Shloka 51
अध्याय ७४: अक्रोध–क्षमा–निवासनीति
Chapter 74: Non-anger, Forbearance, and the Ethics of Residence
(विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवासस: । तेडपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत् ।।) “जो परदेशमें रहकर अत्यन्त दुर्बल हो गये हैं, जो दीन और मलिन वस्त्र धारण करनेवाले हैं, वे दरिद्र मनुष्य भी अपनी पत्नीको पाकर ऐसे संतुष्ट होते हैं, मानो उन्हें कोई धन मिल गया हो। सुसंरब्धो5पि रामाणां न कुर्यादप्रियं नर: । रतिं प्रीतिं च धर्म च तास्वायत्तमवेक्ष्य हि,“रति, प्रीति तथा धर्म पत्नीके ही अधीन हैं, ऐसा सोचकर पुरुषको चाहिये कि वह कुपित होनेपर भी पत्नीके साथ कोई अप्रिय बर्ताव न करे
duṣyanta uvāca |
vipravāsakṛśā dīnā narā malinavāsasaḥ |
te 'pi svadārāṁs tuṣyanti daridrā dhanalābhavat ||
susaṁrabdho 'pi nārīṇāṁ na kuryād apriyaṁ naraḥ |
ratiṁ prītiṁ ca dharmaṁ ca tās v āyattam avekṣya hi ||
ప్రవాసంలో ఉండి అత్యంత క్షీణించినవారు, దయనీయులు, మలిన వస్త్రధారులు—అలాంటి దరిద్ర పురుషులు కూడా తమ భార్యను తిరిగి పొందితే ధనలాభం పొందినట్లే తృప్తి చెందుతారు. అందువల్ల పురుషుడు ఎంత కోపం వచ్చినా స్త్రీలతో (తన భార్యతో) అప్రియంగా ప్రవర్తించకూడదు; ఎందుకంటే రతి, ప్రీతి, ధర్మం—ఇవి అన్నీ వారిపైనే ఆధారపడినవని భావించి అతడు సంయమించాలి।
दुष्यन्त उवाच
Educational Q&A
Even in anger, a man should not treat his wife (and women) harshly; marital harmony is portrayed as foundational to pleasure, affection, and the practice of dharma, so self-restraint is an ethical duty.
Duṣyanta reflects on the joy of reunion after separation: even impoverished men feel enriched when they regain their wives. From this observation he draws a moral injunction about respectful conduct toward one’s wife, especially when angered.