Shloka 108
अध्याय ७४: अक्रोध–क्षमा–निवासनीति
Chapter 74: Non-anger, Forbearance, and the Ethics of Residence
(पुत्रत्वे शड्कमानस्य बुद्धिरज्ञापकदीपना । गति: स्वर: स्मृति: सत्त्वं शीलविज्ञानविक्रमा: ।। धृष्णुप्रकृतिभावी च आवर्ता रोमराजय: । समा यस्य यतः स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशय: ।। सादृश्येनोद्धृतं बिम्बं तव देहाद् विशाम्पते । तातेति भाषमाणं वै मा सम राजन् वृथा कृथा: ।।) यह मेरा पुत्र है या नहीं, ऐसा संदेह होनेपर बुद्धि ही इसका निर्णय करनेवाली अथवा इस रहस्यपर प्रकाश डालनेवाली है। चाल-ढाल, स्वर, स्मरणशक्ति, उत्साह, शील-स्वभाव, विज्ञान, पराक्रम, साहस, प्रकृतिभाव, आवर्त (भँवर) तथा रोमावली--जिसकी ये सब वस्तुएँ जिससे सर्वथा मिलती-जुलती हों, वह उसीका पुत्र है, इसमें संशय नहीं है। राजन! आपके शरीरसे पूर्ण समानता लेकर यह बिम्बकी भाँति प्रकट हुआ है और आपको “तात' कहकर पुकार रहा है। आप इसकी आशा न तोड़ें। त्वामृते5पि हि दुष्पन्त शैलराजावतंसकाम् | चतुरन्तामिमामुर्वी पुत्रो मे पालयिष्यति,महाराज दुष्यन्त! मैं एक बात कहे देती हूँ, आपके सहयोगके बिना भी मेरा यह पुत्र चारों समुद्रोंसे घिरी हुई गिरिराज हिमालयरूपी मुकुटसे सुशोभित समूची पृथ्वीका शासन करेगा
duṣyanta uvāca |
putratve śaṅkamānasya buddhir ājñāpaka-dīpanā |
gatiḥ svaraḥ smṛtiḥ sattvaṁ śīla-vijñāna-vikramāḥ ||
dhṛṣṇu-prakṛti-bhāvī ca āvartā roma-rājayaḥ |
samā yasya yataḥ syus te tasya putro na saṁśayaḥ ||
sādṛśyenoddhṛtaṁ bimbaṁ tava dehād viśāṁ-pate |
tāteti bhāṣamāṇaṁ vai mā sma rājan vṛthā kṛthāḥ ||
పుత్రత్వంపై సందేహం కలిగినప్పుడు బుద్ధియే తీర్పు చెప్పి సత్యాన్ని వెలుగులోనికి తెస్తుంది. నడక, స్వరం, స్మృతి, అంతఃసత్త్వం, శీల-స్వభావం, విద్య, పరాక్రమం, ధైర్యం, సహజప్రకృతి, కేశావర్తాలు, రోమరేఖలు—ఇవి ఎవరిలో ఎవరికీ పూర్తిగా సరిపోతాయో, అతడే అతని కుమారుడు; సందేహం లేదు. ఓ నరాధిపతీ! ఈ బాలుడు నీ దేహం నుంచే తీసిన ప్రతిబింబంలా సమానంగా వెలిసాడు; ‘తాత’ అని పిలుస్తున్నాడు. ఓ రాజా, కారణం లేకుండా అతని ఆశను విరగదీయకు.
दुष्यन्त उवाच
Educational Q&A
The verse frames ethical recognition of lineage as grounded in discernment and observable congruence of traits, and it warns a ruler against harming a child’s rightful hope and status without just cause—linking personal responsibility to dharma and social order.
Duṣyanta addresses the doubt about a child’s sonship and argues that multiple identifying traits and striking resemblance establish paternity; since the boy calls him ‘father,’ the king should not reject him or break his expectation.