Adhyaya 98: Chapter on the Sacred Hill Episode: Satyatapā and the Marvel of Varāha

Verse 1

अथ पर्वाध्यायः ॥ धरण्युवाच ॥ योऽसौ सत्यतपा नाम लुब्धो भूत्वा द्विजो बभौ ॥ येनारुणिर्व्याघ्रभयाद्रक्षितो यः स्वशक्तितः ॥

आता पर्वाध्याय. धरणी म्हणाली—सत्यतपा नावाचा तो द्विज, जो लोभाने शिकारी झाला; ज्याच्या स्वशक्तीने अरुणी वाघाच्या भयापासून रक्षित झाला.

Verse 2

दुर्वासाः संश्रुतार्थश्च हिमवन्तं नगं ययौ ॥ तस्योपरि महच्चित्रं भवतीति त्वयेरितम् ॥

दुर्वासांनी वृत्तांत ऐकून हिमवंत पर्वताकडे प्रस्थान केले. तुम्ही सांगितले आहे की त्याच्या शिखरावर एक महान अद्भुत चमत्कार आहे.

Verse 3

कीदृशं तन्ममाचक्ष्व महत्कौतूहलं विभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ स हि सत्यतपा पूर्वं भृगुवंशोद्भवो द्विजः ॥

ते कसे आहे ते मला सांगा; हे प्रभो, मला मोठे कुतूहल आहे. श्रीवराह म्हणाले—तो सत्यतपा पूर्वी भृगुवंशात जन्मलेला द्विज (ब्राह्मण) होता.

Verse 4

दस्युसंसर्गसम्भूतो दस्युवत्समजायत ॥ ततः कालेन महता ऋषिसङ्गात्पुनर्द्विजः ॥

दस्यूंच्या संगतीमुळे तो दस्यूसारखा झाला; नंतर बराच काळ गेल्यावर ऋषींच्या सत्संगाने तो पुन्हा द्विज (ब्राह्मण) झाला.

Verse 5

बभौ दुर्वाससा सम्यग्बोधितश्च विशेषतः ॥ हिमाद्रेरुत्तरे पादे पुष्यभद्रा नदी शुभा ॥

दुर्वासांच्या विशेष उपदेशाने तो सम्यक् बोध पावून पुन्हा तेजस्वी झाला. हिमालयाच्या उत्तरेकडील पायथ्याशी शुभ पुष्यभद्रा नदी आहे.

Verse 6

तस्यास्तीरे शिला दिव्या नाम्ना चित्रशिला धरे ॥ न्यग्रोधश्च महांस्तत्र नाम्ना भद्रो महावटः ॥

हे धरा, तिच्या तीरावर ‘चित्रशिला’ नावाची दिव्य शिळा आहे; आणि तेथेच ‘भद्र’ नावाचा महान न्यग्रोध—विशाल वटवृक्ष—आहे.

Verse 7

तत्र सत्यतपाः स्थित्वा तपः कुर्वन्महातपाः ॥ स कदाचित्कुठारेण चकर्त्त समिधः किल ॥

तेथे सत्यतपा राहून महान तपस्वी म्हणून तप करीत होता। एकदा, असे म्हणतात, त्याने कुऱ्हाडीने समिधा कापल्या।

Verse 8

चिच्छेद चाङ्गुलीमेकां वामतर्जनिकां मुनिः ॥ छिन्नायामङ्गुलौ तस्य भस्मचूर्णं भवत्किल ॥

मुनींनी डाव्या हाताची तर्जनी एक बोट कापली. बोट छिन्न होताच, असे म्हणतात, ते भस्मचूर्ण झाले.

Verse 9

न लोहितं न मांसं तु न मज्जा तत्र दृश्यते ॥ अङ्गुली सन्धिता तेन पूर्ववच्छाभवत्कृते ॥

तेथे ना रक्त दिसले, ना मांस, ना मज्जा. त्याने बोट जोडले आणि ते पुन्हा पूर्वीसारखे झाले.

Verse 10

प्रभाते विमले प्राप्तमिन्द्रलोकमिति स्मृतिः ॥ अथेन्द्रेण सुराः सर्वे यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ॥

स्मृतीप्रमाणे, निर्मळ प्रभाती त्याने इंद्रलोक प्राप्त केला. मग इंद्रासह सर्व देव, यक्ष, गंधर्व व किन्नर एकत्र आले.

Verse 11

पृष्टाः किञ्चिदिहास्चार्यमपूर्वं कथ्यतामिति ॥ तत्र रुद्रसरस्तीरे यदेतन्मिथुनं शुभम् ॥

जेव्हा विचारले—“इथे काही आश्चर्य, अपूर्व असे सांगावे”—तेव्हा (ते) म्हणाले: “रुद्रसरसाच्या तीरावर हे शुभ युगल आहे.”

Verse 12

स्थितं किन्नरयोस्तच्च वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ दृष्टं तु महदाश्चर्यं पुष्यभद्रातटे शुभे ॥

तेथे दोन किन्नरांच्या जवळ उभा राहून तो असे म्हणाला— “पुष्यभद्रेच्या शुभ तीरावर खरोखरच एक महान् आश्चर्य दिसले आहे।”

Verse 13

यदेतत्सत्यतपसः समवोचत्ततः शुभे ॥ दृष्टं किञ्चिदिहास्चर्यं दृष्टिस्तु हिमवद्गिरौ ॥

मग, हे शुभे, सत्यतपस म्हणाला— “इथे काही अद्भुत दिसले आहे; हा दर्शन हिमवत् पर्वतावर (लाभतो)।”

Verse 14

पुष्यभद्रानदीतीरे महदाश्चर्यमुत्तमम् ॥ यदेतत्सत्यतपसः समवोचस्ततः शुभे ॥

पुष्यभद्रा नदीच्या तीरावर एक महान् व उत्तम आश्चर्य आहे— असे, हे शुभे, सत्यतपस म्हणाला।

Verse 15

स्रवणं भस्मनश्चैव श्रुतं सर्वं शशंस ह ॥ तच्छुत्वा सहसा शक्रो विस्मितो विष्णुमब्रवीत् ॥

‘स्रवण’ आणि भस्म यांविषयी जे काही ऐकले होते ते सर्व त्याने सांगितले. ते ऐकून शक्र (इंद्र) सहसा विस्मित होऊन विष्णूस म्हणाला।

Verse 16

आगच्छ विष्णो गच्छामो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ तत्राश्चर्यमपूर्वं मे कथितं किन्नरेण ह ॥

“ये, हे विष्णो; आपण हिमवत् पर्वताच्या उत्तम पार्श्वाकडे जाऊ. तेथे एका किन्नराने मला अभूतपूर्व आश्चर्य सांगितले आहे।”

Verse 17

एवमुक्तस्ततो विष्णुर्वाराहं रूपमग्रहीत् ॥ मृगयुश्च तथैवेन्द्रो जग्मतुस्तमृषिं प्रति ॥

असे सांगितल्यावर भगवान विष्णूंनी वराहरूप धारण केले. आणि शिकारी तसेच इंद्रही त्या ऋषीकडे गेले.

Verse 18

विष्णुर्वाराहरूपेण ऋषिदृष्टिपथे स्थितः ॥ भूत्वा दृश्योऽप्यदृश्योऽभूत्पुनरेव च दृश्यते ॥

विष्णू वराहरूपाने ऋषीच्या दृष्टिपथात उभा राहिला. दिसत असूनही अदृश्य झाला, आणि पुन्हा तोच दिसू लागला.

Verse 19

भगवन्निह दृष्टस्ते वराहः पृथुलो महान् ॥ येन तं हन्मि भृत्यानां पोषणाय महामुने ॥

भगवन्! येथे तुमच्या दृष्टीस एक मोठा, विशाल वराह दिसला आहे. हे महामुने, माझ्या आश्रितांच्या पालनासाठी मी त्याला कोणत्या उपायाने मारू? सांगा.

Verse 20

एवमुक्तो मुनिस्तेन चिन्तयामास तत्क्षणात् ॥ यदि तं दर्शयाम्यस्मै वराहं हन्यते तदा ॥

त्याने असे म्हटल्यावर मुनींनी तत्क्षणी विचार केला—“मी जर त्याला तो वराह दाखविला, तर तो मारला जाईल.”

Verse 21

नो चेत्कुटुम्बः क्षुधया सीदत्यस्य न संशयः ॥ जायापुत्रसमायुक्तो लुब्धकोऽयं क्षुधान्वितः ॥

नाहीतर याचे कुटुंब उपासमारीने नक्कीच त्रस्त होईल—यात संशय नाही. हा शिकारी पत्नी-पुत्रांसह असून भुकेने पीडित आहे.

Verse 22

नाध्यगच्छत बुद्धिश्च क्षणात्तस्य व्यजायत ॥

त्याची बुद्धी निर्णयापर्यंत पोहोचली नाही; पण क्षणातच त्याला नवी अंतर्दृष्टी प्राप्त झाली।

Verse 23

दृष्टं चक्षुर्निहितं जङ्गमेषु जिह्वा वक्तुं मृगयौ तद्विसृष्टम् ॥ द्रष्टुं चक्षुर्नास्ति जिह्वेह वक्तुं जिह्वायाः स्यात्तत्त्वतोऽस्तीह चक्षुः ॥

जंगम प्राण्यांत दृष्टी नेत्रातच असते आणि जिह्वा बोलण्यासाठीच निर्माण केली आहे—असा नियम आहे. जिह्वा पाहू शकत नाही, नेत्र बोलू शकत नाही; तत्त्वतः जिह्वा जिह्वाच आणि नेत्र नेत्रच।

Verse 24

एवं श्रुत्वा द्वावपि तस्य तुष्टौ इन्द्राविष्णू दर्शयन्तौ स्वमूर्तिम् ॥ वाक्यं चेदमूचतुर्ब्रूहि नौ ते तुष्टौ धन्यं वरमेकं वदस्व ॥ तच्छ्रुत्वाऽसौ सत्यतपा उवाच ॥

हे ऐकून इंद्र व विष्णू दोघेही त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी आपापली मूर्ती प्रकट केली. मग ते म्हणाले—“बोल; आम्ही दोघेही तुझ्यावर संतुष्ट आहोत, धन्य पुरुषा! एक वर माग.” हे ऐकून सत्यतपा म्हणाला.

Verse 25

न चातिरिक्तोऽस्ति वरः पृथिव्यां यद्दृष्टो मे पुरतो देवदेवाः ॥ बलं वरेणापि कृतार्थतासीत्तथापीदं ये सदा पर्वकाले ॥

पृथ्वीवर याहून मोठा वर नाही—की देवाधिदेव मला समोर प्रत्यक्ष दिसले. वरानेही माझे कार्य सिद्ध झाले; तरीही मी हे अधिक मागतो—जे सदा पर्वकाळी धर्माचरण करतात, त्यांच्या विषयी।

Verse 26

सशल्यश्च वराहोऽयं ममाश्रममुपागतः ॥ एवं गते तु किं कार्यमथासौ चिन्तयन् प्रभुः ॥

हा वराह जखमी अवस्थेत माझ्या आश्रमात आला आहे. अशी स्थिती असता काय करावे—असे विचार करून तो पूज्य पुरुष चिंतन करू लागला।

Verse 27

विप्रा विप्राश्चार्चयन्तीह भक्त्या तेषां पापं नश्यतां मासमेकम् ॥ यत्सञ्चितं त्वेष एको वरोऽस्तु ह्यभीष्टो मे सांप्रतम् देहि मह्यम् ॥

येथे ब्राह्मणांची भक्तीने पूजा होवो आणि त्यांचे साचलेले पाप एक महिना नष्ट होवो। हाच माझा एकमेव वर—माझे अभिष्ट मला आत्ताच द्या।

Verse 28

अदर्शनं गतौ देवो सोऽपि तत्र व्यवस्थितः ॥ लब्ध्वा वरं सत्यतपा ब्रह्मभूतोऽभवद्धृदि ॥

देव दृष्टीआड झाला; तोही तेथेच स्थिर राहिला। वर मिळाल्यावर सत्यतपा हृदयात ब्रह्मतुल्य झाला।

Verse 29

यावदास्ते शुभे देशे कृतकृत्यो महामुनिः ॥ तावत्तस्य गुरुस्तत्र त्वारुणिः समदृश्यत ॥

महामुनी त्या शुभ स्थानी कृतकृत्य होऊन जितका काळ राहिला, तितक्याच काळ त्याचा गुरु त्वारुणि तेथे दिसून आला।

Verse 30

पृथ्वीं प्रदक्षिणीकृत्य तीर्थहेतोर्विचक्षण ॥ तेन चासौ महाभक्त्या पूजितो मुनिपुङ्गवः ॥

तीर्थांच्या हेतुने पृथ्वीची प्रदक्षिणा करून त्या विचक्षणाने त्या मुनिपुंगवाची महाभक्तीने पूजा केली।

Verse 31

पाद्याचमनगोदानेः कृतासनपरिग्रहः ॥ ज्ञात्वा स शिष्यं सिद्धं तु तपसा दग्धकिल्बिषम्

पाद्य, आचमन व गोदान करून आणि आसन स्वीकारून, त्याने ओळखले की शिष्य तपाने सिद्ध झाला असून त्याचे दोष दग्ध झाले आहेत।

Verse 32

इदानीमात्मना सार्द्धं मुक्तिकालो मतोऽस्ति ते ॥ उत्तिष्ठ गम्यतां पुत्र मया सार्द्धं परं पदम्

आता तुझ्या स्वतःच्या आत्मस्वरूपासह (पूर्ण अंतःतयारीने) तुझ्यासाठी मुक्तीचा काळ आला आहे असे मला वाटते। उठ, पुत्रा; माझ्यासह परम पदाला जाऊया।

Verse 33

यद्गत्वा न पुनर्जन्म भवतीति न संशयः ॥ एवमुक्त्वा तु तौ सिद्धावुभौ सत्यतपारुणी

जिथे गेल्यावर पुन्हा जन्म होत नाही—यात संशय नाही। असे म्हणून ते दोघेही सिद्ध, सत्य व तपाने तेजस्वी होऊन पुढे निघाले।

Verse 34

ध्यात्वा नारायणं देवं तद्देहे तौ लयं गतौ ॥ यश्चापि शृणुयात्पादं पर्वाध्यायं सविस्तरम्

नारायण देवाचे ध्यान करून ते दोघे त्या (दिव्य) देहात लीन झाले। आणि जो कोणी हा पाद—हा पर्वाध्याय सविस्तर ऐकतो…

Verse 35

उवाच विनयापन्नं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ॥ अरुणिरुवाच ॥ पुत्र सिद्धोऽसि तपसा ब्रह्मभूतोऽसि सुव्रत

समोर उभा राहून हात जोडलेल्या, विनयशील झालेल्या व्यक्तीस तो म्हणाला। अरुणी म्हणाले—पुत्रा, तपाने तू सिद्ध झाला आहेस; तू ब्रह्मरूप झाला आहेस, हे सुव्रता।

Verse 36

तस्मिन् भद्रवटे चैके मिथुनं किन्नरं स्थितम् ॥ रात्रौ सुप्तमृषेस्तस्य दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्

त्या भद्रवटात किन्नरांचे एक जोडपे राहात होते। रात्री त्या ऋषींना झोपलेले पाहून, त्यांच्याशी संबंधित एक महान अद्भुत दृश्य त्यांनी पाहिले।

Verse 37

तावदिन्द्रो धनुष्पाणिस्तीक्ष्णसायकधृग्वने ॥ आगत्य सत्यतपतमृषिमेनमुवाच ह

तेव्हा धनुष्य हातात घेऊन व तीक्ष्ण बाण धारण करून इंद्र वनात आला आणि सत्यतपा ऋषींना संबोधून बोलला।

Verse 38

मुक्तिं चाहं व्रजामीति द्वितीयोऽस्तु वरो मम ॥ तथे त्युक्त्वा तु तौ देवौ दत्त्वा तस्य वरं शुभम्

“आणि मीही मोक्षाला जाईन”—हा माझा दुसरा वर असो. “तथास्तु” असे म्हणून त्या दोन्ही देवांनी त्याला तो शुभ वर दिला।