Shloka 52
अध्याय ७४: अक्रोध–क्षमा–निवासनीति
Chapter 74: Non-anger, Forbearance, and the Ethics of Residence
(आत्मनो<र्थमिति श्रौतं सा रक्षति धन प्रजा: । शरीरं लोकयात्रां वै धर्म स्वर्गमृषीन् पितृन् ।।) “पत्नी अपना आधा अंग है, यह श्रुतिका वचन है। वह धन, प्रजा, शरीर, लोकयात्रा, धर्म, स्वर्ग, ऋषि तथा पितर--इन सबकी रक्षा करती है। आत्मनो जन्मन: क्षेत्रं पुण्यं रामा: सनातनम् | ऋषीणामपि का शक्ति: स््रष्ठुं रामामृते प्रजाम्,'स्त्रियाँ पतिके आत्माके जन्म लेनेका सनातन पुण्य क्षेत्र हैं। ऋषियोंमें भी क्या शक्ति है कि बिना स्त्रीके संतान उत्पन्न कर सकें
duṣyanta uvāca | (ātmano 'rtham iti śrautaṃ sā rakṣati dhanaṃ prajāḥ | śarīraṃ lokayātrāṃ vai dharmaṃ svargam ṛṣīn pitṝn ||) ātmanaḥ janmanaḥ kṣetraṃ puṇyaṃ rāmāḥ sanātanam | ṛṣīṇām api kā śaktiḥ sraṣṭuṃ rāmām ṛte prajām ||
దుష్యంతుడు అన్నాడు—వేదవాక్యంలో ప్రకటించబడింది: భార్య స్వహితార్థమే; నిజంగా ఆమె పురుషుని అర్ధాంగి. ఆమె ధనాన్ని, సంతానాన్ని కాపాడుతుంది; శరీరాన్ని, లోకయాత్రను నిలుపుతుంది; ధర్మాన్ని, స్వర్గాశను రక్షిస్తుంది; ఋషులకు, పితృులకు చేయవలసిన కర్తవ్యాలను నిలబెడుతుంది. స్త్రీయే సనాతన పుణ్యక్షేత్రం—సంతానమార్గంగా పురుషుని ఆత్మ మళ్లీ జన్మిస్తుంది. స్త్రీ లేకుండా సంతానాన్ని సృష్టించే శక్తి ఋషులకైనా ఎక్కడుంది?
दुष्यन्त उवाच
Educational Q&A
The verse presents the wife as an indispensable partner in dharma: she sustains household life, enables progeny and lineage, and supports obligations to sages and ancestors; thus marriage is framed as a Vedic, ethical institution central to social and spiritual continuity.
Duṣyanta is arguing for the significance and legitimacy of the marital bond by invoking śruti-based authority and the practical-spiritual roles of a wife—wealth, offspring, ritual continuity, and the fulfillment of dharma.