Adhyaya 97: The Glory of Rudra: The Origin of the Kapālamocana Pilgrimage Site and Rudra’s Expiatory Vow
Rudramāhātmya (Kapālamocana-tīrtha-prādurbhāva)
Ritual-Manual (Vrata/Prāyaścitta) & Sacred Geography (Tīrtha-māhātmya)
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति रुद्रव्रतस्य (प्रायश्चित्तविधेः) उत्पत्तिं कपालमोचनतीर्थस्य च प्रादुर्भावं कथयति। रुद्रस्य प्राक्तनप्रादुर्भावे ब्रह्मणा सह नामनिमित्तः कलहो जायते; ततो रुद्रः ब्रह्मणः शिरश्छिनत्ति, तच्च कपालं हस्ते लीयते—ब्रह्महत्यालक्षणं, नियतप्रायश्चित्तावश्यकतां च सूचयन्। ब्रह्मा कठोराचारयुक्तं कापालिकव्रतं निर्दिशति; रुद्रः द्वादशवर्षाणि पृथिव्यां विचरन् महानीषु नद्यः स्नात्वा पुण्यक्षेत्राणि च सेवमानः शुद्धिं साधयति। अन्ते वाराणस्यां कपालं पतति, तेन कपालमोचनं नाम तीर्थं प्रतिष्ठितं भवति। ततः ब्रह्मा रुद्राचारान् मनुष्याणां आदर्शव्रतानि इति स्थापयन् देहसंयमं तीर्थयात्रां च पृथिव्यां धर्मव्यवस्थारक्षणहेतुम् उपदिशति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 97
Verse 1
॥ अथ रुद्रमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच ॥ अथ रुद्रव्रतोत्पत्तिं शृणु देवि वरानने ॥ येन ज्ञातेन पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥
॥ अथ रुद्रमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच—अथ रुद्रव्रतोत्पत्तिं शृणु देवि वरानने। येन ज्ञातेन पापेभ्यो मुच्यते, नात्र संशयः॥
Verse 2
ब्रह्मणा तु यदा सृष्टः पूर्वं रुद्रो वरानने ॥ तृतीये जन्मनि विभुः पिङ्गाक्षो नीललोहितः ॥
ब्रह्मणा यदा पूर्वं रुद्रो सृष्टः, हे वरानने। तृतीये जन्मनि स विभुः पिङ्गाक्षो ‘नीललोहित’ इति प्रादुरभवत्॥
Verse 3
तदा कौतूहलाद्ब्रह्मा स्कन्धे तं जगृहे प्रभुः ॥ स्कन्धारूढस्तदा रुद्रो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
तदा कौतूहलात् प्रभुर्ब्रह्मा तं स्कन्धे जगृहे। तदा रुद्रो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः स्कन्धारूढोऽभवत्॥
Verse 4
जन्मतश्च शिरो यद्धि पञ्चमं तज्जगाद ह ॥ मन्त्रंाथर्वणं रुद्रो येन सद्यः प्रमुच्यते ॥
शिरसः सम्बन्धे तु पञ्चमं तदिति स जगाद। रुद्रोऽथर्वणं मन्त्रं प्रावोचत्, येन सद्य एव विमुच्यते॥
Verse 5
कपालिन् रुद्र बभ्रोऽथ भव कैरात सुव्रत ॥ पाहि विश्वं विशालाक्ष कुमार वरविक्रम ॥
हे कपालिन्, हे रुद्र, हे बभ्रो; हे भव, हे कैरात, हे सुव्रत—हे विशालाक्ष, हे कुमार वरविक्रम, विश्वं पाहि।
Verse 6
एवमुक्तस्तदा रुद्रो भविष्यैर्नामभिर्भवः ॥ कपालशब्दात्कुपितस्तच्छिरो विचकर्त्त ह ॥
एवमुक्तस्तदा रुद्रो भवो भविष्यैर्नामभिराहूतः। कपालशब्दात्कुपितस्तच्छिरो विचकर्त्त ह।
Verse 7
वामाङ्गुष्ठनखेनाद्यं प्राजापत्यं विचक्षणः ॥ तन्निकृत्तं शिरो धात्री हस्तलग्नं बभूव ह ॥
वामाङ्गुष्ठनखेनाद्यं प्राजापत्यं विचक्षणः। तन्निकृत्तं शिरो धात्री हस्तलग्नं बभूव ह।
Verse 8
तस्मिन्निकृत्ते शिरसि प्राजापत्यं त्रिलोचनः ॥ ब्रह्माणं प्रयतो भूत्वा रुद्रो वचनमब्रवीत् ॥
तस्मिन्निकृत्ते शिरसि प्राजापत्यं त्रिलोचनः। ब्रह्माणं प्रयतो भूत्वा रुद्रो वचनमब्रवीत्।
Verse 9
रुद्र उवाच ॥ कथं कपालं मे देव करात्पतति सुव्रत ॥ नश्यते च कथं पापं ममैदद्वद सुव्रत ॥
रुद्र उवाच—हे देव, हे सुव्रत, कपालं मे करात् कथं पतति? ममैतत् पापं च कथं नश्यति? एतद्वद, हे सुव्रत।
Verse 10
एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना ॥ आजगाम गिरिं गन्तुं माहेन्द्रं पापनाशनम् ॥
एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजगाम गिरिं गन्तुं माहेन्द्रं पापनाशनम् ॥
Verse 11
तत्र स्थित्वा महादेवस्तच्छिरो बिभिदे त्रिधा ॥ तस्मिन् भिन्ने पृथक्केशान्गृहीत्वा भगवान्भवः ॥
तत्र स्थित्वा महादेवस्तच्छिरो बिभिदे त्रिधा । तस्मिन् भिन्ने पृथक्केशान्गृहीत्वा भगवान्भवः ॥
Verse 12
यज्ञोपवीतं केशं तु महास्थ्नाक्षमणींस्तथा ॥ कपालशकलं चैकमसृक्पूर्णं करे स्थितम् ॥
यज्ञोपवीतं केशं तु महास्थ्नाक्षमणींस्तथा । कपालशकलं चैकमसृक्पूर्णं करे स्थितम् ॥
Verse 13
अपरं खण्डशः कृत्वा जटाजूटे न्यवेशयत् ॥ एवं कृत्वा महादेवो बभ्रामेमां वसुन्धराम् ॥
अपरं खण्डशः कृत्वा जटाजूटे न्यवेशयत् । एवं कृत्वा महादेवो बभ्रामेमां वसुन्धराम् ॥
Verse 14
सप्तद्वीपवतीं पुण्यां मज्जंस्तीर्थेषु नित्यशः ॥ समुद्रे प्रथमं स्नात्वा ततो गङ्गां व्यगाहत ॥
सप्तद्वीपवतीं पुण्यां मज्जंस्तीर्थेषु नित्यशः । समुद्रे प्रथमं स्नात्वा ततो गङ्गां व्यगाहत् ॥
Verse 15
वितस्तां चन्द्रभागां च गोमतीं सिन्धुमेव च ॥ तुङ्गभद्रां तथा गोदामुत्तरे गण्डकीं तथा ॥
वितस्तां चन्द्रभागां च गोमतीं सिन्धुमेव च । तुङ्गभद्रां तथा गोदां, उत्तरे गण्डकीं तथा ॥
Verse 16
नेपालं च ततो गत्वा ततो रुद्रमहालयम् ॥ ततो दारुवनं गत्वा केदारगमनं पुनः ॥
ततो नेपालं गत्वा रुद्रमहालयं ततः । ततो दारुवनं गत्वा केदारं पुनरागमत् ॥
Verse 17
महेश्वरं ततो गत्वा गयां पुण्यामथागमत् ॥ तत्र फल्गुकृतस्नानः पितॄन्सन्तर्प्य यत्नतः ॥
ततो महेश्वरं गत्वा गयां पुण्यामथागमत् । तत्र फल्गुस्नानकृत्वा पितॄन्सन्तर्पयामास यत्नतः ॥
Verse 18
परिधानं तु कौपीनं नग्नः कापालिकोऽभवत् ॥ भ्रमतः परिधानं तु कौपीनं रशनागतम् ॥
परिधानं तु कौपीनं, नग्नः कापालिकोऽभवत् । भ्रमतः परिधानं तु कौपीनं रशनागतम् ॥
Verse 19
तस्मिंस्तु पतिते देवि नग्नः कापालिकोऽभवत्॥
तस्मिंस्तु पतिते देवि, नग्नः कापालिकोऽभवत् ॥
Verse 20
पुनरब्दद्वयं भ्रान्तस्तीर्थे तीर्थे हरः स्वयम्॥ कपालं त्यक्तुकामः सन् तद्धस्तात्तत्तु नापतत्॥
पुनरब्दद्वयं भ्रान्तस्तीर्थे तीर्थे हरः स्वयम्। कपालं त्यक्तुकामोऽपि तद्धस्तात्तु नापतत्॥
Verse 21
पुनरब्दद्वयं भ्रान्तो ब्रह्माण्डं तीर्थकारणात्॥ तीर्थेतीर्थे हरः स्नात्वा कपालं त्यक्तुमिच्छति॥
पुनरब्दद्वयं भ्रान्तो ब्रह्माण्डं तीर्थकारणात्। तीर्थेतीर्थे हरः स्नात्वा कपालं त्यक्तुमिच्छति॥
Verse 22
त्यजतोऽपि न तद्धस्ताच्छ्यवते भूतधारिणि॥ ततोऽब्दमेकं बभ्राम हिमवत्पर्वते शुभे॥
त्यजतोऽपि न तद्धस्ताच्छ्यवते भूतधारिणि। ततोऽब्दमेकं बभ्राम हिमवत्पर्वते शुभे॥
Verse 23
ततोऽन्यद्वर्षमेकं तु वर्तते हिमवद्गिरौ॥ भ्रमतो विभ्रमो जातस्त्रिणेत्रस्य महात्मनः॥
ततोऽन्यद्वर्षमेकं तु वर्तते हिमवद्गिरौ। भ्रमतो विभ्रमो जातस्त्रिणेत्रस्य महात्मनः॥
Verse 24
पुनरब्दद्वयं चान्यत्परमेष्ठी वृषाकपिः॥ बभ्राम रुद्रस्तीर्थानि पुराणानि समन्ततः॥
पुनरब्दद्वयं चान्यत्परमेष्ठी वृषाकपिः। बभ्राम रुद्रस्तीर्थानि पुराणानि समन्ततः॥
Verse 25
कस्यचित्त्वथ कालस्य द्वादशेऽब्दे धराधरे॥ वाराणसीं गतो देवस्तत्र स्नानमथारभत्॥
अथ कस्यचित्कालस्य द्वादशेऽब्दे गते देवो धराधरः वाराणसीं गतः, तत्र स्नानविधिमारब्धवान्॥
Verse 26
गङ्गायां देवदेवेशो यावन्मज्जति भामिनि॥ भवेत्कपालं पतितं हस्ताग्राद्ब्रह्मणः पुरा॥
भामिनि, यावद् देवदेवेशो गङ्गायां मज्जति, तावद् ब्रह्मणः पुरा हस्ताग्रात् पतितं कपालं पतितम्॥
Verse 27
गत्वा हरिहरक्षेत्रं स्नात्वा देवाङ्गदे तथा॥ सोमेश्वरं समभ्यर्च्य गतोऽसौ चक्रतीर्थकम्॥
हरिहरक्षेत्रं गत्वा देवाङ्गदे तथा स्नात्वा, सोमेश्वरं समभ्यर्च्य, असौ चक्रतीर्थकं गतः॥
Verse 28
तत्र स्नात्वा तथा नत्वा त्रिजलेश्वरसंज्ञितम्॥ अयोध्यायां तथा गत्वा वाराणस्यां ततोऽगमत्॥
तत्र स्नात्वा तथा नत्वा त्रिजलेश्वरसंज्ञितम्। अयोध्यायां तथा गत्वा वाराणस्यां ततोऽगमत्॥
Verse 29
द्वादशाब्दैर्गतवतः सीमाचारिगणैस्तथा ॥ बलात्कारेण तद्धस्तात्कपालं पातितं भुवि
द्वादशाब्दैर्गतवतः सीमाचारिगणैस्तथा। बलात्कारेण तद्धस्तात् कपालं पातितं भुवि॥
Verse 30
कपालमोचनं तीर्थं ततो जातमघापहम् ॥ गङ्गाम्भसि ततः स्नाप्य विश्वेशं पूज्य भक्तितः
तस्मात् प्रसङ्गात् कपालमोचनं नाम तीर्थं जातं पापापहम्। ततः गङ्गाम्भसि स्नात्वा भक्त्या विश्वेशं पूजयेत्॥
Verse 31
रुद्रो विशुद्धिमापन्नो मुक्तः स ब्रह्महत्यया ॥ कपालमोचनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
रुद्रो विशुद्धिमापन्नः स ब्रह्महत्यामलात् मुक्तः। कपालमोचनं नाम तीर्थं त्रैलोक्ये विश्रुतम्॥
Verse 32
यत्राप्लुतो नरो भक्त्या ब्रह्महा तु विशुध्यति ॥ कपालं पतितं दृष्ट्वा रुद्रहस्ताच्चतुर्मुखः
यत्र भक्त्या स्नातो नरः ब्रह्महा अपि विशुध्यति। रुद्रहस्तात् पतितं कपालं दृष्ट्वा चतुर्मुखः…॥
Verse 33
आगतो देवसहितो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ब्रह्मोवाच ॥ भव रुद्र विशालाक्ष लोकमार्गव्यवस्थित
स देवैः सहितः आगत्य वाक्यमिदमुवाच ह। ब्रह्मोवाच—भव रुद्र विशालाक्ष लोकमार्गव्यवस्थित…॥
Verse 34
भव रुद्र विरूपाक्ष लोकमार्गे व्यास्थितः ॥ व्रतानि कुरु ते देव त्वच्छीर्णानि महाप्रभो ॥ कपालं गृहीत्वा यद्भ्रान्तं कपालव्यग्रपाणिना ॥ तद्व्रतं नग्नकपालं भविष्यति नृणां भुवि
भव रुद्र विरूपाक्ष लोकमार्गे व्यवस्थितः। व्रतानि कुरु ते देव त्वया चीर्णानि महाप्रभो॥ कपालं गृहीत्वा यद्भ्रान्तं कपालव्यग्रपाणिना। तद्व्रतं नग्नकपालं भविष्यति नृणां भुवि॥
Verse 35
यच्च ते बभ्रुता जाता हिमवत्यचलोत्तमे ॥ भ्रमतोस्तद्व्रतं देव बाब्रव्यं तद्भविष्यति
यच्च ते हिमवत्यचलोत्तमे भ्रमतो बभ्रुता जाता, तत् देव तद्व्रतं ‘बाब्रव्य’ इति भविष्यति।
Verse 36
ये पुरस्कृत्य देवास्त्वां पूज्यं यद्विधिनान्विताः ॥ शास्त्राणि तानि सर्वेषां कथयिष्यामि नान्यथा
ये देवास्त्वां पूज्यं पुरस्कृत्य यथाविधिनान्विताः, तेषां सर्वेषां शास्त्राणि कथयिष्यामि नान्यथा।
Verse 37
व्रतानि कुरुते देव त्वत्कृतानि हि पुत्रक ॥ स त्वत्प्रसाद्देवेश ब्रह्महापि विशुध्यति
यो देव त्वत्कृतानि व्रतानि करोति, स त्वत्प्रसादात् देवेश ब्रह्महापि विशुध्यति।
Verse 38
यद्व्रतं नग्नकपालं यद्बाब्रव्यं त्वया कृतम् ॥ यत्कृतं शुद्धशैवं च तत्तन्नाम्ना भविष्यति
यद्व्रतं ‘नग्नकपाल’ इति, यच्च ‘बाब्रव्यं’ त्वया कृतम्, यच्च ‘शुद्धशैवं’ कृतं, तत् तत् स्वनाम्ना प्रसिद्धं भविष्यति।
Verse 39
मां पुरस्कृत्य देवास्त्वं पूज्यसे यैर्विधानतः ॥ तेषां शास्त्राणि सर्वाणि शास्त्रं पाशुपतं तथा
मां पुरस्कृत्य देवास्त्वं यैर्विधानतः पूज्यसे; तेषां सर्वाणि शास्त्राणि, पाशुपतं शास्त्रं तथा (प्रमाणम्)।
Verse 40
कथयस्व महादेव सविधानं समासतः ॥ एवमुक्तस्ततो रुद्रो ब्रह्मणा अव्यक्तमूर्त्तिना
कथयस्व महादेव सविधानं समासतः। एवमुक्तस्ततो रुद्रो ब्रह्मणा अव्यक्तमूर्त्तिना॥
Verse 41
देवैर्जयेति संतुष्टः कैलासनिलयं ययौ ॥ ब्रह्मा चापि सुरैः सार्द्धं गतः स्वर्लोकमुत्तमम्
देवैर्जयेति संतुष्टः कैलासनिलयं ययौ। ब्रह्मा चापि सुरैः सार्द्धं गतः स्वर्लोकमुत्तमम्॥
Verse 42
देवा अपि ययुः खं च स्वस्थानं ते यथागतम् ॥ एतद्रुद्रस्य माहात्म्यं मया ते परिकीर्त्तितम्
देवा अपि ययुः खं च स्वस्थानं ते यथागतम्। एतद्रुद्रस्य माहात्म्यं मया ते परिकीर्त्तितम्॥
Verse 43
चरितं यच्च देवस्य वित्तं समभवद्भुवि
चरितं यच्च देवस्य वित्तं समभवद्भुवि॥
Verse 44
सरस्वतीं ततो गत्वा यमुनासङ्गमं ततः ॥ शतद्रुं च ततो गत्वा देविकां च महानदीम्
सरस्वतीं ततो गत्वा यमुनासङ्गमं ततः। शतद्रुं च ततो गत्वा देविकां च महानदीम्॥
Verse 45
ब्रह्मोवाच ॥ इदमेव व्रतं देव चर कापालिकं विभो ॥ समयाचारसंयुक्तं कृत्वा स्वेनैव तेजसा
ब्रह्मोवाच—एतदेव व्रतं देव, कापालिकं व्रतं विभो चर। समयाचारसंयुक्तं स्वतेजसा स्वयमेव कृत्वा।
Verse 46
एवं वेगेन सकलं ब्रह्माण्डं भूतधारिणि ॥ बभ्राम सर्वदेवेशः षष्ठेऽब्दे तस्य चापतत्
एवं वेगेन सकलं ब्रह्माण्डं भूतधारिणि बभ्राम। सर्वदेवेशः तस्य षष्ठेऽब्दे चापतत्।
Verse 47
कपालमोचनं नाम ततस्तीर्थमनुत्तमम् ॥ पृथिव्यां ख्यातिमगमद्वाराणस्यां धराधरे
ततः कपालमोचनं नाम तीर्थमनुत्तमम्। पृथिव्यां ख्यातिमगमत् वाराणस्यां धराधरे।
Verse 48
यच्छेदानीं विशुद्धस्य तीर्थेऽस्मिन्देहशुद्धता ॥ तच्छुद्धशैवं भवतु व्रतं ते पापनाशनम्
यद्यद्यस्मिन् विशुद्धस्य तीर्थे देहशुद्धता। तच्छुद्धशैवं भवतु व्रतं ते पापनाशनम्।
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined atonement (prāyaścitta) as a public-ethical model: wrongdoing produces enduring consequences, and restoration requires regulated conduct (samayācāra), bodily restraint, and humility. By narrating Rudra’s vow and its codification by Brahmā as a template for humans, the chapter emphasizes that social order (lokamārga) is maintained through accountable correction rather than denial of harm.
The narrative is structured by multi-year durations rather than lunar tithis: Rudra wanders and performs tīrtha-bathing over extended periods, culminating explicitly in a twelve-year cycle (dvādaśa-abda) before release at Vārāṇasī. No specific tithi, nakṣatra, or season is stated in the provided passage.
Pṛthivī is addressed as the pedagogical horizon: purification is enacted through repeated immersion in river systems and movement across diverse regions, implying that rivers and tīrthas function as ecological-cosmological nodes where moral disorder is ritually processed. The chapter’s geography foregrounds waterways as sustaining infrastructures of cultural memory and ‘cleansing’ practices, aligning ethical repair with careful engagement with terrestrial landscapes.
The central cultural figures are Rudra (Mahādeva/Bhava/Trilocana) and Brahmā (Caturmukha/Parameṣṭhin). No royal dynasties or human genealogical lineages are named in the provided text; instead, the chapter anchors authority in divine interlocutors and in place-based institutions (Vārāṇasī, Gayā, Kedāra) that function as long-term cultural reference points.