Shloka 126
अध्याय ७४: अक्रोध–क्षमा–निवासनीति
Chapter 74: Non-anger, Forbearance, and the Ethics of Residence
(स मातरमुपस्थाय रथन्तर्यामभाषत । मम पुत्रो वने जातस्तव शोकप्रणाशन: ।। ऋणादद्य विमुक्तो5हमस्मि पौत्रेण ते शुभे । विश्वामित्रसुता चेयं कण्वेन च विवर्धिता ।। स््नुषा तव महाभागे प्रसीदस्व शकुन्तलाम् | पुत्रस्य वचन श्रुत्वा पौत्रं सा परिषस्वजे ।। पादयो: पतितां तत्र रथन्तर्या शकुन्तलाम् | परिष्वज्य च बाहुभ्यां हषादश्रूण्यवर्तयत् ।। उवाच वचन सत्य॑ लक्षयँल्लक्षणानि च | तव पुत्रो विशालाक्षि चक्रवर्ती भविष्यति ।। तव भर्ता विशालाक्षि त्रैलोक्यविजयी भवेत् | दिव्यान् भोगाननुप्राप्ता भव त्वं वरवर्णिनि ।। एवमुक्ता रथन्तर्या परं हर्षमवाप सा । शकुन्तलां तदा राजा शाम्त्रोक्तेनैव कर्मणा ।। ततोअग्रमहिषीं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताम् । ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सैनिकानां च भूपति: ।।) तदनन्तर वे अपनी माता रथन्तर्याके पास जाकर बोले--'माँ! यह मेरा पुत्र है, जो वनमें उत्पन्न हुआ है। यह तुम्हारे शोकका नाश करनेवाला होगा। शुभे! तुम्हारे इस पौत्रको पाकर आज मैं पितृ-ऋणसे मुक्त हो गया। महाभागे! यह तुम्हारी पुत्र-वधू है। महर्षि विश्वामित्रने इसे जन्म दिया और महात्मा कण्वने पाला है। तुम शकुन्तलापर कृपादृष्टि रखो।' पुत्रकी यह बात सुनकर राजमाता रथन्तर्याने पौत्रको हृदयसे लगा लिया और अपने चरणोंमें पड़ी हुई शकुन्तलाको दोनों भुजाओंमें भरकर वे हर्षके आँसू बहाने लगीं। साथ ही पौत्रके शुभ लक्षणोंकी ओर संकेत करती हुई बोलीं--“विशालाश्षि! तेरा पुत्र चक्रवर्ती सम्राट् होगा। तेरे पतिको तीनों लोकोंपर विजय प्राप्त हो। सुन्दरि! तुम्हें सदा दिव्य भोग प्राप्त होते रहें।। यह कहकर राजमाता रथन्तर्या अत्यन्त हर्षसे विभोर हो उठीं। उस समय राजाने शास्त्रोक्त विधिके अनुसार समस्त आभूषणोंसे विभूषित शकुन्तलाको पटरानीके पदपर अभिषिक्त करके ब्राह्मणों तथा सैनिकोंको बहुत धन अर्पित किया। दुष्यन्तस्तु तदा राजा पुत्र शाकुन्तलं तदा । भरतं नामत: कृत्वा यौवराज्ये5 भ्यषेचयत्,तदनन्तर महाराज दुष्यन्तने शकुन्तलाकुमारका नाम भरत रखकर उसे युवराजके पदपर अभिषिक्त कर दिया
sa mātaram upasthāya rathantaryām abhāṣata | mama putro vane jātas tava śoka-praṇāśanaḥ || ṛṇād adya vimukto 'ham asmi pautreṇa te śubhe | viśvāmitra-sutā ceyaṃ kaṇvena ca vivardhitā || snuṣā tava mahābhāge prasīdasva śakuntalām | putrasya vacanaṃ śrutvā pautraṃ sā pariṣasvaje || pādayoḥ patitāṃ tatra rathantaryā śakuntalām | pariṣvajya ca bāhubhyāṃ harṣād aśrūṇy avartayat || uvāca vacanaṃ satyaṃ lakṣayan lakṣaṇāni ca | tava putro viśālākṣi cakravartī bhaviṣyati || tava bhartā viśālākṣi trailokya-vijayī bhavet | divyān bhogān anuprāptā bhava tvaṃ vara-varṇini || evam uktā rathantaryā paraṃ harṣam avāpa sā | śakuntalāṃ tadā rājā śāstrokte naiva karmaṇā || tato 'gramahiṣīṃ kṛtvā sarvābharaṇa-bhūṣitām | brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sainikānāṃ ca bhūpatiḥ ||
ఆ తరువాత అతడు తన తల్లి రథంతరీ వద్దకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు—“అమ్మా! ఇది నా కుమారుడు; అరణ్యంలో జన్మించాడు; నీ శోకాన్ని నశింపజేస్తాడు. శుభే! నీ ఈ మనవడిని పొందినందున నేడు నేను పితృఋణం నుండి విముక్తుడనయ్యాను. ఈమె విశ్వామిత్రుని కుమార్తె; కణ్వుడు పెంచాడు. మహాభాగే! ఈమె నీ కోడలు శకుంతల—ఆమెపై ప్రసన్నమవు.” కుమారుని మాటలు విని రథంతరీ మనవడిని హృదయానికి హత్తుకుంది; తన పాదాల వద్ద పడిన శకుంతలను రెండు భుజాలతో ఆలింగనం చేసి ఆనందాశ్రువులు కార్చింది. బాలుని శుభలక్షణాలను గమనించి ఆమె సత్యవాక్యమంది—“విశాలాక్షీ! నీ కుమారుడు చక్రవర్తి అవుతాడు. నీ భర్త త్రిలోకవిజయి కావాలి. వరవర్ణినీ! నీకు నిరంతరం దివ్యభోగాలు లభించుగాక.” ఇలా చెప్పబడిన రథంతరీ పరమానందంతో నిండిపోయింది. అప్పుడు రాజు శాస్త్రోక్త విధానానుసారం, సమస్త ఆభరణాలతో అలంకరింపబడిన శకుంతలను అగ్రమహిషిగా స్థాపించి, బ్రాహ్మణులకు మరియు సైనికులకు విస్తార ధనాన్ని దానం చేశాడు. అనంతరం దుష్యంతుడు శకుంతలాపుత్రునికి ‘భరత’ అని నామకరణం చేసి యువరాజ్యాభిషేకం చేశాడు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights dharma in family and kingship: rightful recognition of spouse and child restores social order, fulfills ancestral obligation (pitṛ-ṛṇa) through an heir, and transforms grief into auspicious continuity. It also affirms that royal actions should align with śāstric rites, linking legitimacy with ethical governance.
The king approaches his mother Rathantarī, presents his forest-born son and Śakuntalā, and asks her to accept them. Rathantarī embraces the grandson, lifts and embraces Śakuntalā at her feet, blesses them with prophecies of universal sovereignty and victory, and rejoices. The king then formally installs Śakuntalā as chief queen according to prescribed rites and distributes gifts to brāhmaṇas and soldiers.