Shloka 125
अध्याय ७४: अक्रोध–क्षमा–निवासनीति
Chapter 74: Non-anger, Forbearance, and the Ethics of Residence
(अनृतं वाप्यनिष्टं वा दुरुक्त वापि दुष्कृतम् । त्वयाप्येवं विशालाक्षि क्षन्तव्यं मम दुर्वच: ।। क्षान्त्या पतिकृते नार्य: पातिव्रत्यं ब्रजन्ति ता: ।) “विशाल नेत्रोंवाली देवि! इसी प्रकार तुम्हें भी मेरे कहे हुए असत्य, अप्रिय, कट एवं पापपूर्ण दुर्वचनोंके लिये मुझे क्षमा कर देना चाहिये। पतिके लिये क्षमाभाव धारण करनेसे स्त्रियाँ पातिव्रत्य-धर्मको प्राप्त होती हैं'। तामेवमुकक््त्वा राजर्षिर्दिष्यन्तो महिषीं प्रियाम् । वासोभिरन्नपानैश्व पूजयामास भारत,जनमेजय! अपनी प्यारी रानीसे ऐसी बात कहकर राजर्षि दुष्यन्तने अन्न, पान और वस्त्र आदिके द्वारा उसका आदर-सत्कार किया
anṛtaṃ vāpy aniṣṭaṃ vā duruktaṃ vāpi duṣkṛtam | tvayāpy evaṃ viśālākṣi kṣantavyaṃ mama durvacaḥ || kṣāntyā patikṛte nāryaḥ pātivratynam vrajanti tāḥ ||
విశాలాక్షీ దేవి! నా మాటలు అసత్యమైయినా, అప్రీతికరమైయినా, కఠినమైయినా, పాపస్వరూపమైయినా—నీవు కూడా నా ఈ దుర్వచనాలను క్షమించాలి. భర్త కోసం క్షమాభావాన్ని ధరించిన స్త్రీ పాతివ్రత్య ధర్మాన్ని పొందుతుంది. ఇలా చెప్పి రాజర్షి దుష్యంతుడు తన ప్రియ రాణిని అన్నపానాలు, వస్త్రాలు మొదలైనవాటితో గౌరవించాడు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes ethical restraint in speech and the moral power of forgiveness: even when words are false, unpleasant, harsh, or sinful, one should seek and grant pardon; forbearance, especially within marriage, is presented as a means to uphold pātivratya-dharma.
Duṣyanta addresses his queen with a request for forgiveness for his hurtful words and frames her patience as a virtue aligned with wifely dharma; afterward he honors her with gifts such as garments, food, and drink, signaling reconciliation and respect.