Adhyaya 98: Chapter on the Sacred Hill Episode: Satyatapā and the Marvel of Varāha

Verse 1

अथ पर्वाध्यायः ॥ धरण्युवाच ॥ योऽसौ सत्यतपा नाम लुब्धो भूत्वा द्विजो बभौ ॥ येनारुणिर्व्याघ्रभयाद्रक्षितो यः स्वशक्तितः ॥

Dharani ne kaha, ek brahmin tha, naam tha Satyatapa. Woh lalach mein pad ke shikari ban gaya. Usne apni power se Aruni ko tiger ke dar se bachaya.

Verse 2

दुर्वासाः संश्रुतार्थश्च हिमवन्तं नगं ययौ ॥ तस्योपरि महच्चित्रं भवतीति त्वयेरितम् ॥

Durvasa ne baat samajh li aur Himalay pahad ke paas chale gaye. Aapne bataya ki wahan ek bada wonder hai.

Verse 3

कीदृशं तन्ममाचक्ष्व महत्कौतूहलं विभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ स हि सत्यतपा पूर्वं भृगुवंशोद्भवो द्विजः ॥

Mujhe batao woh kaisa hai, mujhe bahut curiosity hai. Varaha Bhagwan bole, Satyatapa pehle Bhrigu ke khandaan mein paida hua brahmin tha.

Verse 4

दस्युसंसर्गसम्भूतो दस्युवत्समजायत ॥ ततः कालेन महता ऋषिसङ्गात्पुनर्द्विजः ॥

Choron ke saath reh ke woh chor jaisa ho gaya. Phir kaafi time baad rishiyon ke saath reh ke wapis brahmin ban gaya.

Verse 5

बभौ दुर्वाससा सम्यग्बोधितश्च विशेषतः ॥ हिमाद्रेरुत्तरे पादे पुष्यभद्रा नदी शुभा ॥

Durvasa ne use theek se samjhaya, woh wapis achha ban gaya. Himalay ke uttar side mein Pushyabhadra naam ki pavitra nadi hai.

Verse 6

तस्यास्तीरे शिला दिव्या नाम्ना चित्रशिला धरे ॥ न्यग्रोधश्च महांस्तत्र नाम्ना भद्रो महावटः ॥

Us nadi ke kinare ek khaas patthar hai jiska naam Chitrashila hai. Wahi par ek bada bargad ka ped hai, Bhadra naam ka.

Verse 7

तत्र सत्यतपाः स्थित्वा तपः कुर्वन्महातपाः ॥ स कदाचित्कुठारेण चकर्त्त समिधः किल ॥

Satyatapa naam ka rishi wahan rehta tha aur bada tapasya karta tha. Ek baar usne kulhadi se lakdi kaat raha tha.

Verse 8

चिच्छेद चाङ्गुलीमेकां वामतर्जनिकां मुनिः ॥ छिन्नायामङ्गुलौ तस्य भस्मचूर्णं भवत्किल ॥

Rishi ne apni bayi ungli kaat li. Jab woh ungli kaat gayi to woh raakh ban gayi.

Verse 9

न लोहितं न मांसं तु न मज्जा तत्र दृश्यते ॥ अङ्गुली सन्धिता तेन पूर्ववच्छाभवत्कृते ॥

Wahan na khoon tha, na maans, na kuch andar ka hissa dikha. Usne ungli wapas jod li aur woh pehle jaisi ho gayi.

Verse 10

प्रभाते विमले प्राप्तमिन्द्रलोकमिति स्मृतिः ॥ अथेन्द्रेण सुराः सर्वे यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ॥

Jab subah saaf hui to woh Indra ke duniya mein pahunch gaya. Indra ke saath saare devta aaye, Yaksha, Gandharva, Kinnar sab the.

Verse 11

पृष्टाः किञ्चिदिहास्चार्यमपूर्वं कथ्यतामिति ॥ तत्र रुद्रसरस्तीरे यदेतन्मिथुनं शुभम् ॥

Logon ne poocha ki kuch naya aur ajab baat batayein. Unhone kaha ki Rudra-saras ke kinaare ek achha joda hai.

Verse 12

स्थितं किन्नरयोस्तच्च वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ दृष्टं तु महदाश्चर्यं पुष्यभद्रातटे शुभे ॥

Woh wahan do Kinnaron ke paas khada tha. Usne kaha ki Pushyabhadra ke kinaare ek bada ajab kaam dekha hai.

Verse 13

यदेतत्सत्यतपसः समवोचत्ततः शुभे ॥ दृष्टं किञ्चिदिहास्चर्यं दृष्टिस्तु हिमवद्गिरौ ॥

Satya-tapas ne kaha ki yahan kuch ajab dekha hai. Yeh nazar Himavat parvat par hai.

Verse 14

पुष्यभद्रानदीतीरे महदाश्चर्यमुत्तमम् ॥ यदेतत्सत्यतपसः समवोचस्ततः शुभे ॥

Pushyabhadra nadi ke kinaare ek bada ajab kaam hai. Satya-tapas ne yeh baat kahi thi.

Verse 15

स्रवणं भस्मनश्चैव श्रुतं सर्वं शशंस ह ॥ तच्छुत्वा सहसा शक्रो विस्मितो विष्णुमब्रवीत् ॥

Usne sab baat sunayi ki paani kaise bah raha hai aur raakh kaise hai. Yeh sun ke Indra hairaan ho gaya aur Vishnu se bola.

Verse 16

आगच्छ विष्णो गच्छामो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ तत्राश्चर्यमपूर्वं मे कथितं किन्नरेण ह ॥

Vishnu, chalo chalte hain. Himvat ke paas ek bahut acchi jagah hai. Wahan ek kinnar ne mujhe ek ajab baat batayi hai.

Verse 17

एवमुक्तस्ततो विष्णुर्वाराहं रूपमग्रहीत् ॥ मृगयुश्च तथैवेन्द्रो जग्मतुस्तमृषिं प्रति ॥

Yeh sun ke Vishnu ne varaha ka roop liya. Indra bhi us shikari ke saath us rishi ke paas gaya.

Verse 18

विष्णुर्वाराहरूपेण ऋषिदृष्टिपथे स्थितः ॥ भूत्वा दृश्योऽप्यदृश्योऽभूत्पुनरेव च दृश्यते ॥

Vishnu varaha ban ke us rishi ki nazar ke saamne khada ho gaya. Pehle dikh diya, phir gayab ho gaya. Phir se dikhne laga.

Verse 19

भगवन्निह दृष्टस्ते वराहः पृथुलो महान् ॥ येन तं हन्मि भृत्यानां पोषणाय महामुने ॥

Bhagwan, yahan ek bada varaha dikh gaya hai aapko. Bahut bada aur tagda hai. Bataiye main use kaise maaron? Mere logon ke liye zaroorat hai.

Verse 20

एवमुक्तो मुनिस्तेन चिन्तयामास तत्क्षणात् ॥ यदि तं दर्शयाम्यस्मै वराहं हन्यते तदा ॥

Yeh sun ke woh rishi sochne laga. Agar main use varaha dikhata hoon, toh woh use maar dega.

Verse 21

नो चेत्कुटुम्बः क्षुधया सीदत्यस्य न संशयः ॥ जायापुत्रसमायुक्तो लुब्धकोऽयं क्षुधान्वितः ॥

Agar aisa nahi hua to uska poora parivar bhookh se pareshan ho jayega, isme koi shak nahi hai. Yeh shikari apni biwi aur bacchon ke saath hai aur sab bhookh se tadap rahe hain.

Verse 22

नाध्यगच्छत बुद्धिश्च क्षणात्तस्य व्यजायत ॥

Uski samajh mein kuch nahi aa raha tha. Par ek pal mein achanak use ek nayi baat samajh aa gayi.

Verse 23

दृष्टं चक्षुर्निहितं जङ्गमेषु जिह्वा वक्तुं मृगयौ तद्विसृष्टम् ॥ द्रष्टुं चक्षुर्नास्ति जिह्वेह वक्तुं जिह्वायाः स्यात्तत्त्वतोऽस्तीह चक्षुः ॥

Jeev-jantuon mein aankhein dekhne ke kaam aati hain aur jeeb bolne ke liye bani hai. Jeeb se dekha nahi ja sakta aur aankh se baat nahi ho sakti. Jeeb jeeb rehti hai aur aankh aankh rehti hai.

Verse 24

एवं श्रुत्वा द्वावपि तस्य तुष्टौ इन्द्राविष्णू दर्शयन्तौ स्वमूर्तिम् ॥ वाक्यं चेदमूचतुर्ब्रूहि नौ ते तुष्टौ धन्यं वरमेकं वदस्व ॥ तच्छ्रुत्वाऽसौ सत्यतपा उवाच ॥

Yeh sun ke Indra aur Vishnu dono khush ho gaye. Unhone apna asli roop dikhaya aur kaha, hum dono tujhse khush hain. Ek vardaan maang le. Yeh sun ke Satyatapa ne jawab diya.

Verse 25

न चातिरिक्तोऽस्ति वरः पृथिव्यां यद्दृष्टो मे पुरतो देवदेवाः ॥ बलं वरेणापि कृतार्थतासीत्तथापीदं ये सदा पर्वकाले ॥

Dharti par isse bada koi vardaan nahi hai ki mainne bhagwan ko aankhon ke saamne dekh liya. Ab mujhe aur kuchh nahi chahiye. Par ek baat aur poochni hai jo log tyohar ke din vrat rakhte hain unke baare mein.

Verse 26

सशल्यश्च वराहोऽयं ममाश्रममुपागतः ॥ एवं गते तु किं कार्यमथासौ चिन्तयन् प्रभुः ॥

Yeh varah jis mein kaanta phansa hai, mera ashram aa gaya hai. Ab kya karna chahiye? Prabhu yeh sochne lage.

Verse 27

विप्रा विप्राश्चार्चयन्तीह भक्त्या तेषां पापं नश्यतां मासमेकम् ॥ यत्सञ्चितं त्वेष एको वरोऽस्तु ह्यभीष्टो मे सांप्रतम् देहि मह्यम् ॥

Brahmin logon ki yahan bhakti se puja ho. Ek mahine mein unka jo bhi paap hai, woh khatam ho jaye. Bas yeh ek vardan chahiye. Ab jo main maang raha hoon woh de do.

Verse 28

अदर्शनं गतौ देवो सोऽपि तत्र व्यवस्थितः ॥ लब्ध्वा वरं सत्यतपा ब्रह्मभूतोऽभवद्धृदि ॥

Jab bhagwan gayab ho gaye, woh wahi ruke rahe. Vardan milne ke baad Satyatapa ke dil mein badlaav aaya. Woh andar se brahma jaisa ban gaye.

Verse 29

यावदास्ते शुभे देशे कृतकृत्यो महामुनिः ॥ तावत्तस्य गुरुस्तत्र त्वारुणिः समदृश्यत ॥

Jab tak maha rishi us acche jagah pe the, tab tak unka kaam ho gaya. Itne mein unke guru Tvaruni wahan aa gaye.

Verse 30

पृथ्वीं प्रदक्षिणीकृत्य तीर्थहेतोर्विचक्षण ॥ तेन चासौ महाभक्त्या पूजितो मुनिपुङ्गवः ॥

Unhone dharti ka poora chakkar lagaya tirth ke liye. Phir bade rishi ki unhone bahut pyaar se puja ki.

Verse 31

पाद्याचमनगोदानेः कृतासनपरिग्रहः ॥ ज्ञात्वा स शिष्यं सिद्धं तु तपसा दग्धकिल्बिषम्

Guru ne paani se pair dhoye, achaman kiya, aur gaye ka daan diya. Phir baith ke dekha ki shishya siddh ho gaya hai. Uski saari galtiyan tap se jal gayi thi.

Verse 32

इदानीमात्मना सार्द्धं मुक्तिकालो मतोऽस्ति ते ॥ उत्तिष्ठ गम्यतां पुत्र मया सार्द्धं परं पदम्

Ab tumhari mukti ka waqt aa gaya hai. Tum poori tarah taiyaar ho. Beta, utho. Chalo saath mein chalte hain, wahan jahan sabse bada pad hai.

Verse 33

यद्गत्वा न पुनर्जन्म भवतीति न संशयः ॥ एवमुक्त्वा तु तौ सिद्धावुभौ सत्यतपारुणी

Wahan jaane ke baad phir se janam nahi hota. Isme koi shak nahi hai. Yeh bol ke dono siddh hue aage badhne lage. Dono sach aur tap mein lage hue the.

Verse 34

ध्यात्वा नारायणं देवं तद्देहे तौ लयं गतौ ॥ यश्चापि शृणुयात्पादं पर्वाध्यायं सविस्तरम्

Dono ne Narayan ka dhyan kiya aur us sharir mein lay ho gaye. Jo bhi yeh poora adhyay sunta hai, usko bhi fayda hota hai.

Verse 35

उवाच विनयापन्नं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ॥ अरुणिरुवाच ॥ पुत्र सिद्धोऽसि तपसा ब्रह्मभूतोऽसि सुव्रत

Aruni ne us shishya ko dekha jo haath jod ke khada tha. Aruni ne kaha, beta, tum tap se siddh ho gaye ho. Tum Brahma mein mil gaye ho.

Verse 36

तस्मिन् भद्रवटे चैके मिथुनं किन्नरं स्थितम् ॥ रात्रौ सुप्तमृषेस्तस्य दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्

Bhadravat mein ek Kinnar joda rehta tha. Ek raat ko woh rishi so raha tha. Tab usne dekha ki us rishi ke saath kuch bada ajab ho raha hai.

Verse 37

तावदिन्द्रो धनुष्पाणिस्तीक्ष्णसायकधृग्वने ॥ आगत्य सत्यतपतमृषिमेनमुवाच ह

Tab Indra aaya, haath mein dhanush liye. Teer bhi saath the. Woh jungle mein aaya aur us rishi Satyatapa se baat karne laga.

Verse 38

मुक्तिं चाहं व्रजामीति द्वितीयोऽस्तु वरो मम ॥ तथे त्युक्त्वा तु तौ देवौ दत्त्वा तस्य वरं शुभम्

Rishi ne kaha, mujhe bhi mukti mil jaye, yeh mera doosra vard hai. Dono devta bole, thik hai. Phir unhone woh vard de diya.