Adhyaya 99: The Greatness and Rite of the Sesame-Cow (Tiladhenu) Gift
Tiladhenumāhātmya
Ritual-Manual (Dāna and Dīkṣā) with Embedded Ethical-Discourse (Food-giving and Social Welfare)
पृथिव्या सह संवादे वराहः महापातकनाशनं समृद्धिप्रदं च वैष्णवव्रतक्रमं निरूपयति—मण्डले नारायणदर्शनपूजनं, विशेषतः कार्त्तिके शुक्लद्वादश्यां तथा सङ्क्रान्तिषु ग्रहणेṣu च। वर्षपर्यन्तं गुरु–शिष्यपरीक्षा, दीक्षापूर्वकर्म, मण्डलनिर्माणं, दिक्पालानां तथा व्यूहदेवानां (वासुदेव, सङ्कर्षण/बल, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) प्रतिष्ठा-पूजा, मन्त्रहोमः, नवकुम्भैः क्रमस्नानं च—शान्त्यर्थं, पापनाशाय, ज्ञानाय, धनलाभाय इति फलभेदेन। दृष्टान्ते श्वेतराजा अन्नदानोपेक्षया मरणोत्तरं क्षुधितः, तस्मै तिलधेनूनिर्माणं दानं च उपदिश्यते। अत्र कर्मफलस्य सह सामाजिकनीतिः—अन्नवितरणं संसाधनदानं च पृथिव्यां लोकधारणाय मानवकल्याणाय च आवश्यकम्—इति प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 99
Verse 1
अथ तिलधेनुमाहात्म्यम् ॥ धरन्युवाच ॥ या सा माया शरीरात्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ गायत्र्यष्टभुजा भूत्वा चैव त्रासुरमयोदधयत्
अथ तिलधेनुमाहात्म्यम्। धरन्युवाच—या सा माया शरीरात्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। गायत्र्यष्टभुजा भूत्वा चैव त्रासुरमयोदधयत्॥
Verse 2
सैव नन्दा भवेद्देवी देवकार्यचिकीर्षया ॥ महिषाख्यासुरवधं कुर्वती ब्रह्मणेरिता
सैव नन्दा भवेद्देवी देवकार्यचिकीर्षया। महिषाख्यासुरवधं कुर्वती ब्रह्मणेरिता॥
Verse 3
वैष्णव्याख्या ततो देव कथमेतद्धि शंस मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ द्वयं जगद्धिता देवी गङ्गा शङ्कर सुप्रिया ॥
वैष्णव्याख्या ततो देव कथमेतद्धि शंस मे। श्रीवराह उवाच—द्वयं जगद्धिता देवी गङ्गा शङ्कर सुप्रिया॥
Verse 4
क्वचित्किंचिद्भवेद्दत्तं स्वपदं वेद सर्ववित् ॥ स्वायम्भुवे हतो दैत्यो वैष्णव्या मन्दरे गिरौ ॥
क्वचित् किञ्चिद् दत्तं भवेत्; सर्ववित् स्वपदं वेद। स्वायम्भुवे मन्दरे गिरौ वैष्णव्या दैत्यो हतः॥
Verse 5
महिषाख्यः परः पश्चात्स वै चैत्रासुरो हतः ॥ नन्दया निहतो विन्ध्ये महाबलपराक्रमः ॥
पश्चात् महिषाख्यः परोऽपि स हतः; स एव चैत्रासुरो निहतः। महाबलपराक्रमः स विन्ध्ये नन्दया निहतः॥
Verse 6
अथवा ज्ञानशक्तिः सा महिषोऽज्ञानमूर्त्तिमान् ॥ अज्ञानं ज्ञानसाध्यं तु भवतीति न संशयः ॥
अथवा सा ज्ञानशक्तिः; महिषोऽज्ञानमूर्त्तिमान्। अज्ञानं ज्ञानसाध्यं भवतीति न संशयः॥
Verse 7
मूर्त्तिपक्षे चेतिहासममूर्ते चैवगद्धृदि ॥ ख्याप्यते वेदवाक्यैश्च इह सा वेदवादिभिः ॥
मूर्त्तिपक्षे इति हासः कथ्यते; अमूर्त्ते तु हृदि धृतम्। इह वेदवाक्यैः वेदवादिभिः सा ख्याप्यते॥
Verse 8
इदानीं शृणु मे देवि पञ्चपातकनाशनम् ॥ यजनं देवदेवस्य विष्णोः पुत्रवसुप्रदम् ॥
इदानीं शृणु मे देवि पञ्चपातकनाशनम्। देवदेवस्य विष्णोः यजनं पुत्रवसुप्रदम्॥
Verse 9
इह जन्मनि दारिद्र्यव्याधिकुष्ठादिपीडितः ॥ अलक्ष्मीवानपुत्रस्तु यो भवेत्पुरुषो भुवि ॥
अस्मिन्नेव जन्मनि भुवि पुरुषो दारिद्र्यव्याधिकुष्ठादिभिः पीडितो भवेत्, अलक्ष्मीवान् अपुत्रश्च।
Verse 10
नारायणं परं देवं यः पश्यति विधानतः ॥ आचार्यदर्शितं देवि मन्त्रमूर्तिमयोनिजम् ॥
यो विधानतः नारायणं परं देवं पश्यति, देवि, आचार्यदर्शितं मन्त्रमूर्तिं अयोनिजं च।
Verse 11
कार्तिके मासि शुक्लायां द्वादश्यां तु विशेषतः ॥ सर्वासु वा यजेद्देवं द्वादशीषु विधानतः ॥
कार्तिकमासि शुक्लपक्षे द्वादश्यां विशेषतः; अथवा सर्वासु द्वादशीषु विधानतः देवं यजेत्।
Verse 12
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भक्तानां तु परीक्षनम् ॥ संवत्सरं गुरुः कुर्याज्जातिशौचक्रियादिभिः ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां भक्तानां परीक्षार्थं गुरुः संवत्सरं जातिशौचक्रियादिभिः परीक्षां कुर्यात्।
Verse 13
संक्रान्त्यां वा महाभागं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ॥ यः पश्यति हरिं देवि पूजितं गुरुणा शुभे ॥
संक्रान्त्यां वा चन्द्रसूर्यग्रहे तथा, देवि शुभे, गुरुणा पूजितं हरिं यो पश्यति स महाभागः।
Verse 14
तस्य सद्यो भवेत् तुष्टिः पापध्वंसश्च जायते ॥ सामान्यदेवतानां च भवतीति न संशयः ॥
तस्य जनस्य सद्य एव तुष्टिर्भवति, पापध्वंसश्च जायते; सामान्यदेवतानां विषयेऽपि फलप्राप्तिर्भवतीति न संशयः।
Verse 15
उपासन्नं ततो ज्ञात्वा हृदयेनावधारयेत् ॥ तेऽपि भक्तिमतो ज्ञात्वा त्वात्मानं परमेश्वरम् ॥
ततोऽनन्तरं सम्यगुपासितं ज्ञात्वा हृदयेनावधारयेत्; तेऽपि भक्तिमन्तं ज्ञात्वा त्वामेवात्मानं परमेश्वरं मन्यन्ते।
Verse 16
संवत्सरं गुरोर्भक्तिं कुर्युर् विष्णोरिवाचलाम् ॥ संवत्सरे ततः पूर्णे गुरुं चैव प्रसादयेत् ॥
संवत्सरं यावत् गुरोर्भक्तिं विष्णोरिवाचलां कुर्युः; ततः संवत्सरे पूर्णे गुरुमेव च प्रसादयेत्।
Verse 17
भगवंस्त्वत्प्रसादेन संसारार्णवतारणम् ॥ इच्छामस्त्वैहिकीं लक्ष्मीं विशेषेण तपोधन ॥
भगवन्, त्वत्प्रसादेन संसारार्णवतारणं वाञ्छामः; ऐहिकीं लक्ष्मीं च विशेषेण, तपोधन।
Verse 18
एवमभ्यर्च्य मेधावी गुरुं विष्णुमिवाग्रतः ॥ अभ्यर्चितस्तैः सोऽप्याशु दशम्यां कार्त्तिकस्य तु ॥
एवं मेधावी गुरुमग्रतः विष्णुमिवाभ्यर्च्य; तैः अभ्यर्चितः सोऽपि आशु कार्त्तिकस्य दशम्यां…
Verse 19
स्वप्नान्दृष्ट्वा गुरोरग्रे श्रावयेत विचक्षणः ॥ ततः शुभाशुभे तत्र लक्षयेत्परमो गुरुः ॥
स्वप्नान् दृष्ट्वा विवेकी शिष्यः गुरोरग्रे तान् श्रावयेत्। ततः तत्र शुभाशुभयोर्लक्षणं परमो गुरुः निर्णीयात्॥
Verse 20
एकादश्यामुपोष्यैवं स्नात्वा देवालयं व्रजेत् ॥ गुरुश्च मण्डलं भूमौ कल्पितायां तु वर्त्तयेत् ॥
एकादश्याम् एवं उपोष्य स्नात्वा देवालयं व्रजेत्। गुरुश्च कल्पितायां भूमौ मण्डलं विन्यसेत्॥
Verse 21
लक्षणैर्विविधैर्भूमिं लक्षयित्वा विधानतः ॥ षोडशारं लिखेच्चक्रं सर्वतोभद्रमेव च ॥
विधानतः विविधलक्षणैर्भूमिं लक्षयित्वा षोडशारं चक्रं लिखेत्। सर्वतोभद्रं च विन्यसेत्॥
Verse 22
अथवा अष्टपत्रं च लिखित्वा दर्शयेद्बुधः ॥ नेत्रबन्धं तु कुर्वीत सितवस्त्रेण यत्नतः ॥
अथवा अष्टपत्रं लिखित्वा बुधो दर्शयेत्। ततः सितवस्त्रेण यत्नतः नेत्रबन्धं कुर्यात्॥
Verse 23
वर्णानुक्रमतः शिष्यान्पुष्पहस्तान्प्रवेशयेत्॥ नवनाभं यदा कुर्यान्मण्डलं वर्णकैर्बुधः॥
वर्णानुक्रमतः पुष्पहस्तान् शिष्यान् प्रवेशयेत्। यदा बुधो वर्णकैर्नवनाभं मण्डलं कुर्यात् तदा विधिः प्रवर्तते॥
Verse 24
तदानिं पूर्वतो देवमिन्द्रपूर्वं तु पूजयेत्॥ लोकपालैः समं पूज्य अग्निं सम्पूजयेत्छुभे॥
तदानिं पूर्वदिग्भागे देवं इन्द्रं प्रथमं पूजयेत्। लोकपालैः सह सम्यक् पूज्य शुभेऽग्निं च सम्पूजयेत्॥
Verse 25
स्वदिक्षु तद्वद्याम्यायां नैर्ऋत्यां निरृतिं न्यसेत्॥ वरुणं वारुणायां च वायुम् वायव्यतो न्यसेत्॥
स्वस्वदिक्षु तद्वत् याम्यायां नैर्ऋत्यां च निरृतिं न्यसेत्। वारुण्यां वरुणं न्यस्य वायव्यतो वायुम् न्यसेत्॥
Verse 26
धनदं चोत्तरे न्यस्य रुद्रमीशानगोचरे। पूज्यैवं तु विधानॆन दिक्षेत्रेषु व्यवस्थिताम्॥
उत्तरे धनदं न्यस्य ईशानगोचरे रुद्रम्। एवं विधानतः पूज्य दिक्षेत्रेषु व्यवस्थितान्॥
Verse 27
पद्ममध्ये तथा विष्णुमर्च्चयेत्परमेश्वरम्॥ पूर्वपत्रे बलं पूज्य प्रद्युम्नं दक्षिणे तथा॥
पद्ममध्ये तथा विष्णुं परमेश्वरम् अर्चयेत्। पूर्वपत्रे बलं पूज्य दक्षिणे प्रद्युम्नमेव च॥
Verse 28
ऐशान्यां विन्यसेच्छङ्खमाग्नेय्यां चक्रमेव तु॥ याम्यायां तु गदां पूज्य वायव्यां पद्ममेव च॥
ऐशान्यां विन्यसेच्छङ्खम् आग्नेय्यां चक्रमेव तु। याम्यायां गदां पूज्य वायव्यां पद्ममेव च॥
Verse 29
ऐशान्यां मुसलं पूज्य दक्षिणे गरुडं न्यसेत्॥ वामतो विन्यसेल्लक्ष्मीं देवदेवस्य बुद्धिमान्॥
ऐशान्यां दिशि मुसलं पूजयेत्; दक्षिणदिशि गरुडं न्यसेत्। वामभागे देवदेवस्य लक्ष्मीं बुद्धिमान् विन्यसेत्॥
Verse 30
वैष्णवं कलशं चैव नवमं तत्र कल्पयेत्॥ स्नापयेन्मुक्तिकामं तु वैष्णवेन घटेन ह॥
वैष्णवं कलशं चैव नवमं तत्र कल्पयेत्। वैष्णवेन घटेन ह मुक्तिकामं स्नापयेत्॥
Verse 31
धनुश्चैव तु खड्गं तु देवस्य पुरतो न्यसेत्। श्रीवत्सं कौस्तुभं चैव नवमं तत्र कल्पयेत्॥
धनुश्चैव खड्गं च देवस्य पुरतो न्यसेत्। श्रीवत्सं कौस्तुभं चैव नवमं तत्र कल्पयेत्॥
Verse 32
एवं पूज्य यथान्यायं देवदेवं जनार्द्दनम्॥ दलॆषु दिक्षु विन्यस्य अष्टौ कुम्भान्विधानतः॥
एवं यथान्यायं देवदेवं जनार्दनं पूजयित्वा, दलॆषु दिक्षु च विन्यस्य, विधानतः अष्टौ कुम्भान् स्थापयेत्॥
Verse 33
श्रीकामं स्नापयेत् तद्वद् ऐन्द्रेण तु घटेन ह ॥ प्राज्यप्रतापकामं च आग्नेयेन तु स्नापयेत् ॥
श्रीकामं तद्वद् ऐन्द्रेण घटेन स्नापयेत्। प्राज्यप्रतापकामं च आग्नेयेन घटेन स्नापयेत्॥
Verse 34
मृत्युञ्जयविधानाय याम्येन स्नपनं तथा ॥ दुष्टप्रध्वंसनायालं नैऋतेन विधीयते ॥
मृत्युञ्जयविधानार्थं याम्यसम्बद्धेन स्नपनं कार्यम्; दुष्टविघ्नप्रध्वंसनाय पर्याप्तं नैऋतसम्बद्धेन विधीयते।
Verse 35
शान्तये वारुणेनाशु पापनाशाय वायवे ॥ द्रव्यसम्पत्तिकामस्य कौबेरेण विधीयते ॥
शान्त्यर्थं शीघ्रं वारुणेन स्नपनं कार्यम्; पापनाशाय वायवेन; द्रव्यसम्पत्तिकामस्य कौबेरेण विधीयते।
Verse 36
रौद्रेण ज्ञानहेतोश्च लोकपालपदाप्तये ॥ एकैकेन नरः स्नातः सर्वपापविवर्जितः ॥
रौद्रेण ज्ञानहेतोः, लोकपालपदाप्तये च; एकैकैः स्नातो नरः सर्वपापैर्विवर्जितो भवति।
Verse 37
जायते विष्णुसदृशः सद्यो राजाथवा भवेत् ॥ अथवा दिक्षु सर्वासु यथासंख्येन लोकपान् ॥ पूजयीता स्वशास्त्रोक्तविधानेन विधानवित् ॥
सद्यो विष्णुसदृशो जायते, अथवा तत्क्षणं राजा भवेत्। अथवा सर्वासु दिक्षु यथासंख्यं लोकपालान् स्वशास्त्रोक्तविधानेन विधानवित् पूजयेत्।
Verse 38
एवं सम्पूज्य देवान्श्च लोकपालान् प्रसन्नधीः ॥ पश्चात्प्रदक्षिणान् शिष्यान् बद्धनेत्रान् प्रवेशयेत् ॥ आग्नेयी वारुणी दग्धा वायुना विधिना ततः ॥
एवं देवान् लोकपालान् च सम्पूज्य प्रसन्नधीः; पश्चात् प्रदक्षिणाकृतान् बद्धनेत्रान् शिष्यान् प्रवेशयेत्। ततः आग्नेयीं वारुणीं च वायुविधिना दग्धां (शुद्धीकृतां) कुर्यात्।
Verse 39
सौमेनाप्यायिता पश्चाच्छ्रावयेत्समयान्बुधः ॥ अनिन्द्यान्ब्राह्मणान्वेदान्विष्णुं ब्रह्माणमेव च ॥
सौमेनाप्यायिताः पश्चात् बुधः समयान् श्रावयेत्—अनिन्द्यान् ब्राह्मणान्, वेदान्, विष्णुं ब्रह्माणं च।
Verse 40
रुद्रमादित्यमग्निं च लोकपालग्रहांस्ततः ॥ गुरूंश्च वैष्णवांश्चापि पुरुषः पूर्वदीक्षितः ॥
ततः रुद्रमादित्यं चाग्निं च, पश्चाल्लोकपालग्रहान्; गुरूंश्च वैष्णवांश्चापि—पूर्वदीक्षितः पुरुषः पूजयेत्।
Verse 41
एवं तु समयं ख्याप्य पश्चाद्धोमं तु कारयेत् ॥ ॐ नमो भगवते सर्वरूपिणे हुं फट् स्वाहा ॥
एवं समयं ख्याप्य पश्चाद्धोमं कारयेत्—“ॐ नमो भगवते सर्वरूपिणे हुं फट् स्वाहा” इति।
Verse 42
षोडशाक्षरमन्त्रेण होमयेज्ज्वलिताग्नये ॥ गर्भाधानादिकाश्चैव क्रियाः समवघारयेत् ॥
षोडशाक्षरमन्त्रेण ज्वलिताग्नये होमयेत्; गर्भाधानादिकाः क्रियाश्च सम्यगवघारयेत्।
Verse 43
त्रिभिराहुतिभिश्चापि देवदेवस्य सन्निधौ ॥ होमान्ते दीक्षितः पश्चाद्दद्याच्च गुरुदक्षिणाम्
त्रिभिराहुतिभिश्चापि देवदेवस्य सन्निधौ; होमान्ते दीक्षितः पश्चाद् दद्याच्च गुरुदक्षिणाम्।
Verse 44
हस्त्यश्वकटाकादीनि हेमग्रामादिकं नृपः ॥ दद्याच्च गुरवे प्राज्ञो मध्यमे मध्यमं तथा
नृपः प्राज्ञो गुरवे हस्त्यश्वकटाकादीनि हेमग्रामादिकं च दद्यात्; मध्यमे च मध्यममेव दानं दद्यात्।
Verse 45
एवं कृते तु यत्पुण्यं माहात्म्यं जायते धरे ॥ तत्र शक्यं तु गदितुमपि वर्षशतैरपि
एवं कृते यत्पुण्यं माहात्म्यं च धरे जायते, तत् वर्षशतैरपि सम्यग्वक्तुं न शक्यते।
Verse 46
जप्ताः स्युः पुष्करे तीर्थे प्रयागे सिन्धुसङ्गमे ॥ देवागारे कुरुक्षेत्रे वाराणस्यां विशेषतः
पुष्करे तीर्थे प्रयागे सिन्धुसङ्गमे देवागारे कुरुक्षेत्रे वाराणस्यां विशेषतः जप्याः स्युः।
Verse 47
ग्रहणे विषुवे चैव यत्फलं जपतां भवेत् ॥ तत्फलं द्विगुणं तस्य दीक्षितो यः शृणोति च
ग्रहणे विषुवे चैव जपतां यत्फलं भवेत्, तस्य फलं द्विगुणं भवति दीक्षितो यः शृणोति च।
Verse 48
देवा अपि तपः कृत्वा ध्यायंति च वदंति च ॥ कदा नो भारते वर्षे जन्म स्याद्भूतधारिणि
देवा अपि तपः कृत्वा ध्यायन्ति वदन्ति च— ‘कदा नो भारते वर्षे जन्म स्यात्, भूतधारिणि?’
Verse 49
दीक्षिताश्च भविष्यामो वराहं शृणुमः कथम् ॥ वराहं षोडशात्मानं त्यक्त्वा देहं कदा वयम्
दीक्षिताश्च भविष्यामो वराहं कथं शृणुमः। देहं त्यक्त्वा वयं कदा वराहं षोडशात्मानं प्राप्स्यामः॥
Verse 50
यास्यामः परमं स्थानं यद्गत्वा न पुनर्भवेत् ॥ एवं जल्पन्ति विबुधा मनसा चिन्तयन्ति च
यास्यामः परमं स्थानं यद्गत्वा न पुनर्भवेत्। एवं जल्पन्ति विबुधा मनसा चिन्तयन्ति च॥
Verse 51
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ वसिष्ठस्य च संवादं श्वेतस्य च महात्मनः
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वसिष्ठस्य च संवादं श्वेतस्य च महात्मनः॥
Verse 52
स्वर्गवासे स्थितो ह्यासिच्छ्वेतो राजा महायशाः ॥ आसीदिलावृते वर्षे श्वेतो राजा बृहत्तपाः
स्वर्गवासे स्थितो ह्यासिच्छ्वेतो राजा महायशाः। आसीदिलावृते वर्षे श्वेतो राजा बृहत्तपाः॥
Verse 53
स महीṃ सकलां देवी सपल्लववनद्रुमाम् ॥ दातुमिच्छन्स चोवाच वसिष्ठं तपसां निधिम् ॥
स महीṃ सकलां देवी सपल्लववनद्रुमाम्। दातुमिच्छन्स चोवाच वसिष्ठं तपसां निधिम्॥
Verse 54
भगवन् दातुमिच्छामि ब्राह्मणेभ्यो वसुन्धराम् ॥ देह्यनुज्ञां स चोवाच वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥
स उवाच— “भगवन्, ब्राह्मणेभ्यो वसुन्धरां दातुमिच्छामि; अनुमतिं देहि।” इति राजसत्तमं प्रति वसिष्ठोऽब्रवीत्।
Verse 55
सर्वेषामेव दानानामन्नदानं विशिष्यते ॥ अन्नाद्भवन्ति भूतानि अन्नेनैव च वर्धते ॥
सर्वेषु दानेषु अन्नदानमेव विशिष्यते; अन्नाद्भवन्ति भूतानि, अन्नेनैव च वर्धन्ते।
Verse 56
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन अन्नदानं ददस्व भोः ॥ वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा स राजा न तथाकरॊत् ॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन अन्नदानं ददस्व भोः; वसिष्ठवचः श्रुत्वा स राजा न तथाऽकरोत्।
Verse 57
रत्नवस्त्रमलङ्कारान् श्रीमन्ति नगराणि च ॥ यत्किञ्चित्कोषजातं स द्विजानाहूय तद्ददौ ॥
रत्नवस्त्रमलङ्कारान् श्रीमन्ति नगराणि च; यत्किञ्चित् कोशजातं तत् स द्विजानाहूय ददौ।
Verse 58
प्रदत्तं ब्राह्मणस्याथ कुञ्जरानजिनानि च ॥ स कदाचिन्नृपः पृथ्वीं जित्वा परमधर्मवित् ॥
प्रदत्तं ब्राह्मणस्याथ कुञ्जरानजिनानि च; स कदाचिन्नृपः पृथ्वीं जित्वा परमधर्मवित्…
Verse 59
पुरोहितमुवाचेदं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ भगवन्नश्वमेधानां सहस्रं कर्तुमुत्सहे ॥
स पुरोहितं वसिष्ठं जपतां वरमुवाच— “भगवन्, अहं सहस्रमश्वमेधानां कर्तुमुत्सहे।”
Verse 60
सुवर्णरौप्यताम्राणि यागं कृत्वा द्विजातिषु ॥ दत्तानि तेन राज्ञा वै नान्नं दत्तं तथा जलम् ॥
स द्विजातिषु यागं कृत्वा सुवर्णरौप्यताम्राणि ददौ; न तु तेनान्नं दत्तं तथा जलम्।
Verse 61
वस्तु स्वल्पमिति ज्ञात्वा प्रभुः सोऽन्नं तु नाददत् ॥ एवं विभवयुक्तस्य तस्य राज्ञो महात्मनः ॥
“वस्तु स्वल्पम्” इति ज्ञात्वा स प्रभुरन्नं नाददत्; एवं विभवयुक्तस्य तस्य राज्ञो महात्मनः।
Verse 62
कालधर्मवशाद्देवि मृत्युḥ समभवत्तदा ॥ परलोके वर्तमानः स च राजा महामनाः ॥
कालधर्मवशाद् देवि तदा मृत्युḥ समभवत्; स च राजा महामना परलोके वर्तमानोऽभवत्।
Verse 63
क्षुधया पीडितो ह्यासीत् तृषया च विशेषतः ॥ अनिनायाप्सरोभागं गत्वा श्वेताख्यपर्वतम्
स क्षुधया पीडितोऽभूत् तृषया च विशेषतः; श्वेताख्यपर्वतं गत्वा अप्सरोभागमनिनायत्।
Verse 64
पुनर्विमानमारुह्य दिवमाचक्रमे नृपः ॥ अथ कालेन महता स राजा संशितव्रतः
अथ नृपः पुनर्विमानमारुह्य दिवं जगाम। कालेन महता स राजा संशितव्रतः तथा स्थितः।
Verse 65
तान्यस्थीनि लिहन्दृष्टो वसिष्ठेन महात्मना ॥ उक्तश्च तेन किंच त्वं स्वास्थि भुङ्क्षे नराधिप
तान्यस्थीनि लिहन्तं दृष्ट्वा वसिष्ठो महात्मा तमुवाच—किं त्वं स्वास्थि भुङ्क्षे नराधिप?
Verse 66
एवमुक्तस्तदा राजा वसिष्ठेन महात्मना ॥ उवाच वचनं चेदं श्वेतो राजा मुनिं तदा
एवमुक्तो महात्मना वसिष्ठेन तदा श्वेतो राजा मुनिं प्रति वचनमिदमुवाच।
Verse 67
भगन् क्षुधितश्चास्मि अन्नपानं पुरा मया ॥ न दत्तं मुनिशार्दूल तेन मां बाधते क्षुधा
भगवन्, क्षुधितोऽस्मि; पुरा मया अन्नपानं न दत्तम्, मुनिशार्दूल। तेन मां क्षुधा बाधते।
Verse 68
किं ते करोमि राजेन्द्र क्षुधितस्य विशेषतः ॥ अदत्तं नोपतिष्ठेत कस्यचित्किंचिदुत्तमम्
वसिष्ठ उवाच—किं ते करोमि राजेन्द्र, क्षुधितस्य विशेषतः? अदत्तं कस्यचित् किंचिदुत्तमं नोपतिष्ठते।
Verse 69
रत्नहेमप्रदानेन भोगवान् जायते नरः ॥ अन्नपानप्रदानेन सर्वकामैस्तु तर्पितः
रत्नहेमप्रदानेन नरः भोगवान् भवति; अन्नपानप्रदानेन तु सर्वकामैः तर्पितो भवति।
Verse 70
तन्न दत्तं त्वया राजन् स्तोकं मत्वा नराधिप ॥ श्वेत उवाच ॥ अदत्तस्य च सम्प्राप्तिस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
राजन्, नराधिप, त्वया तद् दत्तं न; स्तोकं मत्वा। श्वेत उवाच—अदत्तस्य यत् फलप्राप्तिः, तत् मम पृच्छतः आचक्ष्व।
Verse 71
एवमुक्तस्ततो राज्ञा वसिष्ठो मुनिपुङ्गवः ॥ उवाच च मुनिर्भूयः श्वेतं वाक्यं महानृपम्
एवमुक्तः राज्ञा, वसिष्ठो मुनिपुङ्गवः, भूयः श्वेतं महानृपं प्रति वचनम् उवाच।
Verse 72
शिरसा भक्तियुक्तेन याचितोऽसि महामुने ॥ वसिष्ठ उवाच ॥ अस्त्येकं कारणं येन जायते तन्न संशयः
भक्तियुक्तेन शिरसा याचितोऽसि महामुने। वसिष्ठ उवाच—येन कारणेन तत् जायते, एकमेवास्ति; न संशयः।
Verse 73
स सर्वमेधमारॆभे स्वयं क्रतुवरं नृपः ॥ यजतानेन विप्रेभ्यो दत्ता गावो द्विपा वसु ॥
नृपः स्वयं क्रतुवरं सर्वमेधं समारभे; तेन यजमानः विप्रेभ्यः गावो द्विपान् वसु च ददौ।
Verse 74
नान्नं तेन तदा दत्तं स्वल्पं मत्वा यथा त्वया ॥ ततः कालेन महता मृतोऽसौ जाह्नवीजले ॥
स तदा नान्नं दत्तवान्, स्वल्पमिति मन्वानः, यथा त्वया कृतम्। ततः कालेन महता स जाह्नवीजले मृतः॥
Verse 75
कृत्वा पुण्यं विनीताś्वः सार्वभौमो नृपोत्तमः ॥ स्वर्गं च गतवान्सोऽपि यथा राजन् भवान् प्रभो ॥
पुण्यकर्माणि कृत्वा विनीताś्वः सार्वभौमो नृपोत्तमः। सोऽपि स्वर्गं गतवान्, यथा राजन् भवान् प्रभो॥
Verse 76
असावपि क्षुधाविष्ट एवमेव गतो नृपः ॥ मर्त्यलोके नदीतीरे गङ्गायां नीलपवर्तम् ॥
असौ नृपोऽपि क्षुधाविष्टः एवमेव गतः। मर्त्यलोके गङ्गानदीतीरे नीलपवर्तं प्रति॥
Verse 77
विमानेनार्कवर्णेन भास्वता देववन्नृपः ॥ ददर्श च तदा राजा क्षुधितः स्वं कलेवरम् ॥
अर्कवर्णेन भास्वता विमानेन देववन्नृपः। तदा क्षुधितो राजा स्वं कलेवरं ददर्श॥
Verse 78
पुरोहितं ददर्शाथ होतारं जाह्नवीतटे ॥ तद्दृष्ट्वाऽसावपि नृपः पप्रच्छ मुनिसत्तमम् ॥
अथ जाह्नवीतटे पुरोहितं होतारं ददर्श। तं दृष्ट्वा स नृपोऽपि मुनिसत्तमं पप्रच्छ॥
Verse 79
क्षुधायाः कारणं किं मे स होता तमुवाच ह ॥ तिलधेनुं भवान्राजञ् जलधेनुं च सत्तम ॥
‘क्षुधायाः कारणं किं मे?’ इति राजा पप्रच्छ। स होताऽब्रवीत्—‘राजन् सत्तम, तिलधेनुं जलधेनुं च दातव्यम्।’
Verse 80
घृतधेनुं च धेनुं च रसधेनुं च पार्थिव ॥ देहि शीघ्रं येन भवान्क्षुधया वर्ज्जितो भवेत् ॥
‘घृतधेनुं च धेनुं च रसधेनुं च पार्थिव। देहि शीघ्रं येन भवान् क्षुधया वर्जितो भवेत्।’
Verse 81
तपते यावदादित्यस्तपते वापि चन्द्रमाः ॥ एवमुक्तस्ततो राजा तं पुनः पृष्टवानिदम् ॥
‘तपते यावदादित्यः तपते वापि चन्द्रमाः।’ एवमुक्तः स राजा तं पुनः पप्रच्छेदम्।
Verse 82
होतोवाच ॥ विधानं तिलधेनोश्च त्वं शृणुष्व नराधिप ॥ चतुर्भिः कुडवैश्चैव प्रस्थ एकः प्रकीर्तितः ॥
होतोवाच—‘विधानं तिलधेनोश्च त्वं शृणुष्व नराधिप। चतुर्भिः कुडवैश्चैव प्रस्थ एकः प्रकीर्तितः।’
Verse 83
पुच्छे प्रकल्पनीया सा घण्टाभरणाभूषिता ॥ ईदृशीं कल्पयित्वा तु स्वर्णशृङ्गीं तु कारयेत् ॥
पुच्छे प्रकल्पनीया सा घण्टाभरणाभूषिता। ईदृशीं कल्पयित्वा तु स्वर्णशृङ्गीं तु कारयेत्।
Verse 84
कांस्यदोहां रौप्यखुरां पूर्वधेनुविधानतः ॥ कृत्वा तां ब्राह्मणायाशु दद्याच्चैव नराधिप ॥
पूर्वधेनुविधानतः कांस्यदोहां रौप्यखुरां तां धेनुं निर्माय, हे नराधिप, शीघ्रं ब्राह्मणाय दद्यात्।
Verse 85
सा तु षोडशभिः कार्या चतुर्भिर् वत्सको भवेत् ॥ नासा गन्धमयी तस्या जिह्वा गुडमयी शुभा ॥
सा धेनुः षोडशभिः अङ्गैः कार्या, वत्सकः चतुर्भिरङ्गैः भवेत्। तस्याः नासा गन्धमयी, शुभा जिह्वा गुडमयी कार्या।
Verse 86
सर्वौषधिसमायुक्तां मन्त्रपूतां तु दापयेत् ॥ अन्नं मे जायतामन्यत् पानं सर्वरसास्तथा ॥
सर्वौषधिसमायुक्तां मन्त्रपूतां च तां दापयेत्— ‘अन्नं मे जायताम् अन्यत्, पानं च सर्वरसात्मकम्’ इति।
Verse 87
सर्वं सम्पादयास्माकं तिलधेनो द्विजार्पिता ॥ गृह्णामि देवि त्वां भक्त्या कुटुम्बार्थं विशेषतः ॥
‘सर्वं सम्पादयास्माकं तिलधेनो द्विजार्पिता। गृह्णामि देवि त्वां भक्त्या कुटुम्बार्थं विशेषतः’ इति।
Verse 88
भजस्व कामान्मां देवि तिलधेनो नमोऽस्तु ते ॥ एवंविधां ततो दद्यात्तिलधेनुं नृपोत्तम ॥
‘भजस्व कामान् मां देवि तिलधेनो नमोऽस्तु ते’ इति। ततः हे नृपोत्तम, एवंविधां तिलधेनुं दद्यात्।
Verse 89
कृष्णाजिनं धेनुवासो नन्दितां कल्पितां शुभाम् ॥ सूत्रेण सूत्रितां कृत्वा सर्वरत्नसमन्विताम् ॥
कृष्णाजिनं धेनुवासो नन्दितां कल्पितां शुभाम् । सूत्रेण सूत्रितां कृत्वा सर्वरत्नसमन्विताम् ॥
Verse 90
सर्वकामसमावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः ॥ यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या कुर्यात्कारयतेऽपि वा ॥
सर्वकामसमावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः । यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या कुर्यात्कारयतेऽपि वा ॥
Verse 91
तस्य सद्यो भवेल्लक्ष्मीरायुर् वित्तं सुतः सुखम् ॥ दृष्ट्वा तु मण्डलगतं देवं देव्याः समन्वितम् ॥
तस्य सद्यो भवेल्लक्ष्मीरायुर् वित्तं सुतः सुखम् । दृष्ट्वा तु मण्डलगतं देवं देव्याः समन्वितम् ॥
Verse 92
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं च गच्छति ॥ गोमये मण्डले कृत्वा गोचर्म्म तदनन्तरम् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं च गच्छति । गोमये मण्डले कृत्वा गोचर्म्म तदनन्तरम् ॥
Verse 93
क्षीरवृक्षसमुद्भूतं दन्तकाष्ठं समन्त्रकम् ॥ भक्षयित्वा स्वपे्युर्हि देवदेवस्य सन्निधौ
क्षीरवृक्षसमुद्भूतं दन्तकाष्ठं समन्त्रकम् । भक्षयित्वा स्वपे्युर्हि देवदेवस्य सन्निधौ ॥
Verse 94
अनिरुद्धं तथा पूज्य पश्चिमे चोत्तरे तथा ॥ पूजयेद्वासुदेवं तु सर्वपातकशान्तिदम्
पश्चिमे तथा उत्तरे च अनिरुद्धं पूजयेत्; सर्वपातकशान्तिदं वासुदेवं च पूजयेत्।
Verse 95
भवेदव्याहतं ज्ञानं श्रीमान्विप्रो विचक्षणः ॥ किं पुनर्नवभिः स्नातो नरः पातकवर्जितः
अव्याहतं ज्ञानं भवेत्; श्रीमान् विप्रो विचक्षणो भवेत्। किं पुनर्नवभिः स्नातो नरः पातकवर्जितः।
Verse 96
दीक्षितात्मा पुनर्भूत्वा वराहं शृणुयाद्यदि ॥ तेन वेदपुराणानि सर्वे मन्त्राः ससंग्रहाः
दीक्षितात्मा पुनर्भूत्वा वराहं शृणुयाद्यदि; तेन वेदपुराणानि सर्वे मन्त्राः ससंग्रहाः समाविष्टा इव।
Verse 97
अन्नं देहि सदा राजन् सर्वकालसुखावहम् ॥ अन्नेन चैव दत्तेन किं न दत्तं महीतले
अन्नं देहि सदा राजन्, सर्वकालसुखावहम्; अन्नेन दत्तेन चैव किं न दत्तं महीतले।
Verse 98
तत्र प्राग्जन्ममूर्त्तिश्च पुरा दग्धा महात्मनः ॥ तत्रास्थीनि स सङ्गृह्य लिहन्नास्ते स पार्थिवः
तत्र तस्य महात्मनः प्राग्जन्ममूर्तिः पुरा दग्धा; तत्रास्थीनि स संगृह्य पार्थिवो लिहन्नास्ते।
Verse 99
तच्छृणुष्व नरव्याघ्र कथ्यमानं मयाऽनघ ॥ आसीद्राजा पुराकल्पे विनीताश्वातिविश्रुतः
तच्छृणुष्व नरव्याघ्र कथ्यमानं मयाऽनघ। आसीद्राजा पुराकल्पे विनीताश्वातिविश्रुतः॥
Verse 100
विनीताश्व उवाच ॥ कथं सा दीयते ब्रह्मंस्तिलधेनुर्जिगीषुभिः ॥ भुङ्क्ते स्वर्गं च विप्रेन्द्र तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
विनीताश्व उवाच। कथं सा दीयते ब्रह्मंस्तिलधेनुर्जिगीषुभिः। भुङ्क्ते स्वर्गं च विप्रेन्द्र तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः॥
Frequently Asked Questions
The chapter’s central ethical claim is that anna-dāna (the giving of food) is foundational to social welfare and the maintenance of life on Earth: beings arise and thrive through food, so withholding basic sustenance creates harm that persists beyond death. This ethic is reinforced through an itihāsa in which royal generosity focused on valuables and sacrifices is portrayed as incomplete when food and water are neglected. The ritual instructions are thus framed as not only expiatory technique but also as a discipline aligning prosperity with responsible distribution of essential resources.
The text highlights Kārttika-māsa, especially Śukla Dvādaśī, as a prime occasion for worship and darśana of Nārāyaṇa according to procedure. It also mentions performing or attending the rite on saṅkrānti (solar ingress) and during candrasūrya-grahaṇa (lunar and solar eclipses), and more generally on Dvādaśī days. A specific sequencing includes fasting on Ekādaśī, bathing, and entering the temple/ritual space for maṇḍala worship, followed by homa and concluding gifts.
Through the Pṛthivī–Varāha instructional frame, the chapter treats terrestrial well-being as dependent on orderly human conduct: correct ritualized offerings, regulated initiation ethics, and especially the circulation of food and resources. By elevating anna-dāna as the most vital gift—because it enables the flourishing of living beings—the narrative implicitly links human economic choices to Earth’s stability (Pṛthivī as the sustaining ground for life). The maṇḍala and dikpāla arrangements further symbolize spatial order and stewardship across directions and regions.
The chapter references Vasiṣṭha as the authoritative sage interlocutor within the embedded exemplum, and presents two royal figures—King Śveta and the earlier King Vinītāśva—as didactic models for evaluating kingship, charity, and ritual priorities. It also invokes standard cosmological-administrative figures such as the dikpālas (Indra, Agni, Yama, Nirṛti, Varuṇa, Vāyu, Kubera/Dhanada, Rudra/Īśāna) and Vaiṣṇava Vyūha deities (Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa/Bala, Pradyumna, Aniruddha) as part of the ritual hierarchy.