Adhyaya 98: Chapter on the Sacred Hill Episode: Satyatapā and the Marvel of Varāha

Verse 1

अथ पर्वाध्यायः ॥ धरण्युवाच ॥ योऽसौ सत्यतपा नाम लुब्धो भूत्वा द्विजो बभौ ॥ येनारुणिर्व्याघ्रभयाद्रक्षितो यः स्वशक्तितः ॥

এবার পর্বাধ্যায়। ধরণী বললেন—সত্যতপা নামে সেই দ্বিজ, যে লোভে পড়ে শিকারি হয়েছিল; যার নিজ শক্তিতে অরুণি বাঘের ভয় থেকে রক্ষিত হয়েছিল।

Verse 2

दुर्वासाः संश्रुतार्थश्च हिमवन्तं नगं ययौ ॥ तस्योपरि महच्चित्रं भवतीति त्वयेरितम् ॥

দুর্বাসা বিষয়টি শুনে হিমবান পর্বতে গেলেন। আপনি বলেছেন, তার উপর এক মহা আশ্চর্য বিস্ময় বিদ্যমান।

Verse 3

कीदृशं तन्ममाचक्ष्व महत्कौतूहलं विभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ स हि सत्यतपा पूर्वं भृगुवंशोद्भवो द्विजः ॥

তা কেমন, আমাকে বলুন; হে প্রভু, আমার মহা কৌতূহল। শ্রীবরাহ বললেন—সত্যতপা পূর্বে ভৃগুবংশে জন্মানো এক ব্রাহ্মণ ছিলেন।

Verse 4

दस्युसंसर्गसम्भूतो दस्युवत्समजायत ॥ ततः कालेन महता ऋषिसङ्गात्पुनर्द्विजः ॥

দস্যুদের সঙ্গের ফলে সে দস্যুর মতো হয়ে উঠল; পরে দীর্ঘ সময় পরে ঋষিদের সৎসঙ্গে সে আবার ব্রাহ্মণ হল।

Verse 5

बभौ दुर्वाससा सम्यग्बोधितश्च विशेषतः ॥ हिमाद्रेरुत्तरे पादे पुष्यभद्रा नदी शुभा ॥

দুর্বাসার বিশেষ উপদেশে সে যথাযথভাবে বোধপ্রাপ্ত হয়ে পুনরায় দীপ্তিমান হল। হিমালয়ের উত্তর ঢালে শুভা পুষ্যভদ্রা নদী আছে।

Verse 6

तस्यास्तीरे शिला दिव्या नाम्ना चित्रशिला धरे ॥ न्यग्रोधश्च महांस्तत्र नाम्ना भद्रो महावटः ॥

হে ধরণী, তার তীরে ‘চিত্রশিলা’ নামে এক দিব্য শিলা আছে; এবং সেখানেই ‘ভদ্র’ নামে এক মহা ন্যগ্রোধ—বিশাল বটবৃক্ষ—আছে।

Verse 7

तत्र सत्यतपाः स्थित्वा तपः कुर्वन्महातपाः ॥ स कदाचित्कुठारेण चकर्त्त समिधः किल ॥

সেখানে সত্যতপা অবস্থান করে মহাতপস্বী হয়ে তপস্যা করছিলেন। একদিন, কথিত আছে, তিনি কুঠার দিয়ে সমিধা কাটলেন।

Verse 8

चिच्छेद चाङ्गुलीमेकां वामतर्जनिकां मुनिः ॥ छिन्नायामङ्गुलौ तस्य भस्मचूर्णं भवत्किल ॥

মুনি তাঁর বাম তর্জনী আঙুলটি কেটে ফেললেন। আঙুলটি ছিন্ন হতেই, কথিত আছে, তা ভস্মচূর্ণ হয়ে গেল।

Verse 9

न लोहितं न मांसं तु न मज्जा तत्र दृश्यते ॥ अङ्गुली सन्धिता तेन पूर्ववच्छाभवत्कृते ॥

সেখানে না রক্ত দেখা গেল, না মাংস, না মজ্জা। তিনি আঙুলটি জুড়ে দিলেন, আর তা আগের মতোই হয়ে গেল।

Verse 10

प्रभाते विमले प्राप्तमिन्द्रलोकमिति स्मृतिः ॥ अथेन्द्रेण सुराः सर्वे यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ॥

স্মৃতিতে আছে, নির্মল প্রভাতে তিনি ইন্দ্রলোক লাভ করলেন। তারপর ইন্দ্রের সঙ্গে সকল দেবতা, যক্ষ, গন্ধর্ব ও কিন্নররা সমবেত হলেন।

Verse 11

पृष्टाः किञ्चिदिहास्चार्यमपूर्वं कथ्यतामिति ॥ तत्र रुद्रसरस्तीरे यदेतन्मिथुनं शुभम् ॥

যখন জিজ্ঞাসা করা হল—“এখানে কোনো আশ্চর্য, অপূর্ব কথা বলা হোক”—তখন (তাঁরা) বললেন: “রুদ্রসরসের তীরে এই শুভ যুগল আছে।”

Verse 12

स्थितं किन्नरयोस्तच्च वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ दृष्टं तु महदाश्चर्यं पुष्यभद्रातटे शुभे ॥

সেখানে দুই কিন্নরের নিকটে দাঁড়িয়ে সে এই বাক্য বলল— “পুষ্যভদ্রা নদীর শুভ তটে নিশ্চয়ই এক মহা আশ্চর্য দেখা গেছে।”

Verse 13

यदेतत्सत्यतपसः समवोचत्ततः शुभे ॥ दृष्टं किञ्चिदिहास्चर्यं दृष्टिस्तु हिमवद्गिरौ ॥

তখন, হে শুভে, সত্যতপস বললেন— “এখানে কিছু আশ্চর্য দেখা গেছে; এই দর্শন হিমবৎ পর্বতে (লভ্য)।”

Verse 14

पुष्यभद्रानदीतीरे महदाश्चर्यमुत्तमम् ॥ यदेतत्सत्यतपसः समवोचस्ततः शुभे ॥

পুষ্যভদ্রা নদীর তীরে এক মহৎ ও শ্রেষ্ঠ আশ্চর্য আছে— এভাবেই, হে শুভে, সত্যতপস বললেন।

Verse 15

स्रवणं भस्मनश्चैव श्रुतं सर्वं शशंस ह ॥ तच्छुत्वा सहसा शक्रो विस्मितो विष्णुमब्रवीत् ॥

‘স্রবণ’ ও ভস্ম সম্বন্ধে যা কিছু শোনা গিয়েছিল, সে সবই সে জানাল। তা শুনে শক্র (ইন্দ্র) হঠাৎ বিস্মিত হয়ে বিষ্ণুকে বললেন।

Verse 16

आगच्छ विष्णो गच्छामो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ तत्राश्चर्यमपूर्वं मे कथितं किन्नरेण ह ॥

“এসো, হে বিষ্ণু; আমরা হিমবৎ পর্বতের শ্রেষ্ঠ পার্শ্বে যাই। সেখানে এক কিন্নর আমাকে এক অভূতপূর্ব আশ্চর্যের কথা বলেছে।”

Verse 17

एवमुक्तस्ततो विष्णुर्वाराहं रूपमग्रहीत् ॥ मृगयुश्च तथैवेन्द्रो जग्मतुस्तमृषिं प्रति ॥

এভাবে সম্বোধিত হয়ে ভগবান বিষ্ণু বরাহরূপ ধারণ করলেন। আর শিকারি ও ইন্দ্রও সেই ঋষির নিকট গমন করল।

Verse 18

विष्णुर्वाराहरूपेण ऋषिदृष्टिपथे स्थितः ॥ भूत्वा दृश्योऽप्यदृश्योऽभूत्पुनरेव च दृश्यते ॥

বিষ্ণু বরাহরূপে ঋষির দৃষ্টিপথে অবস্থান করলেন। দৃশ্য হয়েও অদৃশ্য হলেন, আবার পুনরায় দৃশ্য হলেন।

Verse 19

भगवन्निह दृष्टस्ते वराहः पृथुलो महान् ॥ येन तं हन्मि भृत्यानां पोषणाय महामुने ॥

ভগবন! এখানে আপনার দ্বারা এক মহান, বিশাল বরাহ দেখা গেছে। হে মহামুনি, আমার নির্ভরশীলদের ভরণপোষণের জন্য বলুন, কী উপায়ে আমি তাকে বধ করতে পারি।

Verse 20

एवमुक्तो मुनिस्तेन चिन्तयामास तत्क्षणात् ॥ यदि तं दर्शयाम्यस्मै वराहं हन्यते तदा ॥

এভাবে বলা হলে মুনি সেই মুহূর্তেই চিন্তা করলেন—“আমি যদি তাকে সেই বরাহ দেখাই, তবে সে তখন নিহত হবে।”

Verse 21

नो चेत्कुटुम्बः क्षुधया सीदत्यस्य न संशयः ॥ जायापुत्रसमायुक्तो लुब्धकोऽयं क्षुधान्वितः ॥

নচেৎ তার পরিবার ক্ষুধায় নিশ্চয়ই কষ্ট পাবে—এতে সন্দেহ নেই। এই শিকারি স্ত্রী ও পুত্রসহ ক্ষুধায় পীড়িত।

Verse 22

नाध्यगच्छत बुद्धिश्च क्षणात्तस्य व्यजायत ॥

তাঁর বুদ্ধি কোনো সিদ্ধান্তে পৌঁছাতে পারল না; কিন্তু ক্ষণমাত্রেই তাঁর মধ্যে নতুন অন্তর্দৃষ্টি উদিত হল।

Verse 23

दृष्टं चक्षुर्निहितं जङ्गमेषु जिह्वा वक्तुं मृगयौ तद्विसृष्टम् ॥ द्रष्टुं चक्षुर्नास्ति जिह्वेह वक्तुं जिह्वायाः स्यात्तत्त्वतोऽस्तीह चक्षुः ॥

চলমান প্রাণীদের মধ্যে দৃষ্টি চোখে স্থিত, আর জিহ্বা বাক্যের জন্য নির্মিত—এটাই বিধান। জিহ্বা দেখতে পারে না, চোখও কথা বলতে পারে না; তত্ত্বত জিহ্বা জিহ্বাই, চোখ চোখই।

Verse 24

एवं श्रुत्वा द्वावपि तस्य तुष्टौ इन्द्राविष्णू दर्शयन्तौ स्वमूर्तिम् ॥ वाक्यं चेदमूचतुर्ब्रूहि नौ ते तुष्टौ धन्यं वरमेकं वदस्व ॥ तच्छ्रुत्वाऽसौ सत्यतपा उवाच ॥

এ কথা শুনে ইন্দ্র ও বিষ্ণু উভয়েই তাঁর প্রতি প্রসন্ন হলেন এবং নিজেদের স্বরূপ প্রকাশ করলেন। তারপর তাঁরা বললেন—“বলো; আমরা দুজনেই তোমার প্রতি সন্তুষ্ট, ধন্য! একটি বর প্রার্থনা করো।” তা শুনে সত্যতপা বললেন।

Verse 25

न चातिरिक्तोऽस्ति वरः पृथिव्यां यद्दृष्टो मे पुरतो देवदेवाः ॥ बलं वरेणापि कृतार्थतासीत्तथापीदं ये सदा पर्वकाले ॥

পৃথিবীতে এর চেয়ে বড় কোনো বর নেই—যে দেবাদিদেবগণকে আমি সম্মুখে প্রত্যক্ষ দেখেছি। বর দিয়েই আমার সিদ্ধি হয়ে গেছে; তবু আমি এই অতিরিক্ত প্রার্থনা করি—যাঁরা সর্বদা পর্বকালে ধর্মাচরণ করেন, তাঁদের বিষয়ে।

Verse 26

सशल्यश्च वराहोऽयं ममाश्रममुपागतः ॥ एवं गते तु किं कार्यमथासौ चिन्तयन् प्रभुः ॥

এই বরাহটি আহত অবস্থায় আমার আশ্রমে এসেছে। অবস্থা এমন হলে কী করা উচিত—এই ভেবে সেই পূজ্য ব্যক্তি চিন্তা করতে লাগলেন।

Verse 27

विप्रा विप्राश्चार्चयन्तीह भक्त्या तेषां पापं नश्यतां मासमेकम् ॥ यत्सञ्चितं त्वेष एको वरोऽस्तु ह्यभीष्टो मे सांप्रतम् देहि मह्यम् ॥

এখানে ভক্তিভরে ব্রাহ্মণদের পূজা হোক, এবং তাদের সঞ্চিত পাপ এক মাসের মধ্যে নষ্ট হোক। এই একটিই আমার বর—আমার অভীষ্টটি এখনই আমাকে দিন।

Verse 28

अदर्शनं गतौ देवो सोऽपि तत्र व्यवस्थितः ॥ लब्ध्वा वरं सत्यतपा ब्रह्मभूतोऽभवद्धृदि ॥

দেবতা দৃষ্টির আড়ালে চলে গেলেন; সেও সেখানে স্থিত রইল। বর লাভ করে সত্যতপা হৃদয়ে ব্রহ্মসদৃশ অবস্থায় উন্নীত হল।

Verse 29

यावदास्ते शुभे देशे कृतकृत्यो महामुनिः ॥ तावत्तस्य गुरुस्तत्र त्वारुणिः समदृश्यत ॥

যতক্ষণ মহামুনি সেই শুভ স্থানে কৃতকৃত্য হয়ে অবস্থান করলেন, ততক্ষণ তাঁর গুরু ত্বারুণিও সেখানে প্রকাশিত হলেন।

Verse 30

पृथ्वीं प्रदक्षिणीकृत्य तीर्थहेतोर्विचक्षण ॥ तेन चासौ महाभक्त्या पूजितो मुनिपुङ्गवः ॥

তীর্থের উদ্দেশ্যে পৃথিবী প্রদক্ষিণ করে সেই বিচক্ষণ ব্যক্তি মহাভক্তিতে সেই মুনিশ্রেষ্ঠকে পূজা করল।

Verse 31

पाद्याचमनगोदानेः कृतासनपरिग्रहः ॥ ज्ञात्वा स शिष्यं सिद्धं तु तपसा दग्धकिल्बिषम्

পাদ্য, আচমন ও গোদান সম্পন্ন করে এবং আসন গ্রহণ করে, তিনি বুঝলেন যে শিষ্য তপস্যায় সিদ্ধ হয়েছে, তার দোষসমূহ দগ্ধ হয়েছে।

Verse 32

इदानीमात्मना सार्द्धं मुक्तिकालो मतोऽस्ति ते ॥ उत्तिष्ठ गम्यतां पुत्र मया सार्द्धं परं पदम्

এখন তোমার নিজের আত্মস্বরূপের সঙ্গে (পূর্ণ অন্তঃপ্রস্তুতিতে) তোমার মুক্তির সময় উপস্থিত হয়েছে। ওঠো, পুত্র; আমার সঙ্গে পরম পদে চল।

Verse 33

यद्गत्वा न पुनर्जन्म भवतीति न संशयः ॥ एवमुक्त्वा तु तौ सिद्धावुभौ सत्यतपारुणी

যেখানে গিয়ে আর পুনর্জন্ম হয় না—এ বিষয়ে কোনো সন্দেহ নেই। এ কথা বলে সেই দুই সিদ্ধ পুরুষ সত্য ও তপস্যায় দীপ্ত হয়ে অগ্রসর হলেন।

Verse 34

ध्यात्वा नारायणं देवं तद्देहे तौ लयं गतौ ॥ यश्चापि शृणुयात्पादं पर्वाध्यायं सविस्तरम्

নারায়ণ দেবকে ধ্যান করে সেই দুইজন সেই (দিব্য) দেহে লীন হয়ে গেলেন। আর যে কেউ এই অংশ—এই পর্বাধ্যায়টি বিস্তারে শ্রবণ করে…

Verse 35

उवाच विनयापन्नं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ॥ अरुणिरुवाच ॥ पुत्र सिद्धोऽसि तपसा ब्रह्मभूतोऽसि सुव्रत

তিনি সামনে দাঁড়ানো, করজোড়ে বিনীত ব্যক্তিকে বললেন। অরুণি বললেন—পুত্র, তপস্যায় তুমি সিদ্ধ হয়েছ; তুমি ব্রহ্মস্বরূপ হয়েছ, হে সুব্রত।

Verse 36

तस्मिन् भद्रवटे चैके मिथुनं किन्नरं स्थितम् ॥ रात्रौ सुप्तमृषेस्तस्य दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्

সেই ভদ্রবটে কিন্নরদের এক জোড়া বাস করত। রাতে সেই ঋষিকে নিদ্রিত দেখে, তাঁর সঙ্গে সম্পর্কিত এক মহা আশ্চর্য ঘটনা তারা প্রত্যক্ষ করল।

Verse 37

तावदिन्द्रो धनुष्पाणिस्तीक्ष्णसायकधृग्वने ॥ आगत्य सत्यतपतमृषिमेनमुवाच ह

তখন ধনুক হাতে ও তীক্ষ্ণ বাণ ধারণ করে ইন্দ্র বনে এসে সত্যতপা ঋষিকে সম্বোধন করলেন।

Verse 38

मुक्तिं चाहं व्रजामीति द्वितीयोऽस्तु वरो मम ॥ तथे त्युक्त्वा तु तौ देवौ दत्त्वा तस्य वरं शुभम्

“আর আমিও মুক্তিতে গমন করব”—এটাই হোক আমার দ্বিতীয় বর। “তথাস্তु” বলে সেই দুই দেবতা তাঁকে সেই শুভ বর প্রদান করলেন।