Adhyaya 98: Chapter on the Sacred Hill Episode: Satyatapā and the Marvel of Varāha
Parvādhyāyaḥ (Satyatapā–Varāha-adbhuta-prasaṅgaḥ)
Ethical-Discourse (Tapas, Dharma, and Sacred Landscape / Tīrtha-Māhātmya)
पृथिवी वराहं हिमवतः सम्बन्धिनं अद्भुतं पृच्छति। वराहः ब्राह्मणस्य सत्यतपसः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—सः कदाचित् दस्युसङ्गे पतितोऽपि ऋषिसङ्गेनोपदेशेन च, विशेषतः दुर्वाससः प्रसङ्गेन, शुद्धिं प्राप्य धर्ममार्गे स्थितः। सः हिमवतः उत्तरपार्श्वे पुष्यभद्रानद्याः समीपे चित्राशिलास्थाने भद्रवटमहान्यग्रोधस्य सन्निधौ तपः करोति। तत्र असावधानतया अङ्गुलीच्छेदे रक्तं न निर्गच्छति, भस्मसदृशं चूर्णं भवति, पुनश्चाङ्गुली पूर्णा भवति—इत्यद्भुतं किन्नरदम्पती इन्द्राय निवेदयति। इन्द्रः वराहरूपेण विष्णुना सह आगत्य तपस्विनं परीक्ष्य विवेकं दर्शयति; ततः स्वस्वरूपं प्रकाश्य वरान् ददाति—मासिकव्रते निर्दिष्टे ब्राह्मणपूजनकर्तॄणां पापशुद्धिः, सत्यतपसश्च मोक्षः। अनन्तरं गुरुरारुणिरागत्य सिद्धिं प्रमाणयति; उभौ नारायणं प्रविश्य लीयेते, तीर्थक्षेत्रे शिष्टाचारस्य तपोधर्मस्य च महत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 98
Verse 1
अथ पर्वाध्यायः ॥ धरण्युवाच ॥ योऽसौ सत्यतपा नाम लुब्धो भूत्वा द्विजो बभौ ॥ येनारुणिर्व्याघ्रभयाद्रक्षितो यः स्वशक्तितः ॥
अथ पर्वाध्यायः। धरण्युवाच—योऽसौ सत्यतपा नाम द्विजो लुब्धो भूत्वा बभौ; येनारुणिर्व्याघ्रभयात् स्वशक्तितो रक्षितः।
Verse 2
दुर्वासाः संश्रुतार्थश्च हिमवन्तं नगं ययौ ॥ तस्योपरि महच्चित्रं भवतीति त्वयेरितम् ॥
दुर्वासाः संश्रुतार्थः सन् हिमवन्तं नगं ययौ। तस्योपरि महच्चित्रं भवतीति त्वयेरितम्॥
Verse 3
कीदृशं तन्ममाचक्ष्व महत्कौतूहलं विभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ स हि सत्यतपा पूर्वं भृगुवंशोद्भवो द्विजः ॥
कीदृशं तन्ममाचक्ष्व महत्कौतूहलं विभो। श्रीवराह उवाच—स हि सत्यतपा पूर्वं भृगुवंशोद्भवो द्विजः॥
Verse 4
दस्युसंसर्गसम्भूतो दस्युवत्समजायत ॥ ततः कालेन महता ऋषिसङ्गात्पुनर्द्विजः ॥
दस्युसंसर्गसम्भूतो दस्युवत्समजायत। ततः कालेन महता ऋषिसङ्गात्पुनर्द्विजः॥
Verse 5
बभौ दुर्वाससा सम्यग्बोधितश्च विशेषतः ॥ हिमाद्रेरुत्तरे पादे पुष्यभद्रा नदी शुभा ॥
बभौ दुर्वाससा सम्यग्बोधितश्च विशेषतः। हिमाद्रेरुत्तरे पादे पुष्यभद्रा नदी शुभा॥
Verse 6
तस्यास्तीरे शिला दिव्या नाम्ना चित्रशिला धरे ॥ न्यग्रोधश्च महांस्तत्र नाम्ना भद्रो महावटः ॥
तस्यास्तीरे शिला दिव्या नाम्ना चित्रशिला धरे। न्यग्रोधश्च महांस्तत्र नाम्ना भद्रो महावटः॥
Verse 7
तत्र सत्यतपाः स्थित्वा तपः कुर्वन्महातपाः ॥ स कदाचित्कुठारेण चकर्त्त समिधः किल ॥
तत्र सत्यतपाः स्थित्वा महातपाः तपः कुर्वन् कदाचित् कुठारेण समिधः चकर्त्त किल।
Verse 8
चिच्छेद चाङ्गुलीमेकां वामतर्जनिकां मुनिः ॥ छिन्नायामङ्गुलौ तस्य भस्मचूर्णं भवत्किल ॥
मुनिः वामतर्जनिकाम् एकाम् अङ्गुलीं चिच्छेद; छिन्नायाम् अङ्गुलौ तस्य भस्मचूर्णं भवत् किल।
Verse 9
न लोहितं न मांसं तु न मज्जा तत्र दृश्यते ॥ अङ्गुली सन्धिता तेन पूर्ववच्छाभवत्कृते ॥
तत्र न लोहितं न मांसं न मज्जा दृश्यते; तेन अङ्गुली सन्धिता कृताऽसौ पूर्ववत् अभवत्।
Verse 10
प्रभाते विमले प्राप्तमिन्द्रलोकमिति स्मृतिः ॥ अथेन्द्रेण सुराः सर्वे यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ॥
विमले प्रभाते स इन्द्रलोकं प्राप्त इति स्मृतिः; अथ इन्द्रेण सह सर्वे सुराः यक्षगन्धर्वकिन्नरैः समागताः।
Verse 11
पृष्टाः किञ्चिदिहास्चार्यमपूर्वं कथ्यतामिति ॥ तत्र रुद्रसरस्तीरे यदेतन्मिथुनं शुभम् ॥
पृष्टाः—“किञ्चिदिह आश्चर्यमपूर्वं कथ्यताम्” इति; तत्र रुद्रसरस्तीरे एतत् शुभं मिथुनं विद्यते इति।
Verse 12
स्थितं किन्नरयोस्तच्च वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ दृष्टं तु महदाश्चर्यं पुष्यभद्रातटे शुभे ॥
तत्र किन्नरयोरन्तिके स्थित्वा स एतद्वचनमुवाच— “पुष्यभद्रातटे शुभे महदाश्चर्यं दृष्टं खलु।”
Verse 13
यदेतत्सत्यतपसः समवोचत्ततः शुभे ॥ दृष्टं किञ्चिदिहास्चर्यं दृष्टिस्तु हिमवद्गिरौ ॥
ततः शुभे सत्यतपाः समवोचत्— “इह किञ्चिदाश्चर्यं दृष्टं; एषा दृष्टिर्हिमवद्गिरौ (लभ्यते)।”
Verse 14
पुष्यभद्रानदीतीरे महदाश्चर्यमुत्तमम् ॥ यदेतत्सत्यतपसः समवोचस्ततः शुभे ॥
पुष्यभद्रानदीतीरे महदाश्चर्यमुत्तमम्; इति सत्यतपाः, हे शुभे, समवोचत्।
Verse 15
स्रवणं भस्मनश्चैव श्रुतं सर्वं शशंस ह ॥ तच्छुत्वा सहसा शक्रो विस्मितो विष्णुमब्रवीत् ॥
स्रवणं भस्मनश्चैव यच्छ्रुतं तत्सर्वं शशंस ह; तच्छ्रुत्वा सहसा शक्रो विस्मितो विष्णुमब्रवीत्।
Verse 16
आगच्छ विष्णो गच्छामो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ तत्राश्चर्यमपूर्वं मे कथितं किन्नरेण ह ॥
“आगच्छ विष्णो, गच्छामो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम्; तत्र मे किन्नरेणापूर्वमाश्चर्यं कथितं ह।”
Verse 17
एवमुक्तस्ततो विष्णुर्वाराहं रूपमग्रहीत् ॥ मृगयुश्च तथैवेन्द्रो जग्मतुस्तमृषिं प्रति ॥
एवमुक्तस्ततो विष्णुर्वाराहं रूपमग्रहीत्। मृगयुश्च तथैवेन्द्रो जग्मतुस्तमृषिं प्रति॥
Verse 18
विष्णुर्वाराहरूपेण ऋषिदृष्टिपथे स्थितः ॥ भूत्वा दृश्योऽप्यदृश्योऽभूत्पुनरेव च दृश्यते ॥
विष्णुर्वाराहरूपेण ऋषिदृष्टिपथे स्थितः। भूत्वा दृश्योऽप्यदृश्योऽभूत्पुनरेव च दृश्यते॥
Verse 19
भगवन्निह दृष्टस्ते वराहः पृथुलो महान् ॥ येन तं हन्मि भृत्यानां पोषणाय महामुने ॥
भगवन्निह दृष्टस्ते वराहः पृथुलो महान्। येन तं हन्मि भृत्यानां पोषणाय महामुने॥
Verse 20
एवमुक्तो मुनिस्तेन चिन्तयामास तत्क्षणात् ॥ यदि तं दर्शयाम्यस्मै वराहं हन्यते तदा ॥
एवमुक्तो मुनिस्तेन चिन्तयामास तत्क्षणात्। यदि तं दर्शयाम्यस्मै वराहं हन्यते तदा॥
Verse 21
नो चेत्कुटुम्बः क्षुधया सीदत्यस्य न संशयः ॥ जायापुत्रसमायुक्तो लुब्धकोऽयं क्षुधान्वितः ॥
नो चेत्कुटुम्बः क्षुधया सीदत्यस्य न संशयः। जायापुत्रसमायुक्तो लुब्धकोऽयं क्षुधान्वितः॥
Verse 22
नाध्यगच्छत बुद्धिश्च क्षणात्तस्य व्यजायत ॥
तस्य बुद्धिर्नाध्यगच्छत्; क्षणमात्रेण तु तस्मै नूतना प्रज्ञा व्यजायत।
Verse 23
दृष्टं चक्षुर्निहितं जङ्गमेषु जिह्वा वक्तुं मृगयौ तद्विसृष्टम् ॥ द्रष्टुं चक्षुर्नास्ति जिह्वेह वक्तुं जिह्वायाः स्यात्तत्त्वतोऽस्तीह चक्षुः ॥
जङ्गमेषु चक्षुषि दृष्टिर्निहिता, जिह्वा तु वक्तुं विनिर्मिता—एवं तद्विसृष्टम्। जिह्वा न द्रष्टुं शक्नोति, चक्षुरिह वक्तुं न शक्नोति; तत्त्वतः जिह्वा जिह्वैव, चक्षुः चक्षुरेव।
Verse 24
एवं श्रुत्वा द्वावपि तस्य तुष्टौ इन्द्राविष्णू दर्शयन्तौ स्वमूर्तिम् ॥ वाक्यं चेदमूचतुर्ब्रूहि नौ ते तुष्टौ धन्यं वरमेकं वदस्व ॥ तच्छ्रुत्वाऽसौ सत्यतपा उवाच ॥
एवं श्रुत्वा तेन तुष्टौ इन्द्राविष्णू स्वमूर्तिं दर्शयामासतुः। ततः तौ वाक्यमूचतुः—“ब्रूहि; आवां तव तुष्टौ, धन्य! वरमेकं वद।” तच्छ्रुत्वा सत्यतपा उवाच।
Verse 25
न चातिरिक्तोऽस्ति वरः पृथिव्यां यद्दृष्टो मे पुरतो देवदेवाः ॥ बलं वरेणापि कृतार्थतासीत्तथापीदं ये सदा पर्वकाले ॥
पृथिव्यां वरः कश्चिदतिरिक्तो नास्ति—यत् मे पुरतो देवदेवाः दृष्टाः। वरेणापि कृतार्थतासीत्; तथापि इदं याचे—ये सदा पर्वकाले आचरन्ति।
Verse 26
सशल्यश्च वराहोऽयं ममाश्रममुपागतः ॥ एवं गते तु किं कार्यमथासौ चिन्तयन् प्रभुः ॥
सशल्योऽयं वराहः ममाश्रममुपागतः। एवं गते किं कर्तव्यमिति स प्रभुः चिन्तयामास।
Verse 27
विप्रा विप्राश्चार्चयन्तीह भक्त्या तेषां पापं नश्यतां मासमेकम् ॥ यत्सञ्चितं त्वेष एको वरोऽस्तु ह्यभीष्टो मे सांप्रतम् देहि मह्यम् ॥
विप्राः विप्राश्चेह भक्त्या समर्च्यन्ताम्, तेषां सञ्चितं पापं मासमेकं नश्यतु। एष एव ममैकः वरः—अभीष्टं मे सांप्रतम् देहि।
Verse 28
अदर्शनं गतौ देवो सोऽपि तत्र व्यवस्थितः ॥ लब्ध्वा वरं सत्यतपा ब्रह्मभूतोऽभवद्धृदि ॥
देवोऽदर्शनं गतः; सोऽपि तत्रैव व्यवस्थितः। वरं लब्ध्वा सत्यतपाः हृदि ब्रह्मभूतोऽभवत्।
Verse 29
यावदास्ते शुभे देशे कृतकृत्यो महामुनिः ॥ तावत्तस्य गुरुस्तत्र त्वारुणिः समदृश्यत ॥
यावदास्ते शुभे देशे महामुनिः कृतकृत्यः, तावत्तस्य गुरुः त्वारुणिः तत्र समदृश्यत।
Verse 30
पृथ्वीं प्रदक्षिणीकृत्य तीर्थहेतोर्विचक्षण ॥ तेन चासौ महाभक्त्या पूजितो मुनिपुङ्गवः ॥
तीर्थहेतोः पृथ्वीं प्रदक्षिणीकृत्य स विचक्षणः; तेनासौ मुनिपुङ्गवः महाभक्त्या पूजितः।
Verse 31
पाद्याचमनगोदानेः कृतासनपरिग्रहः ॥ ज्ञात्वा स शिष्यं सिद्धं तु तपसा दग्धकिल्बिषम्
पाद्याचमनगोदानैः कृत्वा, कृतासनपरिग्रहः। स शिष्यं तपसा सिद्धं दग्धकिल्बिषं ज्ञातवान्।
Verse 32
इदानीमात्मना सार्द्धं मुक्तिकालो मतोऽस्ति ते ॥ उत्तिष्ठ गम्यतां पुत्र मया सार्द्धं परं पदम्
इदानीं तवात्मना सह मुक्तिकालः समागत इति मे मतिः। उत्तिष्ठ पुत्र, मया सह परं पदं गच्छामः॥
Verse 33
यद्गत्वा न पुनर्जन्म भवतीति न संशयः ॥ एवमुक्त्वा तु तौ सिद्धावुभौ सत्यतपारुणी
यत्र गत्वा पुनर्जन्म न भवति, अत्र न संशयः। इत्युक्त्वा तौ सिद्धावुभौ सत्यतपसा दीप्तौ प्रस्थितौ॥
Verse 34
ध्यात्वा नारायणं देवं तद्देहे तौ लयं गतौ ॥ यश्चापि शृणुयात्पादं पर्वाध्यायं सविस्तरम्
नारायणं देवं ध्यात्वा तौ तस्मिन् देहे लयं गतौ। यश्चैतत्पादं पर्वाध्यायं सविस्तरं शृणुयात्…॥
Verse 35
उवाच विनयापन्नं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ॥ अरुणिरुवाच ॥ पुत्र सिद्धोऽसि तपसा ब्रह्मभूतोऽसि सुव्रत
विनयापन्नं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितं तमुवाच। अरुणिरुवाच—पुत्र, तपसा सिद्धोऽसि; ब्रह्मभूतोऽसि, सुव्रत॥
Verse 36
तस्मिन् भद्रवटे चैके मिथुनं किन्नरं स्थितम् ॥ रात्रौ सुप्तमृषेस्तस्य दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्
तस्मिन् भद्रवटे एकं किन्नरमिथुनं स्थितम्। रात्रौ तस्य ऋषेः सुप्तस्य तन्महदद्भुतं दृष्ट्वा…॥
Verse 37
तावदिन्द्रो धनुष्पाणिस्तीक्ष्णसायकधृग्वने ॥ आगत्य सत्यतपतमृषिमेनमुवाच ह
तावदिन्द्रो धनुष्पाणिस्तीक्ष्णसायकधृग्वनेऽऽगत्य सत्यतपतमृषिमेनमुवाच।
Verse 38
मुक्तिं चाहं व्रजामीति द्वितीयोऽस्तु वरो मम ॥ तथे त्युक्त्वा तु तौ देवौ दत्त्वा तस्य वरं शुभम्
मुक्तिं चाहं व्रजामीति द्वितीयोऽस्तु वरो मम। इति तथेति तौ देवौ दत्त्वा तस्य वरं शुभम्॥
Frequently Asked Questions
The narrative frames ethical reform and disciplined conduct as achievable through right association (ṛṣi-saṅga), sustained tapas, and discernment under pressure. It also presents social ethics—especially honoring brāhmaṇas with devotion—as a community-facing practice linked to the reduction of accumulated wrongdoing, while positioning liberation (mokṣa) as the ultimate outcome of realized austerity and Nārāyaṇa-centered contemplation.
The chapter specifies a monthly duration (māsam ekam) connected with the effect of brāhmaṇa-arcana/pūjā—described as a boon for the removal of sin over one month. It does not provide explicit lunar tithi names or seasonal (ṛtu) markers in the supplied verses, but it does narratively mark time as “prabhāte” (at dawn) and “rātrau” (at night) around the kinnara episode.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, sacred geography is presented as an ethical landscape: the river (Puṣyabhadrā), the banyan (Bhadravaṭa), and named stones (Citrāśilā) function as ecological anchors for disciplined living. The text implies that human self-regulation (tapas, restraint, reverence) is practiced within and supported by specific terrestrial sites, aligning moral order with the stewardship and sacralization of Earth’s places.
Satyatapā is identified as a brāhmaṇa of the Bhṛgu lineage (Bhṛguvaṁśodbhava). The narrative also references Durvāsas as a key instructive sage, Āruṇi as Satyatapā’s guru, and celestial-cultural figures including Indra, yakṣas, gandharvas, and a kinnara couple who serve as witnesses and messengers within the story’s transmission chain.