वयं प्राप्तेति मामेवं॑ मावमंस्था: पतिव्रताम्‌ । अर्चाह नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्‌

“ఆమె తానే వచ్చింది” అని భావించి నన్ను—పతివ్రతను—అవమానించకుము. నేను పూజనీయురాలిని; నీ భార్యనే అయి స్వయంగా నీ సమీపానికి వచ్చాను, అయినా నీవు నన్ను గౌరవించుటలేదు।

Verse 35

किमर्थ मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि । न खल्वहमिदं शून्ये रौमि कि न शृणोषि मे

సభలో నన్ను సామాన్యుడిలా చూసి ఎందుకు అవమానిస్తున్నావు? నేను ఏ నిర్జనస్థలంలోనూ విలపించుటలేదు—అయితే నా మాట ఎందుకు వినుటలేదు?

Verse 36

यदि मे याचमानाया वचन न करिष्यसि । दुष्यन्त शतधा मूर्धा ततस्तेडद्य स्फुटिष्यति,“महाराज दुष्यन्त! यदि मेरे उचित याचना करनेपर भी आप मेरी बात नहीं मानेंगे, तो आज आपके सिरके सैकड़ों टुकड़े हो जायँगे

నా న్యాయమైన వేడుకోలుపై కూడా నీవు నా మాట చేయకపోతే, ఓ దుష్యంతా, ఈ రోజే నీ శిరస్సు వంద ముక్కలుగా చీలిపోతుంది।

Verse 37

भार्या पति: सम्प्रविश्य स यस्माज्जायते पुन: । जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणा: कवयो विदु:

దుష్యంతుడు అన్నాడు—భర్త విత్తనరూపంగా భార్యలో ప్రవేశించి మళ్లీ కుమారరూపంలో జన్మించుట వలన ఆమె ‘జాయా’ అని పిలువబడుతుంది. జాయా యొక్క ఇదే ‘జాయాత్వం’ అని పురాణజ్ఞులైన ప్రాచీన కవులు తెలుసుకొన్నారు.

Verse 38

यदागमवत: पुंसस्तदपत्यं प्रजायते । तत्‌ तारयति संतत्या पूर्वप्रेतानू पितामहान्‌

దుష్యంతుడు అన్నాడు—శాస్త్రజ్ఞుడై ధర్మాచరణలో స్థిరుడైన పురుషుని నుండి ఇలాంటి సంతానం జన్మిస్తుంది; ఆ సంతానం వంశపరంపర ద్వారా ముందే పరలోకగతులైన పితామహులను తరింపజేస్తుంది.

Verse 39

पुन्नाम्नो नरकाद्‌ यस्मात्‌ पितरं त्रायते सुतः । तस्मात्‌ पुत्र इति प्रोक्त: स्वयमेव स्वयम्भुवा,“पुत्र” “पुत” नामक नरकसे पिताका त्राण करता है, इसलिये साक्षात्‌ ब्रह्माजीने उसे “पुत्र” कहा है

దుష్యంతుడు అన్నాడు—‘పున్నామ’ అనే నరకం నుండి కుమారుడు తండ్రిని రక్షిస్తాడు; అందువల్ల స్వయంభూ (బ్రహ్మ) స్వయంగా అతనిని ‘పుత్రుడు’ అని ప్రకటించాడు.

Verse 40

(पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्चुते । अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहा: ।।

దుష్యంతుడు అన్నాడు—కుమారుని వలన మనిషి లోకాలను జయిస్తాడు; మనవడివలన అనంతమైన క్షేమాన్ని పొందుతాడు; మనవడి కుమారుని వలన ప్రపితామహులు ఆనందిస్తారు. గృహకార్యాలలో దక్షురాలైనదే భార్య; సంతానవతియైనదే భార్య; భర్తను ప్రాణసమానంగా ప్రేమించేదే భార్య; భర్తవ్రతంలో నిలిచేదే భార్య.

Verse 41

अर्ध भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतम: सखा । भार्या मूल॑ त्रिवर्गस्य भार्या मूल तरिष्यत:

దుష్యంతుడు అన్నాడు—భార్య మనిషికి అర్ధాంగం; భార్యే అతని శ్రేష్ఠమైన సఖి. భార్యే ధర్మ-అర్థ-కామముల త్రివర్గానికి మూలం; మరియు సంసారసాగరాన్ని దాటదలచినవానికి కూడా భార్యే ప్రధాన ఆధారం.

Verse 42

भार्यावन्त: क्रियावन्त: सभार्या गृहमेधिन: । भार्यावन्त:ः प्रमोदन्ते भार्यावन्त: श्रियान्विता:

దుష్యంతుడు అన్నాడు— భార్య ఉన్నవారే విధివిధానమైన యజ్ఞాది కర్మలను చేయగలరు. భార్యతో కూడినవారే నిజమైన గృహస్థులు. భార్య ఉన్న పురుషులు ఆనందంగా, సంతృప్తిగా ఉంటారు; భార్యతో యుక్తుడైనవాడు లక్ష్మీతో సమృద్ధుడైనట్టే— ఎందుకంటే భార్యనే గృహలక్ష్మిగా భావిస్తారు.

Verse 43

सखाय: प्रविविक्तेषु भवन्त्येता: प्रियंवदा: । पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातर:

దుష్యంతుడు అన్నాడు— ఏకాంత సమయంలో ఈ స్త్రీలు మధురంగా పలికే సఖి, నిజమైన మిత్రురాలిగా ఉంటారు. ధర్మకార్యాలు, గృహకర్తవ్యాలలో తండ్రివలె హితాన్ని బోధించి భర్తను సన్మార్గానికి నడిపిస్తారు. మరియు అతడు దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు తల్లివలె దుఃఖాన్ని పంచుకొని కష్టనివారణకు యత్నిస్తారు.

Verse 44

कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्यथाध्वनिकस्य वै | यः सदार: स विश्वास्यस्तस्माद्‌ दारा: परा गति:

దుష్యంతుడు అన్నాడు— పరదేశ ప్రయాణంలో పురుషునితో అతని భార్య ఉంటే, అతడు ఘోర అరణ్యంలోనూ విశ్రాంతి, సౌఖ్యం పొందగలడు. లోకవ్యవహారంలో కూడా భార్య ఉన్నవాడినే విశ్వసనీయుడిగా భావిస్తారు; అందుచేత భార్యనే పురుషునికి పరమ ఆశ్రయం, శ్రేష్ఠ గతి.

Verse 45

संसरन्तमपि प्रेतं विषमेष्वेकपातिनम्‌ । भार्यवान्वेति भर्तारें सततं या पतिव्रता,“पति संसारमें हो या मर गया हो अथवा अकेले ही नरकमें पड़ा हो; पतिव्रता स्त्री ही सदा उसका अनुगमन करती है

దుష్యంతుడు అన్నాడు— భర్త సంసారచక్రంలో సంచరిస్తున్నా, మరణించినా, లేదా భయంకర నరకంలో ఒంటరిగా పడివున్నా— పతివ్రత అయిన భార్య ఎల్లప్పుడూ తన స్వామిని అనుసరిస్తూ అతనితోనే ఏకమై ఉంటుంది.

Verse 46

प्रथम संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते । पूर्व मृतं च भर्तारें पश्चात्‌ साध्व्यनुगच्छति

దుష్యంతుడు అన్నాడు— భార్య ముందుగా మరణిస్తే, పరలోకానికి వెళ్లి అక్కడ భర్త కోసం ఎదురుచూస్తుంది. భర్త ముందుగా మరణిస్తే, సాధ్వి అయిన పతివ్రత భార్య తరువాత అతనిని అనుసరిస్తుంది.

Verse 47

एतस्मात्‌ कारणादू राजन्‌ पाणिग्रहणमिष्यते । यदाप्रोति पतिर्भार्यामिहलोके परत्र च

ఓ రాజా! ఈ కారణం చేతనే భార్య పాణిగ్రహణం (వివాహం) ఇష్టమైనదిగా చెప్పబడుతుంది; ఎందుకంటే భర్త తన పతివ్రత భార్యను ఇహలోకంలోనే కాదు, పరలోకంలో కూడా పొందుతాడు।

Verse 48

आत्मा55त्मनैव जनित: पुत्र इत्युच्यते बुधैः । तस्माद्‌ भार्या नर: पश्येन्मातृवत्‌ पुत्रमातरम्‌

విద్వాంసులు—భార్య గర్భంలో తనచేతనే జనించిన తన ఆత్మనే ‘పుత్రుడు’ అని అంటారు. అందువల్ల పుత్రుని తల్లైన తన ధర్మపత్నిని మనిషి తల్లివలె గౌరవించాలి।

Verse 49

(अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रनाम्नोच्यते सदा । गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च॒ ।।

పుత్రుడు సదా మనిషి అంతరాత్మనే అని చెప్పబడతాడు. తండ్రిలో కనిపించే నడక, రూపం, చేష్ట, వంకరలు-ముద్రలు, లక్షణాలు—అవి కుమారునిలోనూ దర్శనమిస్తాయి; తండ్రి సాన్నిధ్యమే కుమారులలో శుభాశుభ స్వభావం, ఆచారం, గుణాలను కలిగిస్తుంది. అద్దంలో తన ముఖాన్ని చూసినట్లే, భార్య గర్భంలో పుట్టిన కుమారునిలో తన ఆత్మను ప్రత్యక్షంగా చూసి తండ్రి ఆనందిస్తాడు—పుణ్యవంతుడు స్వర్గాన్ని పొందినట్లు।

Verse 50

दहामाना मनोदु:खैव्यधिकभ्रि श्षातुरा नरा: | ह्वादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ता: सलिलेष्विव

మనోదుఃఖాల అగ్నితో దహించబడుతూ, వ్యాధులతో తీవ్రంగా బాధపడే పురుషులు తమ భార్యల సాన్నిధ్యంలో ఆనందం పొందుతారు—ఎండతో బాధపడినవారు చల్లని నీటిలో దిగితే శాంతి పొందినట్లే।

Verse 51

(विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवासस: । तेडपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत्‌ ।।

ప్రవాసంలో ఉండి అత్యంత క్షీణించినవారు, దయనీయులు, మలిన వస్త్రధారులు—అలాంటి దరిద్ర పురుషులు కూడా తమ భార్యను తిరిగి పొందితే ధనలాభం పొందినట్లే తృప్తి చెందుతారు. అందువల్ల పురుషుడు ఎంత కోపం వచ్చినా స్త్రీలతో (తన భార్యతో) అప్రియంగా ప్రవర్తించకూడదు; ఎందుకంటే రతి, ప్రీతి, ధర్మం—ఇవి అన్నీ వారిపైనే ఆధారపడినవని భావించి అతడు సంయమించాలి।

Verse 52

(आत्मनो<र्थमिति श्रौतं सा रक्षति धन प्रजा: । शरीरं लोकयात्रां वै धर्म स्वर्गमृषीन्‌ पितृन्‌ ।।

దుష్యంతుడు అన్నాడు—వేదవాక్యంలో ప్రకటించబడింది: భార్య స్వహితార్థమే; నిజంగా ఆమె పురుషుని అర్ధాంగి. ఆమె ధనాన్ని, సంతానాన్ని కాపాడుతుంది; శరీరాన్ని, లోకయాత్రను నిలుపుతుంది; ధర్మాన్ని, స్వర్గాశను రక్షిస్తుంది; ఋషులకు, పితృులకు చేయవలసిన కర్తవ్యాలను నిలబెడుతుంది. స్త్రీయే సనాతన పుణ్యక్షేత్రం—సంతానమార్గంగా పురుషుని ఆత్మ మళ్లీ జన్మిస్తుంది. స్త్రీ లేకుండా సంతానాన్ని సృష్టించే శక్తి ఋషులకైనా ఎక్కడుంది?

Verse 53

प्रतिपद्य यदा सूनुर्धरणीरेणुगुण्ठित: । पितुराश्लिष्यते5ड्रानि किमस्त्यभ्यधिकं तत:

దుష్యంతుడు అన్నాడు—పుత్రుడు భూమి ధూళితో కప్పబడి తండ్రి దగ్గరకు వచ్చి తండ్రి అవయవాలను ఆలింగనం చేసుకొని అంటిపెట్టుకున్నప్పుడు కలిగే ఆనందం కన్నా గొప్పది ఇంకేముంటుంది?

Verse 54

स त्वं स्वयमभिप्राप्तं साभिलाषमिमं सुतम्‌ | प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे

దుష్యంతుడు అన్నాడు—చూడు, నీ కుమారుడు స్వయంగా ఆకాంక్షతో నిండుకొని నీ దగ్గరకు వచ్చాడు. ప్రేమతో కూడిన పక్కచూపుతో నీ వైపు చూస్తూ, నీ ఒడిలో కూర్చోవాలని ఉత్సుకతతో ఉన్నాడు; మరి నీవెందుకు అతన్ని తృణీకరిస్తున్నావు? చీమలుకూడా తమ గుడ్లను పోషిస్తాయి, పగలగొట్టవు. ధర్మజ్ఞుడవై ఉండి నీ స్వంత కుమారుణ్ని ఎలా పోషించకుండా ఉంటావు?

Verse 55

अण्डानि बिश्रति स्वानि न भिन्दन्ति पिपीलिका: । न भरेथा: कथं नु त्वं धर्मज्ञ: सन्‌ स्वमात्मजम्‌

దుష్యంతుడు అన్నాడు—చీమలుకూడా తమ గుడ్లను కాపాడుతాయి; పగలగొట్టవు. మరి ధర్మజ్ఞుడవై ఉండి నీవు నీ స్వంత కుమారుణ్ని ఎలా పోషించవు?

Verse 56

(ममाण्डानीति वर्धन्ते कोकिलानपि वायसा: । किं पुनस्त्वं न मन्येथा: सर्वज्ञ: पुत्रमीदूशम्‌ ।।

దుష్యంతుడు అన్నాడు—‘ఇవి నా గుడ్లే’ అని భావించి కాకులు కోయిల గుడ్లనూ పెంచుతాయి; మరి నీవు సర్వజ్ఞుడవై ఉండి, నీ నుంచే పుట్టిన ఇంత యోగ్యుడైన కుమారుణ్ని ఎందుకు అంగీకరించవు, ఎందుకు గౌరవించవు? మలయగిరి చందనం అత్యంత శీతలమని లోకులు చెబుతారు; కానీ ఒడిలో బిగిగా చేర్చుకున్న శిశువు స్పర్శ చందనానికన్నా మరింత శీతలమూ, మరింత సుఖదాయకమూ. సున్నిత వస్త్రాల స్పర్శ కాదు, ప్రియ స్త్రీల స్పర్శ కాదు, చల్లని నీటి స్పర్శ కూడా కాదు—తన చిన్న కుమారుణ్ని ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు కలిగే సుఖానికి సమానం.

Verse 57

ब्राह्मणों द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्‌ । गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठ: पुत्र: स्पर्शवतां वर:

రెండు కాళ్లవారిలో బ్రాహ్మణుడు శ్రేష్ఠుడు; నాలుగు కాళ్లవాటిలో గోవు పరమశ్రేష్ఠం; గౌరవనీయులలో గురువు అత్యుత్తముడు; స్పర్శించదగిన వాటిలో కుమారుడే అత్యుత్తముడు.

Verse 58

स्पृशतु त्वां समाश्शलिष्य पुत्रो5यं प्रियदर्शन: । पुत्रस्पर्शात्‌ सुखतर: स्पर्शो लोके न विद्यते

ఈ మనోహరమైన కుమారుడు నిన్ను ఆలింగనం చేసి స్పర్శించుగాక. లోకంలో కుమారుని స్పర్శకన్నా మించిన సుఖదాయకమైన స్పర్శ లేదు.

Verse 59

त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहमरिंदम । इमं कुमार राजेन्द्र तव शोकविनाशनम्‌

హే శత్రుదమన రాజేంద్రా! మూడు పూర్తి సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత నేను ఈ కుమారుని ప్రసవించాను; ఇతడు నీ శోకాన్ని నశింపజేస్తాడు.

Verse 60

आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव । इति वागन्तरिक्षे मां सूतके5 भ्यवदत्‌ पुरा

హే పౌరవా! ప్రసవ సమయంలో ఆకాశవాణి ఒకసారి నాతో ఇలా చెప్పింది—‘ఈ బాలుడు వంద అశ్వమేధ యజ్ఞాలను నిర్వహించువాడు.’

Verse 61

ननु नामाड्कमारोप्य स्नेहाद्‌ ग्रामान्तरं गता: | मूर्श्नि पुत्रानुपाप्राय प्रतिनन्दन्ति मानवा:

ఇది సాధారణంగా కనిపించదా? ఇతర గ్రామానికి వెళ్లి తిరిగివచ్చిన మనుషులు స్నేహంతో ఇంటికి వచ్చి తమ పిల్లలను ఒడిలో ఎత్తుకొని, వారి తల వాసన చూసి ఆనందిస్తారు.

Verse 62

वेदेष्वपि वदन्तीमें मन्त्रग्रामं द्विजातय: । जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा,'पुत्रोंके जातकर्म संस्कारके समय वेदज्ञ ब्राह्मण जिस वैदिक मन्त्रसमुदायका उच्चारण करते हैं, उसे आप भी जानते हैं

పుత్రుల జాతకర్మ సంస్కార సమయంలో వేదజ్ఞ ద్విజులు పఠించే ఆ వైదిక మంత్రసమూహం నీకూ బాగా తెలిసినదే.

Verse 63

अड्भादज़ात्‌ सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरद: शतम्‌

బాలకా! నీవు నా అంగాంగాల నుంచే ఉద్భవించావు; నా హృదయంనుండి జన్మించావు. ‘పుత్రుడు’ అనే పేరుతో నీవు నిజంగా నా ఆత్మవే; కాబట్టి ప్రియమైనవాడా, నీవు వంద శరదృతువులు జీవించు.

Verse 64

जीवितं त्वदधीनं मे संतानमपि चाक्षयम्‌ | तस्मात्‌ त्वं जीव मे पुत्र सुसुखी शरदां शतम्‌

నా జీవితం నీ మీదే ఆధారపడింది; నా అక్షయ సంతాన పరంపర కూడా నీ మీదే. కాబట్టి, నా కుమారా! నీవు జీవించు—అత్యంత సుఖంగా వంద శరదృతువులు జీవించు.

Verse 65

त्ववज्भेभ्य: प्रसूतो5यं पुरुषात्‌ पुरुषो5पर: । सरसीवामले&5त्मानं द्वितीयं पश्य वै सुतम्‌

ఈ బాలుడు మీ అంగాల నుంచే జన్మించాడు—ఒక పురుషుని నుంచే మరొక పురుషుడు ప్రగటించినట్లుగా. నిర్మల సరస్సులో ప్రతిబింబంలా, మీ రెండవ ఆత్మరూపమైన ఈ కుమారుని చూడండి.

Verse 66

यथा हवाहवनीयोड<ग्निर्गा्हपत्यात्‌ प्रणीयते । तथा त्वत्त: प्रसूतो5यं त्वमेक: सन्‌ द्विधा कृत:

గార్హపత్య అగ్నినుండి ఆహవనీయ అగ్ని ప్రణీతమయ్యే విధంగా, అలాగే ఈ బాలుడు మీ నుంచే జన్మించాడు; మీరు ఒకరే అయినా ఇప్పుడు రెండు రూపాలుగా ప్రగటించారు—మీరు మరియు ఈ కుమారుడు.

Verse 67

मृगावकृष्टेन पुरा मृगयां परिधावता । अहमासादिता राजन्‌ कुमारी पितुराश्रमे

Duṣyanta said: “O King, once, while you were hunting and running in pursuit, drawn onward by a deer, you came to my father’s hermitage. There you encountered me, a maiden, and took me as your wife by the Gandharva form of marriage. From you this child has been born—just as the āhavanīya fire is brought forth from the gārhapatya fire—so it is as though you, though one, have now appeared in two forms.”

Verse 68

उर्वशी पूर्वचित्तिश्न॒ सहजन्या च मेनका । विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वरा:,“उर्वशी, पूर्वचित्ति, सहजन्या, मेनका, विश्वाची और घृताची--ये छ: अप्सराएँ ही अन्य सब अप्सराओंसे श्रेष्ठ हैं

Duṣyanta said: “Urvashī, Pūrvacitti, Sahajanyā, Menakā, Viśvācī, and Ghṛtācī—these six apsarases are regarded as the foremost among all the celestial nymphs.”

Verse 69

तासां सा मेनका नाम ब्रह्मायोनिर्वराप्सरा: । दिव: सम्प्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्‌

“Among those celestial nymphs, the one named Menakā is the foremost, for she is born from Brahmā himself. Descending from heaven to the earth, she came into union with Viśvāmitra and gave birth to me.”

Verse 70

(श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापर: । ब्रह्मयोनि: कुशो नाम विश्वामित्रपितामह: ।।

Duṣyanta said: “O great king, in former times there was a glorious sage named Kuśa—devoted to dharma, blazing like another Vaiśvānara (Agni). Born from Brahmā, he was the great-grandfather of Viśvāmitra. Kuśa’s mighty son was Kuśanābha, a righteous man. His son, O king, was Gādhi, and from Gādhi was born Viśvāmitra. Such is the noble lineage of my father; and Menakā is my excellent mother. That apsaras Menakā bore me on the slopes of Himavat; yet, acting without virtue, she abandoned me there and went away, as though I were someone else’s child.”

Verse 71

(पक्षिण: पुण्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा । पक्षैस्तैरभिगुप्ता च तस्मादस्मि शकुन्तला ।।

Śakuntalā speaks: “Those birds were blessed indeed—gathering together, they protected me then in accordance with dharma with their very wings. Because the śakuntas (birds) guarded me, I came to be called Śakuntalā. Thereafter the great sage Kaṇva, descendant of Kaśyapa, saw me when he had gone to fetch water for his agnihotra. Seeing him, the birds entrusted me to that compassionate seer as though I were a sacred deposit. He carried me to his hermitage like a fire-stick (araṇi) and raised me there. Out of pity that great ṛṣi cherished me as his own daughter. O king, I am the daughter of Viśvāmitra, but I was nurtured and brought up by the sage Kaṇva. You saw me when I had come of age—alone in the forest hermitage, within the leaf-hut, in an empty place, with my father absent—when fate impelled events. With gentle words you persuaded me to union for the sake of offspring; you stayed in the hermitage with your mind set upon dharma, artha, and kāma. By the rite of the gāndharva marriage you took my hand. Therefore today, placing before you my lineage, conduct, truthfulness, and my own dharma, I have come seeking your protection. Having once promised ‘so be it,’ you ought not now make your word false. You are the lord of the people; I stand before you without offense—do not cast me off by setting dharma behind you. What evil deed did I commit in some former birth, that I was abandoned by my kin in childhood and now am abandoned by you as well?”

Verse 72

काम त्वया परित्यक्ता गमिष्यामि स्वमाश्रमम्‌ । इमं तु बाल संत्यक्तुं नार्हस्थात्मजमात्मन:

మహారాజా! మీరు స్వచ్ఛందంగా నన్ను విడిచిపెడితే నేను నా ఆశ్రమానికి తిరిగి వెళ్తాను; కానీ ఈ చిన్న బాలుణ్ణి—మీ స్వయంపుత్రుణ్ణి—త్యజించడం మీకు తగదు.

Verse 73

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

దుష్యంతుడు అన్నాడు—శకుంతలే! నీ గర్భమున పుట్టిన ఈ కుమారుణ్ణి నేను అంగీకరించను. స్త్రీలు తరచు అసత్యం పలుకుతారు; నీ మాటలను ఎవరు నమ్ముతారు?

Verse 74

मेनका निरनुक्रोशा बन्धकी जननी तव । यया हिमवत: पृष्ठे निर्माल्यमिव चोज्झिता

దుష్యంతుడు అన్నాడు—నీ తల్లి మేనక కరుణలేని వేశ్య; ఆమెనే నిన్ను హిమవంతుని పీఠంపై నిర్మాల్యంలా విసిరివేసింది.

Verse 75

स चापि निरनुक्रोश: क्षत्रयोनि: पिता तव | विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्ध: कामवशं गत:

మరియు నీ క్షత్రియవంశజుడైన తండ్రి విశ్వామిత్రుడూ కరుణలేనివాడే అనిపిస్తున్నాడు—బ్రాహ్మణత్వం పొందాలనే లోభంతో, మేనకను చూచిన క్షణమే కామవశుడయ్యాడు.

Verse 76

मेनकाप्सरसां श्रेष्ठा महर्षीणां पिता च ते । तयोरपत्यं कस्मात्‌ त्वं पुंश्नलीव प्रभाषसे

దుష్యంతుడు అన్నాడు—మేనక అప్సరసుల్లో శ్రేష్ఠురాలు, నీ తండ్రి విశ్వామిత్రుడు మహర్షుల్లో ఉత్తముడని చెప్పబడతాడు. అటువంటి ఇద్దరి సంతానమై ఉండి, నీవు ఎందుకు వ్యభిచారిణిలా అసత్యాలు అల్లుతున్నావు?

Verse 77

अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे । विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम्‌

నీ మాట నమ్మదగినది కాదు. ఇలా చెప్పుతూ నీకు సిగ్గు లేదా? ముఖ్యంగా నా సమక్షంలో ఇలాంటి మాటలు చెప్పడంలో నీకు సంకోచం ఉండాలి. దుష్ట తపస్వినీ! ఇక్కడి నుంచి వెళ్లిపో.

Verse 78

क्व महर्षि: स चैवाग्रय: साप्सरा: क्व च मेनका । क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी

ఎక్కడ ఆ అగ్ర మహర్షి, ఎక్కడ అప్సరల్లో శ్రేష్ఠురాలైన మేనక; మరి ఎక్కడ నీవు—ఇంత దయనీయంగా తపస్వినీ వేషం ధరించినదానివి?

Verse 79

अतिकायश्ष ते पुत्रो बालोडइतिबलवानयम्‌ | कथमल्पेन कालेन शालस्तम्भ इवोद्गत:

నీ కుమారుని దేహం ఎంతో విశాలంగా ఉంది. బాలుడైనా అతడు అత్యంత బలవంతుడిగా కనిపిస్తున్నాడు. ఇంత తక్కువ కాలంలో శాలవృక్ష స్తంభంలా అతడు ఎలా ఇంత ఎత్తుగా ఎదిగాడు?

Verse 80

सुनिकृष्टा च ते योनि: पुंश्वलीव प्रभाषसे । यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया हासि

నీ జన్మ నీచమైనది; నీవు వ్యభిచారిణిలా మాట్లాడుతున్నావు. కామరాగానికి అకస్మాత్తుగా లోబడి మేనక నిన్ను ప్రసవించినట్టుగా కనిపిస్తోంది.

Verse 81

तुम जो कुछ कहती हो, वह सब मेरी आँखोंके सामने नहीं हुआ है। तापसी! मैं तुम्हें नहीं पहचानता। तुम्हारी जहाँ इच्छा हो, वहीं चली जाओ

నీవు చెప్పేదంతా నా కళ్లముందు జరగలేదు. ఓ తపస్వినీ, నేను నిన్ను గుర్తించను. నీకు ఇష్టం ఉన్న చోటికి వెళ్లిపో.

Verse 82

शकुन्तलोवाच राजन्‌ सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि । आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि

శకుంతల చెప్పింది—రాజా! ఇతరులలో ఆవగింజంత చిన్న దోషాలనైనా మీరు వెంటనే చూస్తారు; కానీ మీలోని బిల్వఫలంత పెద్ద దోషాలను చూస్తూనే కూడా చూడనట్టే ఉంటారు।

Verse 83

सर्वमेतत्‌ परोक्ष॑ मे यत्‌ त्वं वदसि तापसि । नाहं त्वामभिजानामि यथेष्टं गम्यतां त्वया

దుష్యంతుడు అన్నాడు—తపస్వినీ! నీవు చెప్పేదంతా నాకు ప్రత్యక్షంగా తెలియని విషయం. నేను నిన్ను గుర్తించను; కాబట్టి నీకు ఇష్టమైన చోటికి నీవు వెళ్లిపో. మేనక దేవలోకంలో నివసిస్తుంది; దేవతలే గౌరవంతో మేనకను అనుసరిస్తారు. ఆ మేనక నుంచే నా జన్మ; అందువల్ల, ఓ దుష్యంతా, నా జన్మకులం నీ జన్మకులాన్ని మించిందే।

Verse 84

क्षितावटसि राजेन्द्र अन्तरिक्षे चराम्यहम्‌ आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव

రాజేంద్రా! మీరు భూమిపై మాత్రమే సంచరిస్తారు; కానీ నేను ఆకాశంలోనూ సంచరించగలను. జాగ్రత్తగా చూడండి—మన మధ్య తేడా మేరుపర్వతం మరియు ఆవగింజ మధ్య ఉన్నంత।

Verse 85

महेन्द्रस्य कुबेरस्थ यमस्य वरुणस्य च । भवनान्यनुसंयामि प्रभाव पश्य मे नूप,नरेश्वर! मेरे प्रभावको देख लो। मैं इन्द्र, कुबेर, यम और वरुण--सभीके लोकोंमें निरन्तर आने-जानेकी शक्ति रखती हूँ

నరేశ్వరా! నా ప్రభావాన్ని చూడండి. నేను ఇంద్రుడు, కుబేరుడు, యముడు, వరుణుడు—వారి లోకాలకూ నిరంతరం వచ్చి వెళ్లగలను।

Verse 86

विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वित: । “यह सब जीवोंका दमन करता है

ఆ కుమారుడు పరాక్రమం, తేజస్సు, బలంతో సమన్వితుడై ఉన్నాడు. అప్పుడు ఇలా ప్రకటించారు—“ఇతడు సమస్త జీవులను దమనము చేస్తాడు; కనుక ‘సర్వదమన’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి పొందుగాక.” అప్పటినుంచి ఆ బాలుడు ‘సర్వదమన’గా పిలువబడెను; శౌర్య-కాంతి-శక్తులతో పరిపూర్ణుడు. తరువాత (వక్త) చెప్పింది—“అనఘా! లోకంలో ఒక సామెత ప్రసిద్ధం, అది సత్యమూ; నేను దాన్ని ద్వేషంతో కాదు, కేవలం దృష్టాంతార్థంగా నీకు చెబుతున్నాను. విని క్షమించాలి.”

Verse 87

विरूपो यावदादर्शे नात्मन: पश्यते मुखम्‌ । मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्‌,कुरूप मनुष्य जबतक आइनेमें अपना मुँह नहीं देख लेता, तबतक वह अपनेको दूसरोंसे अधिक रूपवान्‌ समझता है

కురూపుడు అద్దంలో తన ముఖాన్ని చూడనంతవరకు, తాను ఇతరులకంటే ఎక్కువ అందగాడినని భావిస్తాడు.

Verse 88

यदा स्वमुखमादर्शे विकृतं सो$भिवीक्षते । तदान्तरं विजानीते आत्मानं चेतरं जनम्‌,किंतु जब कभी आइनेमें वह अपने विकृत मुखका दर्शन कर लेता है, तब अपने और दूसरोंमें क्या अन्तर है, यह उसकी समझमें आ जाता है

కాని అద్దంలో తన వికృత ముఖాన్ని చూసినప్పుడు, తనకూ ఇతరులకూ మధ్య ఉన్న తేడా ఏమిటో అతడు గ్రహిస్తాడు.

Verse 89

अतीवरूपसम्पन्नो न कंचिदवमन्यते । अतीव जल्पन्‌ दुर्वाचो भवतीह विहेठक:

అత్యంత సౌందర్యసంపన్నుడు ఎవ్వరినీ అవమానించడు; కానీ సౌందర్యం లేకపోయినా తనను తానే పొగడ్తలతో అతిగా మాట్లాడేవాడు కటువాక్యాలు పలికి ఈ లోకంలో ఇతరులకు బాధ కలిగించే వాడవుతాడు.

Verse 90

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाच: शुभाशुभा: | अशुभ वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकर:

మూర్ఖుడు మనుషుల సంభాషణల్లో వినిపించే శుభాశుభ మాటలను విని, వాటిలో అశుభమైన మాటనే పట్టుకుంటాడు; ఇతరములు ఉన్నా పంది మలాన్నే ఆహారంగా ఎంచుకునేలా.

Verse 91

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाच: शुभाशुभा: । गुणवद्‌ वाक्यमादत्ते हंस: क्षीरमिवाम्भस:

కాని జ్ఞాని వివిధ వక్తల శుభాశుభ మాటలను విని, వాటిలో గుణమున్న మాటనే స్వీకరిస్తాడు; హంస నీటిని విడిచి క్షీరాన్నే గ్రహించునట్లుగా.

Verse 92

अन्यान्‌ परिवदन्‌ साधुर्यथा हि परितप्यते । तथा परिवदन्नन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जन:

సజ్జనుడు ఇతరుల నింద చేయవలసిన సందర్భం వచ్చినప్పుడు అంతరంగంలో తీవ్రంగా బాధపడతాడు; కానీ దుర్జనుడు ఇతరులను దూషించే అవకాశం దొరికితే సంతోషించి తృప్తి చెందుతాడు।

Verse 93

अभिवाद्य यथा वृद्धान्‌ सन्‍तो गच्छन्ति निर्वतिम्‌ । एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्व॒त:ः

సజ్జనులు పెద్దలను అభివాదించి గాఢమైన సంతృప్తితో వెళ్లిపోతారు; అలాగే మూర్ఖుడు ఒక సద్గుణవంతుణ్ని దూషించి తృప్తి చెందుతాడు। నిజమైన సజ్జనులు ఇతరుల దోషాలను వెదకకుండా సుఖంగా జీవిస్తారు; కానీ మూర్ఖులు ఎప్పుడూ ఇతరుల లోపాలనే చూస్తుంటారు। ఇంకా, ఏ దోషాల వల్ల దుష్టబుద్ధులు తామే సజ్జనుల చేత నిందనీయులవుతారో, అవే దోషాలను సజ్జనులపై మోపి వారిని దూషిస్తారు।

Verse 94

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिन: । यत्र वाच्या: परैः सन्त: परानाहुस्तथाविधान्‌

సజ్జనులు ఇతరుల దోషాలను వెదకకుండా సుఖంగా జీవిస్తారు; కానీ మూర్ఖులు ఎప్పుడూ దోషాలనే చూస్తుంటారు। ఇంకా, ఏ విషయాల్లో వారు తామే ఇతరుల చేత నిందనీయులవుతారో, అవే విషయాలను సజ్జనులపై మోపి అపవాదు చేస్తారు।

Verse 95

अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते | यत्र दुर्जनमित्याह दुर्जन: सज्जनं स्वयम्‌,संसारमें इससे बढ़कर हँसीकी दूसरी कोई बात नहीं हो सकती कि जो दुर्जन हैं, वे स्वयं ही सज्जन पुरुषोंको दुर्जन कहते हैं

ఇదికన్నా లోకంలో మరింత హాస్యాస్పదమైనది లేదు—దుర్జనుడే సజ్జనుణ్ని ‘దుర్జనుడు’ అని పిలవడం।

Verse 96

समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम्‌ | महर्षि कण्वने उस कुमार और उसके लोकोत्तर कर्मको देखकर शकुन्तलासे कहा --“अब इसके युवराज-पदपर अभिषिक्त होनेका समय आया है

వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఆ బాలుడిని, అతని లోకోత్తర కర్మలను చూచి మహర్షి కణ్వుడు శకుంతలతో ఇలా అన్నాడు: “ఇప్పుడు ఇతనికి యువరాజ్యాభిషేకం చేయవలసిన సమయం వచ్చింది. ఎందుకంటే సత్యధర్మం నుండి చ్యుతుడైన పురుషుడు కోపంలో విషసర్పంలా భయంకరుడవుతాడు. అటువంటి వానిని నాస్తికుడుకూడా భయపడతాడు—మరి ఆస్తికుని సంగతి చెప్పనక్కరలేదు।”

Verse 97

स्वयमुत्पाद्य वै पुत्र॑ं सदृशं यो न मन्यते । तस्य देवा: श्रियं घ्नन्ति न च लोकानुपाश्चते

తానే తనతో సమానమైన కుమారుణ్ని కనీ, అతనిని యథోచిత గౌరవంతో అంగీకరించని వాడి సంపదను దేవతలు నశింపజేస్తారు; అతడు ఉత్తమ లోకాలను పొందడు.

Verse 98

कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितर: पुत्रमब्रुवन्‌ । उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्‌ पुत्र न संत्यजेत्‌

పితృదేవతలు కుమారుణ్ని కుల-వంశ ప్రతిష్ఠగా చెప్పారు; అందువల్ల సమస్త ధర్మాలలో ఇది ఉత్తమం. కాబట్టి కుమారుణ్ని త్యజించకూడదు.

Verse 99

स्वपत्नीप्रभवान्‌ पड्च लब्धान्‌ क्रीतान्‌ विवर्धितान्‌ । कृतानन्यासु चोत्पन्नान्‌ पुत्रान्‌ वै मनुरब्रवीत्‌

మనువు కుమారులను ఐదు విధాలుగా చెప్పాడు—(1) స్వపత్నీప్రభవుడు, మరియు ఇతర స్త్రీలతో సంబంధమై (2) లబ్ధుడు (ప్రాప్తి/స్వీకృతుడు), (3) క్రీతుడు (క్రయమైనవాడు), (4) వివర్ధితుడు (పోషించి పెంచినవాడు), (5) కృతుడు (ఉపనయనాది సంస్కారాల ద్వారా స్థాపితుడు).

Verse 100

धर्मकीर्त्यावहा नृणां मनस: प्रीतिवर्धना: । त्रायन्ते नरकाज्जाता: पुत्रा धर्मप्लवा: पितृन्‌

ఈ కుమారులు మనుష్యులకు ధర్మం, కీర్తి ప్రసాదించి మనస్సుకు ఆనందాన్ని పెంపొందిస్తారు. ధర్మరూప నౌకలై పితృదేవతలను నరకం నుండి రక్షిస్తారు.

Verse 101

स त्वं नृपतिशार्दूल पुत्र न त्यक्तुमहसि । आत्मानं सत्यधर्मा च पालयन्‌ पृथिवीपते । नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वमिहाहसि

కాబట్టి, నృపతిశార్దూలా! కుమారుణ్ని త్యజించకుము. భూపతీ, సత్యధర్మాలను కాపాడుతూ నీ ఆత్మగౌరవాన్ని నిలుపుకొనుము; నరేంద్రసింహా, ఇక్కడ కపటభారాన్ని మోయుట నీకు తగదు.

Verse 102

वरं कूपशताद्‌ वापी वरं वापीशतात्‌ क्रतुः । वरं क्रतुशतात्‌ पुत्र: सत्यं पुत्रशतादू वरम्‌

వంద బావులు తవ్వించుటకన్నా ఒక వాపి (మెట్లు గల బావి) నిర్మించుట శ్రేయస్కరం. వంద వాపులకన్నా ఒక యజ్ఞం శ్రేయస్కరం. వంద యజ్ఞాలకన్నా ఒక పుత్రుని జననం శ్రేయస్కరం; వంద పుత్రులకన్నా సత్యపాలన మరింత శ్రేష్ఠం.

Verse 103

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्‌ । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

తులలో ఒక వైపు వెయ్యి అశ్వమేధ యజ్ఞాలు, మరో వైపు సత్యం ఉంచితే—వెయ్యి అశ్వమేధాలకన్నా సత్యమే అధికంగా తూగుతుంది.

Verse 104

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्‌ । सत्यं च वचन राजन्‌ सम॑ वा स्यान्न वा समम्‌

రాజా! సమస్త వేదాధ్యయనం, సమస్త తీర్థస్నానాలు—ఇవి సత్యవచనానికి సమానమవుతాయా లేదా అన్నదే సందేహం.

Verse 105

नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्‌ विद्यते परम्‌ न हि तीव्रतरं किंचिदनृतादिह विद्यते,सत्यके समान कोई धर्म नहीं है। सत्यसे उत्तम कुछ भी नहीं है और झूठसे बढ़कर तीव्रतर पाप इस जगत्‌में दूसरा कोई नहीं है

సత్యానికి సమానమైన ధర్మం లేదు; సత్యం కన్నా ఉన్నతమైనది లేదు; ఈ లోకంలో అసత్యం కన్నా ఘోరమైన పాపం మరొకటి లేదు.

Verse 106

राजन सत्य परं ब्रह्म सत्यं च समय: पर: । मा त्याक्षी: समयं राजन्‌ सत्यं संगतमस्तु ते

రాజా! సత్యమే పరబ్రహ్మ; సత్యమే పరమ సమయము (ప్రతిజ్ఞా-నియమము). కాబట్టి రాజా, నీ ప్రతిజ్ఞను విడువకు; సత్యం నీతో నిత్యం ఏకమై ఉండుగాక.

Verse 107

अनुते चेत्‌ प्रसड्रस्ते श्रद्धधासि न चेत्‌ स्वयम्‌ । आत्मना हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम्‌

నీవు శాంతించక, స్వయంగా నా మాటలపై విశ్వాసం పెట్టకపోతే—అయ్యో! నేను ఒంటరిగా వెళ్లిపోతాను. నీ వంటి వానితో ధర్మసమ్మతమైన సహవాసం లేదు.

Verse 108

(पुत्रत्वे शड्कमानस्य बुद्धिरज्ञापकदीपना । गति: स्वर: स्मृति: सत्त्वं शीलविज्ञानविक्रमा: ।।

పుత్రత్వంపై సందేహం కలిగినప్పుడు బుద్ధియే తీర్పు చెప్పి సత్యాన్ని వెలుగులోనికి తెస్తుంది. నడక, స్వరం, స్మృతి, అంతఃసత్త్వం, శీల-స్వభావం, విద్య, పరాక్రమం, ధైర్యం, సహజప్రకృతి, కేశావర్తాలు, రోమరేఖలు—ఇవి ఎవరిలో ఎవరికీ పూర్తిగా సరిపోతాయో, అతడే అతని కుమారుడు; సందేహం లేదు. ఓ నరాధిపతీ! ఈ బాలుడు నీ దేహం నుంచే తీసిన ప్రతిబింబంలా సమానంగా వెలిసాడు; ‘తాత’ అని పిలుస్తున్నాడు. ఓ రాజా, కారణం లేకుండా అతని ఆశను విరగదీయకు.

Verse 109

(शकुन्तले तव सुतश्नक्रवर्ती भविष्यति । एवमुक्तो महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा ।।

దేవరాజు ఇంద్రుడు పలికెను—“శకుంతలే! నీ కుమారుడు చక్రవర్తి అవుతాడు; మహేంద్రుని వాక్యం ఇది, ఇతరథా కాదు. దేవదూతలు మొదలైన అనేకులు సాక్షులని చెప్పబడినా, ఈ వేళ వారు సత్యమో అసత్యమో ఏదీ పలకడం లేదు. కాబట్టి సాక్ష్యాభావంలో ఈ దురదృష్ట శకుంతల వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్తుంది.” ఇంత చెప్పి శకుంతల రాజుని విడిచి వెళ్లబోయెను; అప్పుడు ఆకాశం నుండి అశరీరవాణి దుష్యంతునితో పలికెను.

Verse 110

भस्त्रा माता पितु: पुत्रो येन जात: स एव सः

తల్లి భస్త్రంలాంటిదే; తండ్రి యొక్క కుమారుడు అతడే—ఎవరి ద్వారా నిజంగా జన్మించాడో, అతడే నిజమైన కుమారుడు.

Verse 111

भरस्व पुत्र दुष्यन्त मावमंस्था: शकुन्तलाम्‌ | (सर्वेभ्यो हाड़मड्लेभ्य: साक्षादुत्पद्यते सुत: | आत्मा चैष सुतो नाम तथैव तव पौरव ।।

ఓ కుమార దుష్యంతా! ఈ బాలుణ్ని స్వీకరించు; శకుంతలని అవమానించకు. తల్లిదండ్రుల సమస్త అవయవాల నుంచే కుమారుడు ప్రత్యక్షంగా జన్మిస్తాడు; కుమారుడు ‘ఆత్మ’ అని పిలువబడతాడు—ఓ పౌరవా, నీకూ అదే. కాబట్టి నీ ఆత్మను అతనిలో నిలిపినట్టుగా భావించి ఈ కుమారుణ్ని రక్షించు. నీ ఏకనిష్ఠ భార్యను ఎదురుచూడు; శకుంతలని తృణీకరించకు. ధర్మప్రకారం స్త్రీలకు అపూర్వమైన పవిత్రత ఉంది; వారి మాసిక రజస్స్రావం నెలనెలా దోషాలను తొలగిస్తుంది. ఓ నరదేవా! బీజధారి కుమారుడు మనిషిని యముని అక్షయ లోకమునుండి పైకి ఎత్తుతాడు.

Verse 112

त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला । जाया जनयते पुत्रमात्मनोड्ुं द्विधा कृतम्‌

వైశంపాయనుడు అన్నాడు— ఈ గర్భస్థ శిశువుకు ధాత నీవే; శకుంతల సత్యమే చెప్పింది. ధర్మపత్నీ పుత్రుని కనగా, అతడు భర్త ఆత్మనే రెండుగా విభజించినట్లుగా జన్మిస్తాడు.

Verse 113

“दुष्यन्त! माता तो केवल भाथी (धौंकनी)-के समान है। पुत्र पिताका ही होता है; क्योंकि जो जिसके द्वारा उत्पन्न होता है

వైశంపాయనుడు అన్నాడు— కావున, ఓ రాజా దుష్యంతా, శకుంతల నుండి జన్మించిన నీ కుమారుని పోషించి పెంచుము. జీవించి ఉన్న స్వపుత్రుని విడిచిపెట్టి జీవించుట మహా దురదృష్టం.

Verse 114

शाकुन्तलं महात्मानं दौष्यन्तिं भर पौरव । भर्तव्यो5यं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि

వైశంపాయనుడు అన్నాడు— ఓ పౌరవా, దుష్యంతుని కుమారుడైన ఈ మహాత్మ శాకుంతలుని పోషించుము. మా వచనముచేత కూడ ఇది నీపై విధిగా నియమించబడినదే; కనుక నీవు ఇతనిని నిలబెట్టవలెను.

Verse 115

(एवमुक्त्वा ततो देवा ऋषयश्न तपोधना: । पतिव्रतेति संहृष्टा: पुष्पवृष्टिं ववर्षिरे ।।

వైశంపాయనుడు అన్నాడు— ఇలా చెప్పిన తరువాత దేవతలును తపోధనులైన ఋషులును ఆనందించి శకుంతలను ‘పతివ్రత’ అని ప్రకటిస్తూ ఆమెపై పుష్పవృష్టి కురిపించారు. త్రిదివవాసుల ఈ వాక్యములు విని పౌరవ రాజు (దుష్యంతుడు) మహా హర్షంతో పురోహితుని మరియు మంత్రులను సంభోదించుటకు సిద్ధమయ్యాడు.

Verse 116

पुरोहितममात्यां श्व सम्प्रहृष्टो <ब्रवीदिदम्‌ । शृण्वन्त्वेतद्‌ भवन्तो<5स्य देवदूतस्य भाषितम्‌

వైశంపాయనుడు అన్నాడు— అప్పుడు రాజు పరమ హర్షంతో పురోహితుని మరియు మంత్రులను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు— “మీరు అందరూ ఈ దేవదూత పలికిన మాటలను శ్రద్ధగా వినండి.”

Verse 117

अहं चाप्येवमेवैनं जानामि स्वयमात्मजम्‌ | यद्यहं वचनादस्या गृह्लीयामि ममात्मजम्‌

నేనూ ఇతనిని ఇదే విధంగా—నాకు పుట్టిన నా కుమారుడిగానే—స్వయంగా తెలుసుకొన్నాను. అయితే ఆమె మాట ప్రకారం నేను నా కుమారుణ్ణి (మళ్లీ) స్వీకరిస్తే…

Verse 118

वैशम्पायन उवाच तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारत । हृष्ट: प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम्‌

వైశంపాయనుడు పలికెను—భారతా! అప్పుడు దేవదూత వచనంతో ఆ బాలుని శుద్ధత నిరూపితమగగా, రాజు (దుష్యంతుడు) హర్షానందాలతో నిండిపోయి తన కుమారుని స్వీకరించాడు.

Verse 119

ततस्तस्य तदा राजा पितृकर्माणि सर्वश: । कारयामास मुदित: प्रीतिमानात्मजस्य ह

ఆ తరువాత రాజు (దుష్యంతుడు) ఆనందంతో, కుమారునిపై ప్రేమతో నిండిపోయి, తండ్రిగా చేయవలసిన అన్ని కర్మలను—ఉపనయనాది సంస్కారాలను—శాస్త్రం మరియు కులాచారం ప్రకారం చేయించాడు.

Verse 120

मूर्थ्नि चैनमुपाप्राय सस्नेहं परिषस्वजे । सभाज्यमानो विप्रैश्न स्तूयमानश्न वन्दिभि: । स मुद्दे परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृप:

తరువాత రాజు అతని శిరస్సును వాసన చూసి, అపార స్నేహంతో అతనిని హృదయానికి హత్తుకున్నాడు. బ్రాహ్మణులు ఆశీర్వదించగా, వందిమాగధులు స్తుతిగానం చేశారు. కుమారస్పర్శజనిత పరమానందాన్ని ఆ నృపుడు అనుభవించాడు.

Verse 121

तां चैव भार्या दुष्यन्त: पूजयामास धर्मतः । अब्रवीच्चैव तां राजा सान्त्वपूर्वमिदं वच:,दुष्यन्तने अपनी पत्नी शकुन्तलाका भी धर्मपूर्वक आदर-सत्कार किया और उसे समझाते हुए कहा--

దుష్యంతుడు ధర్మప్రకారం తన భార్య శకుంతలకూ తగిన గౌరవసత్కారాలు చేశాడు. తరువాత రాజు ఆమెను సాంత్వనపరచుతూ ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 122

कृतो लोकपरोक्षो<यं सम्बन्धो वै त्वया सह । तस्मादेतन्मया देवि त्वच्छुद्धयर्थ विचारितम्‌

దేవి! నీతో నేను ఏర్పరచుకున్న ఈ బంధం లోకదృష్టికి గోచరంకాక రహస్యంగా ఉండేది. అందుచేత నీ శుద్ధి, కీర్తి-పరిశుద్ధి కొరకు నేనే ఈ మార్గాన్ని ఆలోచించి నిర్ణయించాను.

Verse 123

(ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्वैव पृथग्विधा: । त्वां देवि पूजयिष्यन्ति निर्विशड्कं पतिव्रताम्‌ ।।

దేవి! నీవు నిస్సందేహంగా పతివ్రతవు. బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు—అందరూ తమ తమ విధంగా ఎలాంటి అనుమానం లేకుండా నిన్ను పూజించి గౌరవిస్తారు. లేకపోతే, స్త్రీ-స్వభావ వశమై నీవు నాతో సంబంధం పెట్టుకున్నావని, నేనూ కామవశుడై ఈ కుమారుణ్ని రాజ్యసింహాసనంపై నిలిపే నిర్ణయం చేశానని లోకం అనుకునేది. మన ధార్మిక బంధంపై విశ్వాసం కలగదు; అందుకే ఈ మార్గాన్ని ఆలోచించాను.

Verse 124

यच्च कोपितयात्यर्थ त्वयोक्तो<स्म्यप्रियं प्रिये । प्रणयिन्या विशालाक्षि तत्‌ क्षान्तं ते मया शुभे

ప్రియే, విశాలాక్షీ! కోపంలో నీవు నాకు అత్యంత అప్రీతికరమైన మాటలు పలికినప్పటికీ, అవి నీ గాఢమైన ప్రేమ నుంచే వచ్చాయి. అందుచేత శుభే, వాటన్నిటినీ నేను క్షమించాను.

Verse 125

(अनृतं वाप्यनिष्टं वा दुरुक्त वापि दुष्कृतम्‌ । त्वयाप्येवं विशालाक्षि क्षन्तव्यं मम दुर्वच: ।।

విశాలాక్షీ దేవి! నా మాటలు అసత్యమైయినా, అప్రీతికరమైయినా, కఠినమైయినా, పాపస్వరూపమైయినా—నీవు కూడా నా ఈ దుర్వచనాలను క్షమించాలి. భర్త కోసం క్షమాభావాన్ని ధరించిన స్త్రీ పాతివ్రత్య ధర్మాన్ని పొందుతుంది. ఇలా చెప్పి రాజర్షి దుష్యంతుడు తన ప్రియ రాణిని అన్నపానాలు, వస్త్రాలు మొదలైనవాటితో గౌరవించాడు.

Verse 126

(स मातरमुपस्थाय रथन्तर्यामभाषत । मम पुत्रो वने जातस्तव शोकप्रणाशन: ।।

ఆ తరువాత అతడు తన తల్లి రథంతరీ వద్దకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు—“అమ్మా! ఇది నా కుమారుడు; అరణ్యంలో జన్మించాడు; నీ శోకాన్ని నశింపజేస్తాడు. శుభే! నీ ఈ మనవడిని పొందినందున నేడు నేను పితృఋణం నుండి విముక్తుడనయ్యాను. ఈమె విశ్వామిత్రుని కుమార్తె; కణ్వుడు పెంచాడు. మహాభాగే! ఈమె నీ కోడలు శకుంతల—ఆమెపై ప్రసన్నమవు.” కుమారుని మాటలు విని రథంతరీ మనవడిని హృదయానికి హత్తుకుంది; తన పాదాల వద్ద పడిన శకుంతలను రెండు భుజాలతో ఆలింగనం చేసి ఆనందాశ్రువులు కార్చింది. బాలుని శుభలక్షణాలను గమనించి ఆమె సత్యవాక్యమంది—“విశాలాక్షీ! నీ కుమారుడు చక్రవర్తి అవుతాడు. నీ భర్త త్రిలోకవిజయి కావాలి. వరవర్ణినీ! నీకు నిరంతరం దివ్యభోగాలు లభించుగాక.” ఇలా చెప్పబడిన రథంతరీ పరమానందంతో నిండిపోయింది. అప్పుడు రాజు శాస్త్రోక్త విధానానుసారం, సమస్త ఆభరణాలతో అలంకరింపబడిన శకుంతలను అగ్రమహిషిగా స్థాపించి, బ్రాహ్మణులకు మరియు సైనికులకు విస్తార ధనాన్ని దానం చేశాడు. అనంతరం దుష్యంతుడు శకుంతలాపుత్రునికి ‘భరత’ అని నామకరణం చేసి యువరాజ్యాభిషేకం చేశాడు.

Verse 127

(भरते भारमावेश्य कृतकृत्यो5भवन्नूप: । ततो वर्षशतं पूर्ण राज्यं कृत्वा नराधिप: ।।

వైశంపాయనుడు పలికెను— భరతునికి రాజ్యభారాన్ని అప్పగించి రాజు దుష్యంతుడు కృతకృత్యుడయ్యెను. అనంతరం నరాధిపుడు సంపూర్ణ వంద సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని పాలించి అనేక దానాలు చేసి, చివరికి స్వర్గలోకాన్ని పొందెను. ఆపై మహాత్ముడైన రాజు భరతుని ప్రసిద్ధ చక్రం సర్వత్ర సంచరించసాగెను— ప్రకాశవంతం, దివ్యం, అజేయం; మహానాదంతో సమస్త జగత్తును ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ ముందుకు సాగెను.

Verse 128

स विजित्य महीपालांक्ष॒कार वशवर्तिन: । चचार च सतां धर्म प्राप चानुत्तमं यश:,उन्होंने सब राजाओंको जीतकर अपने अधीन कर लिया तथा सत्पुरुषोंके धर्मका पालन और उत्तम यशका उपार्जन किया

అతడు భూమి రాజులందరినీ జయించి తన వశంలోకి తెచ్చెను; అయినా సత్పురుషులు ఆచరించే ధర్మాన్ని అనుసరించి నడిచి, దానివల్ల అనుత్తమమైన యశస్సును పొందెను.

Verse 129

स राजा चक्रवर्त्यासीत्‌ सार्वभौम: प्रतापवान्‌ । ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पति:

ఆ రాజు ప్రతాపవంతుడైన సార్వభౌమ చక్రవర్తి. మరుత్పతి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) చేసినట్లే అతడు అనేక యజ్ఞాలను నిర్వహించెను.

Verse 130

याजयामास तं कण्वो विधिवद्‌ भूरिदक्षिणम्‌ । श्रीमान्‌ गोविततं नाम वाजिमेधमवाप स: । यस्मिन्‌ सहस्नं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ

మహర్షి కణ్వుడు ఆచార్యుడై విధివిధానాలతో, విస్తార దక్షిణలతో కూడిన ‘గోవితత’ అనే అశ్వమేధ యజ్ఞాన్ని భరతునితో నిర్వహింపజేసెను. శ్రీమంతుడైన భరతుడు ఆ యజ్ఞఫలాన్ని సంపూర్ణంగా పొందెను; మరియు ఆ యజ్ఞంలోనే కణ్వునికి దక్షిణగా వెయ్యి పద్మాల బంగారు నాణేలను సమర్పించెను.

Verse 131

भरतादू भारती कीर्तियेनेदं भारतं कुलम्‌ । अपरे ये च पूर्वे वै भारता इति विश्रुता:

భరతుని ప్రసిద్ధ కీర్తివల్లనే ఈ వంశం ‘భారత’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను. అలాగే ఆ కులంలో ముందుగా ఉన్నవారూ, తరువాత వచ్చినవారూ—అందరూ ‘భారతులు’, అనగా భరతుని వంశజులు అని ఖ్యాతి పొందిరి.

Verse 132

भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजस: । बभूवुर्ब्रह्म कल्पा श्व बहवो राजसत्तमा:

వైశంపాయనుడు పలికెను— భరత వంశంలో దేవతలవలె మహాపరాక్రమశాలులు, బ్రహ్మదేవునివలె తేజోవంతులు అయిన అనేక ఉత్తమ రాజర్షులు జన్మించారు. వారి సంపూర్ణ నామాలను లెక్కించుట అసాధ్యం. ఓ జనమేజయా! వారిలో ప్రధానులైనవారి పేర్లనే నేను నీకు వరుసగా వివరిస్తాను. ఆ మహాభాగ రాజులు దేవతులవలె ప్రకాశించుచు, సత్యం, సరళత మొదలైన ధర్మగుణాలలో స్థిరనిష్ఠులై ఉండిరి.

Verse 133

येषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वश: । तेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारत । महाभागान्‌ देवकल्पान्‌ सत्यार्जवपरायणान्‌

వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భారతా! వారి నామాలు అన్ని విధాలా అపరిమేయమైనవి. అయినా వారిలో ప్రధానులైనవారిని నేను క్రమంగా నీకు కీర్తిస్తాను— వారు మహాభాగులు, దేవతులవలె తేజోవంతులు, సత్యం మరియు ఋజుత్వంలో పరాయణులు, ధర్మమార్గంలో సదా నిమగ్నులై ఉండిరి.

Verse 1093

ऋषत्विक्पुरोहिताचार्यमन्त्रिभिश्व वृतं तदा | वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! राजा दुष्यन्तसे इतनी बातें कहकर शकुन्तला वहाँसे चलनेको उद्यत हुई। इतनेमें ही ऋत्विजू

వైశంపాయనుడు పలికెను— జనమేజయా! ఆ సమయంలో రాజు దుష్యంతుడు ఋత్వికులు, పురోహితుడు, ఆచార్యుడు మరియు మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు. ఇటు శకుంతల అతనితో చాల మాటలు చెప్పి అక్కడి నుండి వెళ్లుటకు సిద్ధపడుతుండగానే, అదే క్షణంలో ఆకాశమునుండి దివ్యవాణి ఉద్భవించి దుష్యంతుని సంబోధించింది.

Verse 1143

तस्माद्‌ भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः । “पौरव! यह महामना बालक शकुन्तला और दृष्यन्त दोनोंका पुत्र है। हम देवताओंके कहनेसे तुम इसका भरण-पोषण करोगे, इसलिये तुम्हारा यह पुत्र भरतके नामसे विख्यात होगा”

వైశంపాయనుడు పలికెను— అందుచేత నీ కుమారుడు ‘భరతుడు’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి పొందుగాక. దేవతల ఆజ్ఞచేత నీవు ఇతని భరణపోషణ చేయవలసి ఉన్నది; అందువల్లనే ఇతడు ‘భరతుడు’ అని లోకంలో విఖ్యాతుడగును.

Verse 1173

भवेद्धि शड्क्यो लोकस्य नैव शुद्धों भवेदयम्‌ | “मैं भी अपने इस पुत्रको इसी रूपमें जानता हूँ। यदि केवल शकुन्तलाके कहनेसे मैं इसे ग्रहण कर लेता

వైశంపాయనుడు పలికెను— నిజమే, ఈ బాలుడు లోకానికి సందేహాస్పదుడై, శుద్ధస్థితిగలవాడిగా భావింపబడడు. నేనూ ఇతడు నా కుమారుడేనని ఇదే విధంగా తెలుసుకొనుచున్నాను; కానీ శకుంతల మాట మాత్రమే ఆధారంగా నేను ఇతనిని స్వీకరించినయెడల, ప్రజలు సందేహించి, ఈ బాలుడు నిర్దోషుడని అంగీకరించరు.