Adhyaya 98: Chapter on the Sacred Hill Episode: Satyatapā and the Marvel of Varāha

Verse 1

अथ पर्वाध्यायः ॥ धरण्युवाच ॥ योऽसौ सत्यतपा नाम लुब्धो भूत्वा द्विजो बभौ ॥ येनारुणिर्व्याघ्रभयाद्रक्षितो यः स्वशक्तितः ॥

अथ पर्वाध्यायः। धरण्युवाच—योऽसौ सत्यतपा नाम द्विजो लुब्धो भूत्वा बभौ; येनारुणिर्व्याघ्रभयात् स्वशक्तितो रक्षितः।

Verse 2

दुर्वासाः संश्रुतार्थश्च हिमवन्तं नगं ययौ ॥ तस्योपरि महच्चित्रं भवतीति त्वयेरितम् ॥

दुर्वासाः संश्रुतार्थः सन् हिमवन्तं नगं ययौ। तस्योपरि महच्चित्रं भवतीति त्वयेरितम्॥

Verse 3

कीदृशं तन्ममाचक्ष्व महत्कौतूहलं विभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ स हि सत्यतपा पूर्वं भृगुवंशोद्भवो द्विजः ॥

कीदृशं तन्ममाचक्ष्व महत्कौतूहलं विभो। श्रीवराह उवाच—स हि सत्यतपा पूर्वं भृगुवंशोद्भवो द्विजः॥

Verse 4

दस्युसंसर्गसम्भूतो दस्युवत्समजायत ॥ ततः कालेन महता ऋषिसङ्गात्पुनर्द्विजः ॥

दस्युसंसर्गसम्भूतो दस्युवत्समजायत। ततः कालेन महता ऋषिसङ्गात्पुनर्द्विजः॥

Verse 5

बभौ दुर्वाससा सम्यग्बोधितश्च विशेषतः ॥ हिमाद्रेरुत्तरे पादे पुष्यभद्रा नदी शुभा ॥

बभौ दुर्वाससा सम्यग्बोधितश्च विशेषतः। हिमाद्रेरुत्तरे पादे पुष्यभद्रा नदी शुभा॥

Verse 6

तस्यास्तीरे शिला दिव्या नाम्ना चित्रशिला धरे ॥ न्यग्रोधश्च महांस्तत्र नाम्ना भद्रो महावटः ॥

तस्यास्तीरे शिला दिव्या नाम्ना चित्रशिला धरे। न्यग्रोधश्च महांस्तत्र नाम्ना भद्रो महावटः॥

Verse 7

तत्र सत्यतपाः स्थित्वा तपः कुर्वन्महातपाः ॥ स कदाचित्कुठारेण चकर्त्त समिधः किल ॥

तत्र सत्यतपाः स्थित्वा महातपाः तपः कुर्वन् कदाचित् कुठारेण समिधः चकर्त्त किल।

Verse 8

चिच्छेद चाङ्गुलीमेकां वामतर्जनिकां मुनिः ॥ छिन्नायामङ्गुलौ तस्य भस्मचूर्णं भवत्किल ॥

मुनिः वामतर्जनिकाम् एकाम् अङ्गुलीं चिच्छेद; छिन्नायाम् अङ्गुलौ तस्य भस्मचूर्णं भवत् किल।

Verse 9

न लोहितं न मांसं तु न मज्जा तत्र दृश्यते ॥ अङ्गुली सन्धिता तेन पूर्ववच्छाभवत्कृते ॥

तत्र न लोहितं न मांसं न मज्जा दृश्यते; तेन अङ्गुली सन्धिता कृताऽसौ पूर्ववत् अभवत्।

Verse 10

प्रभाते विमले प्राप्तमिन्द्रलोकमिति स्मृतिः ॥ अथेन्द्रेण सुराः सर्वे यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ॥

विमले प्रभाते स इन्द्रलोकं प्राप्त इति स्मृतिः; अथ इन्द्रेण सह सर्वे सुराः यक्षगन्धर्वकिन्नरैः समागताः।

Verse 11

पृष्टाः किञ्चिदिहास्चार्यमपूर्वं कथ्यतामिति ॥ तत्र रुद्रसरस्तीरे यदेतन्मिथुनं शुभम् ॥

पृष्टाः—“किञ्चिदिह आश्चर्यमपूर्वं कथ्यताम्” इति; तत्र रुद्रसरस्तीरे एतत् शुभं मिथुनं विद्यते इति।

Verse 12

स्थितं किन्नरयोस्तच्च वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ दृष्टं तु महदाश्चर्यं पुष्यभद्रातटे शुभे ॥

तत्र किन्नरयोरन्तिके स्थित्वा स एतद्वचनमुवाच— “पुष्यभद्रातटे शुभे महदाश्चर्यं दृष्टं खलु।”

Verse 13

यदेतत्सत्यतपसः समवोचत्ततः शुभे ॥ दृष्टं किञ्चिदिहास्चर्यं दृष्टिस्तु हिमवद्गिरौ ॥

ततः शुभे सत्यतपाः समवोचत्— “इह किञ्चिदाश्चर्यं दृष्टं; एषा दृष्टिर्हिमवद्गिरौ (लभ्यते)।”

Verse 14

पुष्यभद्रानदीतीरे महदाश्चर्यमुत्तमम् ॥ यदेतत्सत्यतपसः समवोचस्ततः शुभे ॥

पुष्यभद्रानदीतीरे महदाश्चर्यमुत्तमम्; इति सत्यतपाः, हे शुभे, समवोचत्।

Verse 15

स्रवणं भस्मनश्चैव श्रुतं सर्वं शशंस ह ॥ तच्छुत्वा सहसा शक्रो विस्मितो विष्णुमब्रवीत् ॥

स्रवणं भस्मनश्चैव यच्छ्रुतं तत्सर्वं शशंस ह; तच्छ्रुत्वा सहसा शक्रो विस्मितो विष्णुमब्रवीत्।

Verse 16

आगच्छ विष्णो गच्छामो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ तत्राश्चर्यमपूर्वं मे कथितं किन्नरेण ह ॥

“आगच्छ विष्णो, गच्छामो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम्; तत्र मे किन्नरेणापूर्वमाश्चर्यं कथितं ह।”

Verse 17

एवमुक्तस्ततो विष्णुर्वाराहं रूपमग्रहीत् ॥ मृगयुश्च तथैवेन्द्रो जग्मतुस्तमृषिं प्रति ॥

एवमुक्तस्ततो विष्णुर्वाराहं रूपमग्रहीत्। मृगयुश्च तथैवेन्द्रो जग्मतुस्तमृषिं प्रति॥

Verse 18

विष्णुर्वाराहरूपेण ऋषिदृष्टिपथे स्थितः ॥ भूत्वा दृश्योऽप्यदृश्योऽभूत्पुनरेव च दृश्यते ॥

विष्णुर्वाराहरूपेण ऋषिदृष्टिपथे स्थितः। भूत्वा दृश्योऽप्यदृश्योऽभूत्पुनरेव च दृश्यते॥

Verse 19

भगवन्निह दृष्टस्ते वराहः पृथुलो महान् ॥ येन तं हन्मि भृत्यानां पोषणाय महामुने ॥

भगवन्निह दृष्टस्ते वराहः पृथुलो महान्। येन तं हन्मि भृत्यानां पोषणाय महामुने॥

Verse 20

एवमुक्तो मुनिस्तेन चिन्तयामास तत्क्षणात् ॥ यदि तं दर्शयाम्यस्मै वराहं हन्यते तदा ॥

एवमुक्तो मुनिस्तेन चिन्तयामास तत्क्षणात्। यदि तं दर्शयाम्यस्मै वराहं हन्यते तदा॥

Verse 21

नो चेत्कुटुम्बः क्षुधया सीदत्यस्य न संशयः ॥ जायापुत्रसमायुक्तो लुब्धकोऽयं क्षुधान्वितः ॥

नो चेत्कुटुम्बः क्षुधया सीदत्यस्य न संशयः। जायापुत्रसमायुक्तो लुब्धकोऽयं क्षुधान्वितः॥

Verse 22

नाध्यगच्छत बुद्धिश्च क्षणात्तस्य व्यजायत ॥

तस्य बुद्धिर्नाध्यगच्छत्; क्षणमात्रेण तु तस्मै नूतना प्रज्ञा व्यजायत।

Verse 23

दृष्टं चक्षुर्निहितं जङ्गमेषु जिह्वा वक्तुं मृगयौ तद्विसृष्टम् ॥ द्रष्टुं चक्षुर्नास्ति जिह्वेह वक्तुं जिह्वायाः स्यात्तत्त्वतोऽस्तीह चक्षुः ॥

जङ्गमेषु चक्षुषि दृष्टिर्निहिता, जिह्वा तु वक्तुं विनिर्मिता—एवं तद्विसृष्टम्। जिह्वा न द्रष्टुं शक्नोति, चक्षुरिह वक्तुं न शक्नोति; तत्त्वतः जिह्वा जिह्वैव, चक्षुः चक्षुरेव।

Verse 24

एवं श्रुत्वा द्वावपि तस्य तुष्टौ इन्द्राविष्णू दर्शयन्तौ स्वमूर्तिम् ॥ वाक्यं चेदमूचतुर्ब्रूहि नौ ते तुष्टौ धन्यं वरमेकं वदस्व ॥ तच्छ्रुत्वाऽसौ सत्यतपा उवाच ॥

एवं श्रुत्वा तेन तुष्टौ इन्द्राविष्णू स्वमूर्तिं दर्शयामासतुः। ततः तौ वाक्यमूचतुः—“ब्रूहि; आवां तव तुष्टौ, धन्य! वरमेकं वद।” तच्छ्रुत्वा सत्यतपा उवाच।

Verse 25

न चातिरिक्तोऽस्ति वरः पृथिव्यां यद्दृष्टो मे पुरतो देवदेवाः ॥ बलं वरेणापि कृतार्थतासीत्तथापीदं ये सदा पर्वकाले ॥

पृथिव्यां वरः कश्चिदतिरिक्तो नास्ति—यत् मे पुरतो देवदेवाः दृष्टाः। वरेणापि कृतार्थतासीत्; तथापि इदं याचे—ये सदा पर्वकाले आचरन्ति।

Verse 26

सशल्यश्च वराहोऽयं ममाश्रममुपागतः ॥ एवं गते तु किं कार्यमथासौ चिन्तयन् प्रभुः ॥

सशल्योऽयं वराहः ममाश्रममुपागतः। एवं गते किं कर्तव्यमिति स प्रभुः चिन्तयामास।

Verse 27

विप्रा विप्राश्चार्चयन्तीह भक्त्या तेषां पापं नश्यतां मासमेकम् ॥ यत्सञ्चितं त्वेष एको वरोऽस्तु ह्यभीष्टो मे सांप्रतम् देहि मह्यम् ॥

विप्राः विप्राश्चेह भक्त्या समर्च्यन्ताम्, तेषां सञ्चितं पापं मासमेकं नश्यतु। एष एव ममैकः वरः—अभीष्टं मे सांप्रतम् देहि।

Verse 28

अदर्शनं गतौ देवो सोऽपि तत्र व्यवस्थितः ॥ लब्ध्वा वरं सत्यतपा ब्रह्मभूतोऽभवद्धृदि ॥

देवोऽदर्शनं गतः; सोऽपि तत्रैव व्यवस्थितः। वरं लब्ध्वा सत्यतपाः हृदि ब्रह्मभूतोऽभवत्।

Verse 29

यावदास्ते शुभे देशे कृतकृत्यो महामुनिः ॥ तावत्तस्य गुरुस्तत्र त्वारुणिः समदृश्यत ॥

यावदास्ते शुभे देशे महामुनिः कृतकृत्यः, तावत्तस्य गुरुः त्वारुणिः तत्र समदृश्यत।

Verse 30

पृथ्वीं प्रदक्षिणीकृत्य तीर्थहेतोर्विचक्षण ॥ तेन चासौ महाभक्त्या पूजितो मुनिपुङ्गवः ॥

तीर्थहेतोः पृथ्वीं प्रदक्षिणीकृत्य स विचक्षणः; तेनासौ मुनिपुङ्गवः महाभक्त्या पूजितः।

Verse 31

पाद्याचमनगोदानेः कृतासनपरिग्रहः ॥ ज्ञात्वा स शिष्यं सिद्धं तु तपसा दग्धकिल्बिषम्

पाद्याचमनगोदानैः कृत्वा, कृतासनपरिग्रहः। स शिष्यं तपसा सिद्धं दग्धकिल्बिषं ज्ञातवान्।

Verse 32

इदानीमात्मना सार्द्धं मुक्तिकालो मतोऽस्ति ते ॥ उत्तिष्ठ गम्यतां पुत्र मया सार्द्धं परं पदम्

इदानीं तवात्मना सह मुक्तिकालः समागत इति मे मतिः। उत्तिष्ठ पुत्र, मया सह परं पदं गच्छामः॥

Verse 33

यद्गत्वा न पुनर्जन्म भवतीति न संशयः ॥ एवमुक्त्वा तु तौ सिद्धावुभौ सत्यतपारुणी

यत्र गत्वा पुनर्जन्म न भवति, अत्र न संशयः। इत्युक्त्वा तौ सिद्धावुभौ सत्यतपसा दीप्तौ प्रस्थितौ॥

Verse 34

ध्यात्वा नारायणं देवं तद्देहे तौ लयं गतौ ॥ यश्चापि शृणुयात्पादं पर्वाध्यायं सविस्तरम्

नारायणं देवं ध्यात्वा तौ तस्मिन् देहे लयं गतौ। यश्चैतत्पादं पर्वाध्यायं सविस्तरं शृणुयात्…॥

Verse 35

उवाच विनयापन्नं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ॥ अरुणिरुवाच ॥ पुत्र सिद्धोऽसि तपसा ब्रह्मभूतोऽसि सुव्रत

विनयापन्नं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितं तमुवाच। अरुणिरुवाच—पुत्र, तपसा सिद्धोऽसि; ब्रह्मभूतोऽसि, सुव्रत॥

Verse 36

तस्मिन् भद्रवटे चैके मिथुनं किन्नरं स्थितम् ॥ रात्रौ सुप्तमृषेस्तस्य दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्

तस्मिन् भद्रवटे एकं किन्नरमिथुनं स्थितम्। रात्रौ तस्य ऋषेः सुप्तस्य तन्महदद्भुतं दृष्ट्वा…॥

Verse 37

तावदिन्द्रो धनुष्पाणिस्तीक्ष्णसायकधृग्वने ॥ आगत्य सत्यतपतमृषिमेनमुवाच ह

तावदिन्द्रो धनुष्पाणिस्तीक्ष्णसायकधृग्वनेऽऽगत्य सत्यतपतमृषिमेनमुवाच।

Verse 38

मुक्तिं चाहं व्रजामीति द्वितीयोऽस्तु वरो मम ॥ तथे त्युक्त्वा तु तौ देवौ दत्त्वा तस्य वरं शुभम्

मुक्तिं चाहं व्रजामीति द्वितीयोऽस्तु वरो मम। इति तथेति तौ देवौ दत्त्वा तस्य वरं शुभम्॥