Adhyaya 98: Chapter on the Sacred Hill Episode: Satyatapā and the Marvel of Varāha

Verse 1

अथ पर्वाध्यायः ॥ धरण्युवाच ॥ योऽसौ सत्यतपा नाम लुब्धो भूत्वा द्विजो बभौ ॥ येनारुणिर्व्याघ्रभयाद्रक्षितो यः स्वशक्तितः ॥

હવે પર્વાધ્યાય. ધરણી બોલી—સત્યતપા નામનો તે દ્વિજ, જે લોભથી શિકારી બની ગયો; જેના સ્વશક્તિથી અરુણી વાઘના ભયથી રક્ષિત થયો.

Verse 2

दुर्वासाः संश्रुतार्थश्च हिमवन्तं नगं ययौ ॥ तस्योपरि महच्चित्रं भवतीति त्वयेरितम् ॥

દુર્વાસાએ વાત સાંભળી હિમવંત પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યું. તમે કહ્યું છે કે તેના ઉપર એક મહાન અદ્ભુત ચમત્કાર છે.

Verse 3

कीदृशं तन्ममाचक्ष्व महत्कौतूहलं विभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ स हि सत्यतपा पूर्वं भृगुवंशोद्भवो द्विजः ॥

તે કેવું છે તે મને કહો; હે પ્રભુ, મને મહાન કૌતૂહલ છે. શ્રીવરાહ બોલ્યા—સત્યતપા પૂર્વે ભૃગુવંશમાં જન્મેલો દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) હતો.

Verse 4

दस्युसंसर्गसम्भूतो दस्युवत्समजायत ॥ ततः कालेन महता ऋषिसङ्गात्पुनर्द्विजः ॥

દસ્યુઓના સંગથી તે દસ્યુ જેવો બની ગયો; પછી ઘણો સમય ગયા બાદ ઋષિઓના સత్సંગથી તે ફરી દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) થયો.

Verse 5

बभौ दुर्वाससा सम्यग्बोधितश्च विशेषतः ॥ हिमाद्रेरुत्तरे पादे पुष्यभद्रा नदी शुभा ॥

દુર્વાસાના વિશેષ ઉપદેશથી તે સમ્યક રીતે બોધ પામી ફરી તેજસ્વી બન્યો. હિમાલયના ઉત્તર પાદભાગે શુભ પુષ્યભદ્રા નદી છે.

Verse 6

तस्यास्तीरे शिला दिव्या नाम्ना चित्रशिला धरे ॥ न्यग्रोधश्च महांस्तत्र नाम्ना भद्रो महावटः ॥

હે ધરા, તેના કાંઠે ‘ચિત્રશિલા’ નામની દિવ્ય શિલા છે; અને ત્યાં જ ‘ભદ્ર’ નામનો મહાન ન્યગ્રોધ—વિશાળ વડવૃક્ષ—પણ છે.

Verse 7

तत्र सत्यतपाः स्थित्वा तपः कुर्वन्महातपाः ॥ स कदाचित्कुठारेण चकर्त्त समिधः किल ॥

ત્યાં સત્યતપા રહી મહાતપસ્વી બની તપ કરતો રહ્યો. એક વાર, કહેવામાં આવે છે, તેણે કુહાડાથી સમિધો કાપી.

Verse 8

चिच्छेद चाङ्गुलीमेकां वामतर्जनिकां मुनिः ॥ छिन्नायामङ्गुलौ तस्य भस्मचूर्णं भवत्किल ॥

મુનિએ પોતાની ડાબી તર્જની આંગળી કાપી નાખી. આંગળી કપાતાં જ, કહે છે, તે ભસ્મચૂર્ણ બની ગઈ.

Verse 9

न लोहितं न मांसं तु न मज्जा तत्र दृश्यते ॥ अङ्गुली सन्धिता तेन पूर्ववच्छाभवत्कृते ॥

ત્યાં ન લોહી દેખાયું, ન માંસ, ન મજ્જા. તેણે આંગળી જોડતાં તે ફરી પહેલાં જેવી બની ગઈ.

Verse 10

प्रभाते विमले प्राप्तमिन्द्रलोकमिति स्मृतिः ॥ अथेन्द्रेण सुराः सर्वे यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ॥

સ્મૃતિ અનુસાર, નિર્મળ પ્રભાતે તેણે ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત કર્યો. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર સાથે સર્વ દેવો યક્ષ-ગંધર્વ-કિન્નરો સહિત એકત્ર થયા.

Verse 11

पृष्टाः किञ्चिदिहास्चार्यमपूर्वं कथ्यतामिति ॥ तत्र रुद्रसरस्तीरे यदेतन्मिथुनं शुभम् ॥

જ્યારે પૂછાયું—“અહીં કંઈક અદ્ભુત, અપુર્વ વાત કહો”—ત્યારે (તેઓ) બોલ્યા: “રુદ્રસરના કાંઠે આ શુભ યુગલ છે.”

Verse 12

स्थितं किन्नरयोस्तच्च वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ दृष्टं तु महदाश्चर्यं पुष्यभद्रातटे शुभे ॥

ત્યાં બે કિન્નરોની પાસે ઊભો રહી તેણે આ વચન કહ્યું— “પુષ્યભદ્રા નદીના શુભ તટ પર નિશ્ચયે મહાન આશ્ચર્ય દેખાયું છે।”

Verse 13

यदेतत्सत्यतपसः समवोचत्ततः शुभे ॥ दृष्टं किञ्चिदिहास्चर्यं दृष्टिस्तु हिमवद्गिरौ ॥

પછી, હે શુભે, સત્યતપસે કહ્યું— “અહીં કંઈક અદ્ભુત દેખાયું છે; આ દર્શન હિમવત્ પર્વત પર (લભ્ય) છે।”

Verse 14

पुष्यभद्रानदीतीरे महदाश्चर्यमुत्तमम् ॥ यदेतत्सत्यतपसः समवोचस्ततः शुभे ॥

પુષ્યભદ્રા નદીના કાંઠે મહાન અને ઉત્તમ આશ્ચર્ય છે— એમ, હે શુભે, સત્યતપસે જણાવ્યું।

Verse 15

स्रवणं भस्मनश्चैव श्रुतं सर्वं शशंस ह ॥ तच्छुत्वा सहसा शक्रो विस्मितो विष्णुमब्रवीत् ॥

‘સ્રવણ’ અને ભસ્મ વિષે જે કંઈ સાંભળ્યું હતું તે બધું તેણે કહી સંભળાવ્યું. તે સાંભળી શક્ર (ઇન્દ્ર) અચાનક વિસ્મિત થઈ વિષ્ણુને બોલ્યો।

Verse 16

आगच्छ विष्णो गच्छामो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ तत्राश्चर्यमपूर्वं मे कथितं किन्नरेण ह ॥

“આવો, હે વિષ્ણુ; આપણે હિમવત્ પર્વતના ઉત્તમ પાર्श્વે જઈએ. ત્યાં એક કિન્નરે મને અપૂર્વ આશ્ચર્ય કહેલું છે।”

Verse 17

एवमुक्तस्ततो विष्णुर्वाराहं रूपमग्रहीत् ॥ मृगयुश्च तथैवेन्द्रो जग्मतुस्तमृषिं प्रति ॥

આ રીતે કહ્યા પછી ભગવાન વિષ્ણુએ વરાહરૂપ ધારણ કર્યું. અને શિકારી તથા ઇન્દ્ર પણ તે ઋષિ તરફ ગયા.

Verse 18

विष्णुर्वाराहरूपेण ऋषिदृष्टिपथे स्थितः ॥ भूत्वा दृश्योऽप्यदृश्योऽभूत्पुनरेव च दृश्यते ॥

વિષ્ણુ વરાહરૂપે ઋષિના દૃષ્ટિપથમાં ઊભા રહ્યા. દેખાતા હોવા છતાં અદૃશ્ય થયા, અને ફરીથી દેખાયા.

Verse 19

भगवन्निह दृष्टस्ते वराहः पृथुलो महान् ॥ येन तं हन्मि भृत्यानां पोषणाय महामुने ॥

ભગવન! અહીં તમે એક મહાન, વિશાળ વરાહ જોયો છે. હે મહામુને, મારા આશ્રિતોના પોષણ માટે હું તેને કયા ઉપાયથી મારી શકું તે કહો.

Verse 20

एवमुक्तो मुनिस्तेन चिन्तयामास तत्क्षणात् ॥ यदि तं दर्शयाम्यस्मै वराहं हन्यते तदा ॥

તે એમ કહતાં જ મુનિએ તે ક્ષણે વિચાર્યું—“જો હું તેને તે વરાહ બતાવું, તો તે ત્યારે મારાઈ જશે.”

Verse 21

नो चेत्कुटुम्बः क्षुधया सीदत्यस्य न संशयः ॥ जायापुत्रसमायुक्तो लुब्धकोऽयं क्षुधान्वितः ॥

નહીં તો તેનું કુટુંબ ભૂખથી નિશ્ચિત જ દુઃખી થશે—એમાં શંકા નથી. આ શિકારી પત્ની અને પુત્રો સાથે છે અને ભૂખથી પીડિત છે.

Verse 22

नाध्यगच्छत बुद्धिश्च क्षणात्तस्य व्यजायत ॥

તેની બુદ્ધિ કોઈ નિષ્કર્ષે પહોંચી નહિ; પરંતુ ક્ષણમાં જ તેને નવી અંતર્દૃષ્ટિ પ્રગટ થઈ।

Verse 23

दृष्टं चक्षुर्निहितं जङ्गमेषु जिह्वा वक्तुं मृगयौ तद्विसृष्टम् ॥ द्रष्टुं चक्षुर्नास्ति जिह्वेह वक्तुं जिह्वायाः स्यात्तत्त्वतोऽस्तीह चक्षुः ॥

ચલિત પ્રાણીઓમાં દૃષ્ટિ આંખમાં સ્થિત છે અને જીભ વાણી માટે રચાઈ છે—આ જ વ્યવસ્થા છે. જીભ જોઈ શકતી નથી, આંખ બોલી શકતી નથી; તત્ત્વથી જીભ જીભ જ અને આંખ આંખ જ.

Verse 24

एवं श्रुत्वा द्वावपि तस्य तुष्टौ इन्द्राविष्णू दर्शयन्तौ स्वमूर्तिम् ॥ वाक्यं चेदमूचतुर्ब्रूहि नौ ते तुष्टौ धन्यं वरमेकं वदस्व ॥ तच्छ्रुत्वाऽसौ सत्यतपा उवाच ॥

આ રીતે સાંભળીને ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ બંને તેના પર પ્રસન્ન થયા અને પોતપોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું. પછી તેમણે કહ્યું—“બોલો; અમે બંને તમારાથી પ્રસન્ન છીએ, ધન્ય પુરુષ! એક વર માગો.” તે સાંભળીને સત્યતપાએ કહ્યું.

Verse 25

न चातिरिक्तोऽस्ति वरः पृथिव्यां यद्दृष्टो मे पुरतो देवदेवाः ॥ बलं वरेणापि कृतार्थतासीत्तथापीदं ये सदा पर्वकाले ॥

પૃથ્વી પર આથી મોટો કોઈ વર નથી—કે દેવોના દેવ મને સામે પ્રત્યક્ષ દેખાયા. વરથી પણ મારી કૃતાર્થતા થઈ ગઈ; છતાં હું આ વધુ પ્રાર્થના કરું છું—જે સદા પર્વકાળે આચરણ કરે છે, તેમના વિષয়ে।

Verse 26

सशल्यश्च वराहोऽयं ममाश्रममुपागतः ॥ एवं गते तु किं कार्यमथासौ चिन्तयन् प्रभुः ॥

આ વરાહ ઘાયલ હાલતમાં મારા આશ્રમમાં આવ્યો છે. પરિસ્થિતિ આવી હોય તો શું કરવું—એવું વિચારી તે પૂજ્ય પુરુષ ચિંતન કરવા લાગ્યો।

Verse 27

विप्रा विप्राश्चार्चयन्तीह भक्त्या तेषां पापं नश्यतां मासमेकम् ॥ यत्सञ्चितं त्वेष एको वरोऽस्तु ह्यभीष्टो मे सांप्रतम् देहि मह्यम् ॥

અહીં બ્રાહ્મણોની ભક્તિપૂર્વક પૂજા થાઓ અને તેમનું સંગ્રહિત પાપ એક માસમાં નાશ પામો. આ જ મારો એકમાત્ર વર છે—મારું અભીષ્ટ અત્યારે મને આપો।

Verse 28

अदर्शनं गतौ देवो सोऽपि तत्र व्यवस्थितः ॥ लब्ध्वा वरं सत्यतपा ब्रह्मभूतोऽभवद्धृदि ॥

દેવતા અદૃશ્ય થયા; તે પણ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો. વર પ્રાપ્ત કરીને સત્યતપા હૃદયમાં બ્રહ્મસમાન થયો।

Verse 29

यावदास्ते शुभे देशे कृतकृत्यो महामुनिः ॥ तावत्तस्य गुरुस्तत्र त्वारुणिः समदृश्यत ॥

મહામુનિ તે શુભ દેશમાં કૃતકૃત્ય બની જેટલો સમય રહ્યો, તેટલો સમય તેના ગુરુ ત્વારુણિ ત્યાં પ્રગટ થયા।

Verse 30

पृथ्वीं प्रदक्षिणीकृत्य तीर्थहेतोर्विचक्षण ॥ तेन चासौ महाभक्त्या पूजितो मुनिपुङ्गवः ॥

તીર્થના હેતુથી પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરીને, તે વિવેકીએ મહાભક્તિથી તે મુનિપુંગવની પૂજા કરી।

Verse 31

पाद्याचमनगोदानेः कृतासनपरिग्रहः ॥ ज्ञात्वा स शिष्यं सिद्धं तु तपसा दग्धकिल्बिषम्

પાદ્ય, આચમન અને ગોદાન પૂર્ણ કરીને તથા આસન ગ્રહણ કરીને, તેણે જાણ્યું કે શિષ્ય તપથી સિદ્ધ થયો છે અને તેના દોષ દગ્ધ થયા છે।

Verse 32

इदानीमात्मना सार्द्धं मुक्तिकालो मतोऽस्ति ते ॥ उत्तिष्ठ गम्यतां पुत्र मया सार्द्धं परं पदम्

હવે તારા પોતાના આત્મસ્વરૂપ સાથે (પૂર્ણ આંતરિક તૈયારીમાં) તારા માટે મુક્તિનો સમય આવ્યો છે એમ માનવામાં આવે છે। ઊઠ, પુત્ર; મારી સાથે પરમ પદે ચાલ।

Verse 33

यद्गत्वा न पुनर्जन्म भवतीति न संशयः ॥ एवमुक्त्वा तु तौ सिद्धावुभौ सत्यतपारुणी

જ્યાં ગયા પછી ફરી જન્મ થતો નથી—એમાં કોઈ સંશય નથી। એમ કહીને તે બંને સિદ્ધ પુરુષો સત્ય અને તપથી તેજસ્વી બની આગળ વધ્યા।

Verse 34

ध्यात्वा नारायणं देवं तद्देहे तौ लयं गतौ ॥ यश्चापि शृणुयात्पादं पर्वाध्यायं सविस्तरम्

નારાયણ દેવનું ધ્યાન કરીને તે બંને તે (દિવ્ય) દેહમાં લય પામ્યા। અને જે કોઈ આ પાદ—આ પર્વાધ્યાયને વિસ્તારે સાંભળે…

Verse 35

उवाच विनयापन्नं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितम् ॥ अरुणिरुवाच ॥ पुत्र सिद्धोऽसि तपसा ब्रह्मभूतोऽसि सुव्रत

સામે ઊભેલા, હાથ જોડીને વિનમ્ર બનેલા વ્યક્તિને તેણે કહ્યું। અરુણિ બોલ્યા—પુત્ર, તપથી તું સિદ્ધ થયો છે; તું બ્રહ્મભૂત થયો છે, હે સુવ્રત।

Verse 36

तस्मिन् भद्रवटे चैके मिथुनं किन्नरं स्थितम् ॥ रात्रौ सुप्तमृषेस्तस्य दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्

તે ભદ્રવટમાં કિન્નરોનું એક જોડી નિવાસ કરતી હતી। રાત્રે તે ઋષિને સૂતો જોઈ, તેના સંબંધિત એક મહાન અદ્ભુત દૃશ્ય તેમણે જોયું।

Verse 37

तावदिन्द्रो धनुष्पाणिस्तीक्ष्णसायकधृग्वने ॥ आगत्य सत्यतपतमृषिमेनमुवाच ह

ત્યારે ધનુષ હાથમાં લઈને અને તીક્ષ્ણ બાણ ધારણ કરીને ઇન્દ્ર વનમાં આવી સત્યતપા ઋષિને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 38

मुक्तिं चाहं व्रजामीति द्वितीयोऽस्तु वरो मम ॥ तथे त्युक्त्वा तु तौ देवौ दत्त्वा तस्य वरं शुभम्

“અને હું પણ મુક્તિને પામું”—આ મારો બીજો વર થાઓ. “તથાસ્તુ” કહી તે બે દેવોએ તેને તે શુભ વર આપ્યો।